યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.149

એકોનપઞ્ચાશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

વ્યાધ ઉવાચ ।
અનન્તરં મુને બ્રૂહિ તત્તત્ત્વં જાગતસ્ય તે ।
કિં વૃત્તમુરુવૃત્તાન્તશતનિર્વાણસંસૃતેઃ

મુનિરુવાચ ।
તતઃ શ્રૃણુ તદા સાધો તસ્મિંસ્તદ્ધૃદયૌજસિ ।
અપૂર્વં એવ વૃત્તાન્તઃ કો વૃત્તો વૃત્તસસ્પૃહ

તથા મમ ચ તત્રસ્થવિસ્મૃતાત્મચમત્કૃતેઃ ।
અભ્યવર્તત વૈ કાલો ઋતુસંવત્સરાત્મકઃ

કલત્રરઞ્જિતમતેર્મમ વર્ષાણિ ષોડશ ।
તત્ર તાનિ વ્યતીતાનિ ગૃહસ્થાશ્રમતોઽમતેઃ

કદાચિચ્ચાજગામાથ ગૃહમુગ્રતપા મમ ।
મુનિર્માન્યો મહાબોધો બુધોઽતિથિતયા તથા

સોઽત્ર સંપૂજિતસ્તુષ્ટઃ સુપ્તવાન્ભુક્તવાંસ્તતઃ ।
ઇદમઙ્ગ મયા પૃષ્ટો વિમૃશ્ય જનતાક્રમમ્

ભગવન્ભૂરિબોધોઽસિ જાનાસિ જગતો ગતીઃ ।
યસ્માદદૃષ્ટક્રોધોઽસિ સુખે ગૃહ્ણાસિ નો રતિમ્

સુખદુઃખાન્યુપાયાન્તિ કર્મભિઃ કર્મશાલિનામ્ ।
શુભાશુભૈઃ શરત્કાલે સસ્યાનીવ ફલાર્થિનામ્

સમમેવાશુભં કર્મ કિમિમાઃ સકલાઃ પ્રજાઃ ।
કુર્વન્ત્યાસાં યદા યાન્તિ દોષાઃ સર્વાદયઃ સમમ્

દુર્ભિક્ષાવગ્રહોત્પાતં સર્વાદિ સમમેવ કિમ્ ।
જનજાલસ્ય ફલતિ સમાના કસ્ય દુષ્ક્રિયા

ઇત્યાકર્ણ્ય સમાલોક્ય સ્મયમાન ઇવોન્મનાઃ ।
સ ઉવાચ વચો વન્દ્યમમૃતસ્યન્દસુન્દરમ્

અન્યમુનિરુવાચ ।
સાધો સાધુ વિવિક્તાન્તઃકરણે યત્તુ કારણમ્ ।
સદ્વાસદ્વાસ્ય દૃશ્યસ્ય કસ્માજ્જાનાસિ કથ્યતામ્

સંસ્મરાત્માનમખિલં કસ્ત્વં ક્વેહ સ્થિતોઽસિ ચ ।
ક્વાહં વા કિમિદં દૃશ્યં કિં સારં કિંચિદેવ ચ

સ્વપ્નમાત્રમિદં ભાતિ કિલ કસ્માન્ન વેત્સિ ભો ।
અહં સ્વપ્નનરો યત્તે ત્વં સ્વપ્નપુરુષોપમઃ

અનાકારમનાખ્યેયમનાદ્યમપકલ્પનમ્ ।
ઇદં ચિન્માત્રકાચસ્ય કાચકચ્યં જગત્સ્થિતમ્

રૂપમીદૃશમેવાસ્ય ચિન્માત્રસ્યાસ્ત્યકૃત્રિમમ્ ।
સર્વગસ્ય યદેતદ્યદ્યત્ર વેત્યસ્તિ તત્ર તત્

સકારણત્વકલનાત્સર્વમસ્ય સકારણમ્ ।
અકારણત્વકલનાદસ્ય સર્વમકારણમ્

આસાં પ્રજાનાં ત્વસ્માકં વિરાડાત્મા સ આતતઃ ।
વયં હૃદિ સ્થિતા યસ્ય સ ચાસ્મચ્ચિદ્વશાદિતઃ

ભવિષ્યત્યપરોઽન્યાસાં વિરાડાત્મા સ એવ ચ ।
કારણં સુખદુઃખાનાં ભાવાભાવાત્મકર્મણામ્

વિરાડ્ધાતુવિકારેણ વિષમસ્પન્દનાદિના ।
તદઙ્ગાવયવસ્યાસ્ય જનજાલસ્ય વૈ સમમ્

દુર્ભિક્ષાવગ્રહાતીતમાયાતિ શમમેતિ વા ।
યસ્માદ્વિરાજો યા સત્તા સા સર્ગસ્યાસ્ય સર્ગતા

કાકતાલીયવત્સાધો કેષુચિદ્દુષ્ટકર્મસુ ।
સમં પતતિ દુઃખાદિ પાદપેષ્વશનિર્યથા

કર્મકલ્પનયા સંવિત્ સ્વકર્મફલભાગિની ।
કર્મકલ્પનયોન્મુક્તા ન કર્મફલભાગિની

યા યા યત્ર યથોદેતિ કલ્પનાલ્પાથવાધિકા ।
સા સા તત્ર તથૈવાસ્તે સહેતુકમહેતુકમ્

નાસ્ત્યેવ સ્વપ્નમયે
કારણસહકારિ કારણાદિપુરે ।
તસ્માત્તદનાદિ શિવં
ચેતનમજરં પરં બ્રહ્મ

એષ સ્વપ્નભ્રમો નામ ભાતિ કશ્ચિદકારણમ્ ।
કશ્ચિત્સકારણો ભાતિ શૂન્યઃ સદસદાત્મકઃ

કાકતાલીયવદ્ભાન્તિ સ્વપ્નાઃ સકલસંવિદઃ ।
તાભ્યસ્તુલ્યોપલમ્ભત્વાન્નાન્યજ્જગદિદં તતમ્

સકારણતયા રૂઢમિહ યત્તત્સકારણમ્ ।
અકારણતયા રૂઢમિહ યત્તદકારણમ્

કાર્યકારણમયક્રમોદિતં
સ્વપ્ન એષ ચિતિભાનમાત્રકં ।
જાગ્રદાખ્યમહતઃ સ્વભાવકં
તેન શાન્તમખિલં પરં વિદુઃ

સત્યકારણકા ભાવાઃ કે તે શ્રૃણુ મહામતે ।
કારણં કિં સ્વભાવાનાં કિમિહાકાશકારણમ્

પૃથ્વ્યાદેર્ઘનપિણ્ડત્વસર્ગાદેઃ કિં ચ કારણમ્ ।
કિં કારણમવિદ્યાયાઃ કારણં કિં સ્વયંભુવઃ

સર્ગાદૌ કારણં કિં સ્યાદ્વાયૂનાં તેજસાં ચ કિમ્ ।
કિમપાં વેદનામાત્રરૂપાણાં ગગનાત્મકમ્

પિણ્ડગ્રહે દેહલાભે મૃતાનાં કિં ચ કારણમ્ ।
એવમેવ પ્રવર્તન્તે સર્ગાઃ પ્રથમતોઽખિલાઃ

એવમેવ પ્રવર્તન્તે જગત્યાવલયન્તિ ચ ।
ચક્રકાણીવ નભસિ ચિરસંપ્રેક્ષણાદૃશા

એવમેવ પ્રવૃત્તેન સર્ગેણ બ્રહ્મરૂપિણા ।
પશ્ચાત્સ્વસ્યૈવ રૂપસ્ય સંજ્ઞાઃ પૃથ્વ્યાદિકાઃ કૃતાઃ

વાતસ્પન્દવદાભાન્તિ સર્ગાઃ પૂર્વં ચિદમ્બરે ।
સ્વયમેવ ચ કુર્વન્તિ દેહકારણકલ્પનાઃ

યદ્યથા કલ્પ્યતે ધત્તે તત્તથા નિયતિર્વપુઃ ।
કલ્પિતાયાશ્ચિતેર્યસ્માદેવમેતન્નિજં વપુઃ

યદ્યદ્ભાનાત્મકં રૂપં પ્રથમં ચેતિતં ચિતા ।
સ્વતોઽહમેવ ચિત્યેવ તદદ્યાપિ તથા સ્થિતમ્

પુનરન્યેન યત્નેન તદુત્કૃષ્ટેન સૈવ ચિત્ ।
શક્તા તદન્યથાકર્તું યત્નેન મહતા પુનઃ

કલ્પ્યતે કારણં યત્ર તત્ર કારણસારતા ।
ન કલ્પ્યતે વિદા યત્ર કારણં તદકારણમ્

વાત્યાવર્તવદાભાતમિદં પ્રથમમાતતમ્ ।
અસદેવ યથા ભાતં તથૈવાદ્યાપિ સંસ્થિતમ્

સંભૂય કેચન શુભાશુભમાત્મકર્મ
કુર્વન્તિ તસ્ય સદૃશં ફલમાપ્નુવન્તિ ।
સંપ્રાપ્નુવન્તિ ચ શિલાશનિવચ્ચ કેચિ-
દ્દુઃખં ત્વકારણકમેવ સહસ્રસંખ્યાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ શ૦ કારણવિચારો નામૈકોનપઞ્ચાશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ