Yoga Vasistha · Chapter 6.145

pañcacatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ

muniruvāca /
bahiṣṭhairbāhyamevāntarantasthaiḥ svapnamindriyaiḥ /
jīvo vetti dvayasthātitīvrasaṃvegibhirdvayam

yadendriyāṇi tiṣṭhanti bāhyataśca samākulam /
tadā mlānānubhavanaḥ saṃkalpārtho'nubhūyate

yadā tvantarmukhānyeva santyakṣāṇi tadā jagat /
aṇumātraṃ svavapuṣi jīvastenātivetti tat

jagapsapratighaṃ nāsti kiṃcideva kadācana /
jīvekṣaṇānāmakṣāṇāṃ dṛṣṭirapratighā jagat

jīvanetrāṇīndriyāṇi yadā bāhyamayānyalam /
tadā bāhyātmakaṃ vetti citi jīvo jagadvapuḥ

śrotraṃ tvagīkṣaṇaṃ ghrāṇaṃ jihvā cetīhitātmakaḥ /
saṃghātaḥ procyate jīvaścidrūpo'nilamūrtimān

sarvatra sarvadā jīvaḥ sarvendriyamayaḥ sthitaḥ /
ciccidvyomāvyayastena sarvaṃ sarvatra paśyati

śleṣmātmanā rasenāntarjīva āpūryate yadā /
te'kṣāṇuke'ṇurūpātmā tadā tatraiva vindati

kṣīrārṇava ivoḍḍīno nabhaścandrodayānvitam /
sarāṃsi phullapadmāni kahlāravalitāni ca

puṣpābhrapratidhānāni parigītāni ṣaṭpadaiḥ /
vasantāntaḥpurāṇyantarudyānānyuditāni khe

utsavānmaṅgalākīrṇāṃllīlālolāṅganāgaṇān /
bhakṣyabhojyānnapānaśrīparipūrṇagṛhājirān

sapuṣpāḥ phenahasanāstaralātaralekṣaṇāḥ /
vilāsenāmbudhiṃ yānti sarito mattayauvanāḥ

himavacchubhraśṛṅgāṇi saudhāni śiśirāṇyalam /
sudhāvadhautabhittīni kṛtānīndutalairiva

śiśirāsārahemantaprāvṛṇmeghavṛtāni ca /
sthalāni nīlanalinīlatāśādvalavanti ca

puṣpaprakarasaṃchannā viśrāntahariṇādhvagāḥ /
snigdhapatratarucchāyāḥ puropavanabhūmikāḥ

kadambakundamandāramakarandendukāntibhiḥ /
bhāsamānāsanasthānasaṃsthānāḥ kusumasthalīḥ

nalinījālinīrnīlāḥ puṣpakasthaladhāriṇīḥ /
vanāvalīrvilīnābhranirmalākāśakomalāḥ

kadalīkandalīkundakadambakṛtaśekharāḥ /
girimālāścalaccārulīlāpallavapelavāḥ

helāvalitadhammillamuktamālatikālatāḥ /
iva bālāṅganā nṛtyaṃ tanvānāstanugātrikāḥ

utphullaśvetanalinīnibhā narapateḥ sabhāḥ /
cārucāmarabhṛṅgāravitānakaśatāvṛtāḥ

vallīvalayavinyāsavilāsavalitāṅgikāḥ /
vanamālā vilolāmbupraṇālīkākalīkalāḥ

dharābharakarālāṅgadhārādharadharādharāḥ /
diśaḥ sīkaranīhārahārodaradharā daśa

pittātmanā rasenāntarjīva āpūryate yadā /
ojontaraṇumātrātmā tadā tatraiva vindati

pavanaspandasaṃśuṣkakiṃśukadrumaśobhanāḥ /
jvālālīrujjvalāmbhojadalapallavapelavāḥ

saṃtaptasikatāsekasanīhārasaricchirāḥ /
dāvānalaśikhāśyāmadhūmaśyāmaladiṅmukhāḥ

kṛśānukarkaśānarkāṃścakradhārāśitatviṣaḥ /
dāvadāhaviṣāveśaviparītarasākarān

svedamuṣṇīkṛtābdhiṃ vā svinnaṃ trailokyamaṇḍalam /
kṣaratkṣārāṇyaraṇyāni pratardagahanānyapi

prataranmṛgatṛṣṇāmbusaratsārasarūpi ca /
sthalānyadṛṣṭapūrvāṇi bhūtapūrvatarūṇi ca

adhvagaṃ saṃbhramavaśāttaptadhūlividhūsaram /
dūrādamṛtavaddṛṣṭaṃ snigdhacchāyādhvapādapam

jvarajvālitamākāraṃ bhuvanaṃ taptamagnivat /
pāṃsūpahatadeśāni diṅmukhāni ca khāni ca

grahagrāmārṇavādvyabdhivanavyomāgnikā diśaḥ /
tuhināhārahānantāsaṃkhyāmbudaghaṭodbhaṭān

śaradgrīṣmavasantāṃśca tāpānātapadāyinaḥ /
tṛṇapatralataughābhrarāśyūṣmapihitāvanīḥ

sauvarṇamambaratalaṃ bhūtalaṃ diktaṭāni ca /
taptānyadabhrasarasīhimaśailasthalāni va

rasānurikte vātena jīva āpūryate yadā /
ojontaraṇumātrātmā tadā tatraiva vindate

vātavikṣubdhasaṃvittvādapūrvaṃ vasudhātalam /
apūrvā nagaragrāmaśailābdhivanamaṇḍalīḥ

uḍḍīyamānamātmānaṃ śilāḥ śailasthalāniva /
ghanaghuṃghumasārāvānacakrabhramaṇādi ca

hayoṣṭragaruḍāmbhodahaṃsayānāvarohaṇam /
yakṣavidyādharādīnāṃ gatyāgamanasaṃcaram

sādridyūrvīnadīśānāṃ vanabhūgrāmapūrdiśām /
kampaṃ bhayonmukhāṅgānāṃ budbudānāmivārṇave

andhakūpe nipatitaṃ vipule saṃkaṭe'thavā /
athavā rūḍhamātmānaṃ khamābhaṃ pādapaṃ girim

vātpittaśleṣmayukto jīva āpūryate yadā /
bhāgairvātavaśaṃ prāptairārto'sau vindate tadā

patantīṃ pārvatīṃ vṛṣṭiṃ suśilāvṛṣṭisaṃkaṭam /
sphuṭāṭṭakaṭakārāvabhramatpādapamaṇḍalam

bhramadbhirvanavinyāsaiḥ saṃdigdhāmbhodharotkaṭam /
siṃhavāraṇavarṣābhranirantaradigantaram

tālītamālahiṃtālamālājvalanasaṃkulam /
guhāghuṃghumanirhrādabhāṃkāraghanaghargharam

mandramandaramanthānaśabdasaṃdarbhasundarīm /
darīṃ dalanadurvāramithaḥsaṃghaṭṭaghaṭṭitām

śrṛṅgasaṃghaṭṭasadṛśāḥ kreṃkārotkarakarkaśāḥ /
nadīrmuktālatāpātasasragdāmanabhastalāḥ

śilāśakalapūrṇārṇapūrṇāmbaramahārṇavam /
vahadvanaghanoddhātaghaṭṭitabrahmamaṇḍalam

parasparavinirmṛṣṭadaśadarśanadanturam /
caṭatkaṭakaṭārāvasphuṭatkaṭakaṭaṅkitam

khapātapavanādhūtavanavātalatodayam /
raṇadātmadṛṣaccūrṇakarburāmbujadhāriṇam

prāgbhaṭodbhaṭabhedotthairmandrairmaramarāravaiḥ /
krūrākrandairivābhāti virājitajagatrtrayam

iti taiḥ kāṣṭhapāṣāṇamṛdyugvātabhaṭairvṛtaḥ /
paripīḍita evāste yadā jīvo jaḍīkṛtaḥ

mṛdantaḥkīṭakaṇavacchilāntargatabhekavat /
garbhasthāpakvaśiśuvatphalāntargatabījavat

bījodarasthāṅkuravaddravyapiṇḍodarāṇuvat /
aśrāntastambakośasthadāruputrakadehavat

sauṣiryāsaṃbhavātprāṇapavanaspandavarjitaḥ /
pronnamatparśupūreṇa śilāpūreṇa tarjitaḥ

tadā niviḍatejontarevānubhavati svayam /
suṣuptaṃ śailakośābhamandhakūpodaropamam

yadā pariṇataṃ yatnaṃ punaḥ sauṣiryamāgatam /
punarvetti tadā jīvaḥ svapnaṃ prāṇāvabodhitaḥ

yadā tasminpradeśe'ntarbhāgabhāgānpatanti te /
dehe pariṇamanto'ntastadevātyadrivarṣaṇam

bahveva vahnibahunā svalpenālpaṃ prapaśyati /
vātapittādiyogena bahirantaśca saṃbhramam

paśyatyetadyathaivāntareṣa jīvo vaśīkṛtaḥ /
vātapittādivalito bahirvettyevameti vā

kṣubdhairantarbahiścaiva svalpaiḥ svalpaṃ prapaśyati /
samaiḥ samamidaṃ dṛśyaṃ vātapittakaphādinā

bahiḥ paśyatyayaṃ jīvaḥ kupitairebhirāvṛtaḥ /
spandaṃ bhūmyadrinabhasāṃ jvalanaṃ vānaloccayaiḥ

ākāśagamanaṃ caiva candrodayahimācalān /
gahanaṃ vṛkṣaśailānāṃ nabhaḥplavanamarṇasām

majjanonmajjanaṃ vābdhau surataṃ surasadmasu /
śailopavanaśubhrābhrapīṭhaviśramaṇoccayam

bṛhatkrakacaniṣpeṣaṃ narakānubhavabhramam /
tālītamālahiṃtālamālāvalanamambare

cakravṛttaiśca patanaṃ jhagityutpatanaṃ divi /
śūnye'pi janatāvṛndaṃ sthale'pyabdhinimajjanam

vicitraṃ viparītaṃ ca vyavahāraṃ mahāniśi /
ahnīva bhāskarālokaṃ durbhedyaṃ cāhni vā tamaḥ

sādribhūtalamākāśe kuḍyabandhe ghane sthalam /
kuḍyabandhāṃśca gagane mitrabhāvaṃ ca vidviṣi

svajane paratābuddhiṃ sujanatvaṃ ca durjane /
susamasthalatāṃ śvabhre śvabhratvaṃ susame sthale

udgītālāpamasṛṇānsudhādhautānsucitritān /
adrīñchvetamayānvāpi navanītamayānśca vā

kadambanīpajambīrapatrastabakasadmasu /
sukhaviśramaṇaṃ strībhiḥ nākaṃ padmeṣvivālinaḥ

antarnimīlitā hyetāḥ paśyantyunmīlitā bahiḥ /
dhātūnāmiti vaiṣamyādbhrāntimindriyavṛttayaḥ

evaṃvidhānyanekāni paśyantyanubhavanti ca /
bahireva yathā svapne vastunyasamadhātavaḥ

bahiścāntaśca dṛśyante viparītānyanekaśaḥ /
kāryāṇyatikarālāni jīvairasamadhātubhiḥ

sameṣu dhātuṣveṣo'ntarjīvo'nubhavati svayam /
tejontargata evemāṃ vyavahārasthitiṃ samām

yathāsthitāṃ puragrāmapattanāraṇyasaṃtatim /
saumyavāritarucchāyādeśādhvagagamāgamam

sukhātapamayendvarkatārāhorātramaṇḍitam /
evametadasadbhūtaṃ sadbhūtamiva bhāsate

dṛśyopalambhaṃ cittattve spandanaṃ pavane yathā /
asadeva sadābhāsamabhinnaṃ bhinnavatsthitam

śāntādudeti sakalaṃ jagadambarātma
śāntaṃ na kiṃcana na nāma sadityudeti /
tadvyomanīdṛśamanantaciteḥ śarīre
bhāmātramātatamanantavapurvibhāti

i० vā० mahārāmā० vā० de० mo० ni० u० a० vi० śa० jāgratsvapnasuṣuptivarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ