Yoga Vasistha · Chapter 6.144

catuścatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ

muniruvāca /
sarvathābhāvabhāveṣu svapnasaṃvedanātmasu /
nityāpratigharūpeṣu kiṃ baddhaṃ kiṃ vimucyate

khe dṛṣṭibhāsāṃ sphuraṇaṃ yādṛśaṃ tādṛśaṃ jagat /
viparyasyatyaviratamabodhāllakṣyate sthiram

yadyathā purasaṃsthānaṃ ciraireti tadanyatām /
jagadapyevamaniśaṃ vāryāvartavivartavat

bhūmyambvambaraśailādi bhavatyasadidaṃ kṣaṇāt /
tasminneva kṣaṇodantairyugakalpābhidhāḥ kṛtāḥ

jagatsvapna ivāśeṣamasadapyanubhūyate /
yannāsti cettanniḥśeṣaṃ cidevetthaṃ kacatyalam

yathedaṃ no jagattadvacchatānāṃ khe śatāni hi /
nṛṇāṃ paśyantu teṣāṃ tu nānyonyamanubhūtayaḥ

sarobdhikūpamekānāṃ dṛṣṭāḥ pratyekamāspade /
na te'nyonyaṃ vidantyanyāṃ dṛśyādiniyatiṃ kvacit

yathā janaśatasvapnanagarāṇyekamandire /
tathā jaganti khe bhāntikhāni no santyasanti no

kacanti nṛśatasvāpnapurāṇyekagṛhe yathā /
na ca nāma kacantyevaṃ santyasanti jaganti khe

ciccamatkāramātraṃ svaṃ svātmāṅgaṃ dṛśyamadvayam /
sarūpameva nīrūpaṃ sakāraṇamakāraṇam

dadhatyāścitsvabhāvāyāḥ saṃskārādyabhidhāḥ kṛtāḥ /
pratimāyāḥ prabhāvinyā na saṃskārādayaḥ pṛthak

apūrvatvātsmṛtiḥ svapnaḥ saṃkalpārthānubhūtiṣu /
svamṛtyanubhavādyāstu dṛṣṭārthasadṛśīṣu ca

idaṃ sargātma sargādau pratimeva vijṛmbhate /
cidbhāmātrātmikā svacchā nānyannāmopapadyate

brahmaiva bhāti jagadityuktamuktyānayā bhavet /
na ca bhātaṃ navaṃ tacca brahmaivedamataḥ sthitam

kāraṇaṃ kāryamityuktaḥ sa pūrvaḥ sa viśiṣyate /
saṃskāra iti tenaiṣa saṃskāraḥ kṛtirucyate

tatsvapnādāvapūrvo'rtho dṛṣṭānta iti bhāti yaḥ /
sasaṃskārādināmokto na bāhyo'rthosti cetasi

vastu dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ ca saccāste cetaneva khe /
svabhāvādbhāti svātmāpi dṛṣṭavaccātijṛmbhate

vedāntārthātmakaṃ pūrvasargābhāvaṃ pravartate /
tato vedyavyavasthā jñaiḥ kriyate svārthasiddhaye

svapne tu jāgratsaṃskāro yastajjāgratkṛtaṃ navam /
ajāgrajjāgradābhāsaṃ kṛtamityeva tadvidaḥ

tato vāyāvivāspandāścitte bhāvāḥ sthitāḥ svataḥ /
te svataḥ saṃpravartante kātra saṃskārakartṛtā

ekaṃ tathā ca cinmātraṃ svapne lakṣātma tiṣṭhati /
punarlakṣādyataḥ svapna ekamāste suṣuptakam

cidvyomni svapnasaṃvittiryā saiva jagaducyate /
suṣuptaṃ pralayaḥ proktastasmānnyāyo'yameva san

ekameva cidākāśaṃ sākāratvamanekakam /
svarūpamajahaddhatte yatsvapna iva tajjagat

evaṃ citparamāṇvantarjagadbhāvamidaṃ sthitam /
tadananyātma cābhogi svapnādarśataleṣviva

cidvyoma saṃvinmātraṃ yatparamāṇuvadātatam /
anādimadhyaparyantaṃ tadeva jagaducyate

tasmādyatra cidākāśamanantaṃ satataṃ sthitam /
tatrāstīti jagadbhānaṃ tadaṅgānanyarūpi yat

cinmātra eva bhuvanaṃ tvamahaṃ cinmayaṃ jagat /
iti nyāyājjagadyāti paramāṇūdare'pyajam

tasmādahaṃ parāṇvātmā samastajagadākṛtiḥ /
sarvatraiva ca tiṣṭhāmi paramāṇūdare'pi ca

cinmātraparamāṇuḥ sañjagadātmāpyayaṃ nabhaḥ /
yatra tiṣṭhāmyahaṃ tatra paśyāmi bhuvanatrayam

ahaṃ citparamāṇvātmā tena citparamāṇunā /
ekatāmāgato vāri vāriṇeva tadīkṣaṇāt

tadojaḥ saṃpraviśyāhaṃ sthitastadanubhūtivat /
antasthatrijagadrūpo yathābje bījamaṅkure

tatra me trijagadrūpamantaḥ kacitamātmani /
tathā tanna tu tadvāhye vidyate kenacitkvacit

yatra yatra yadā bhāti svapne jāgraditīha vā /
sabāhyābhyantaraṃ dṛśyaṃ nijaṃ cidbhānameva tat

bhāti svapne yadā jantorjagadānandamātatam /
cidaṇoreva tadbhānamātmanastatpadātmanā

vyādha uvāca /
akāraṇaṃ ceddṛśyaṃ tatkathametatprasidhyati /
sakāraṇaṃ ceddṛśyaṃ tatsvapne sargādidhīḥ kutaḥ

muniruvāca /
akāraṇaka evāyaṃ sarga ādau pravartate /
samastakāraṇābhāvādyataḥ sargātmacinnabhaḥ

akāraṇānāṃ bhāvānāmatyantāsaṃbhavādiha /
kvacitsapratighaḥ sargo na saṃbhavati kaścana

brahmedamitthamābhāti bhāsvaraṃ citsvabhāvataḥ /
sargādiśabdaparyāyamādyantaparivarjitam

ityakāraṇake sarge kacati brahmarūpiṇi /
parasyāvathavābhāse nityātmāvayavātmanā

anānātve'pi nānātve brahmaṇyabrahmarūpiṇi /
anākāre'pi sākāre kacatyapratighaṃ prati

tadbrahmaiva nirākāraṃ cidrūpatvātsphuradvapuḥ /
sākāramiva bhātātma bhūtvā sthāvarajaṃgamam

devarṣimunibhārūpaṃ karoti niyatiṃ kramāt /
vidhīṃśca pratiṣedhāṃśca deśakālakriyādikān

bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacarācarāḥ /
arthā vyabhicarantyete niyatirnākhilāstataḥ

tataḥ prabhṛti bhāvānāṃ sakāraṇakatāṃ vinā /
saikatādiva tailānāṃ na saṃbhavati saṃbhavaḥ

niyatirnāyakaścaiva brahmataścāṅgamātmanā /
svāṅgena saṃyamayati kareṇeva nijaṃ karam

abuddhipūrvaṃ cānicchamevameva pravartate /
kākatālīyavatspandādāvartā iva vāriṇi

saṃniveśo hi niyatistāṃ vinā pratighodayam /
brahma sthātuṃ na śaknoti tacca sarvātmatākṣayam

evaṃ sakāraṇaṃ sarvaṃ sarvadā dṛśyamaṇḍalam /
yasya sarge yataḥ kālāttataḥ prabhṛti taṃ prati

bhātyakāraṇakaṃ brahma sargātmāpyabudhaṃ prati /
taṃ pratyeva ca bhātyeṣa kāryekāraṇadṛgbhramaḥ

kākatālīyavatsarge sthite tvāvṛttivṛttivat /
idamitthamidaṃ netthamitīyaṃ niyatiḥ sthitā

sakāraṇatvaṃ bhāvānāmavaśyaṃbhāvini krame /
jāgratsvapnadṛśo neha saṃbhavantyapakāraṇāḥ

yathā svapne'khilāmambusaṃkṣobhātpralayabhramāḥ /
dṛśyate kāraṇaṃ tatra śrūyatāmanubhūyatām

sarvavastuṣu kacanti sarvadā
yuktayaḥ sphaṭikaśuktayo yathā /
bhāvanānubhava eva sa svayaṃ
śaktimāñjayati jīvitātmakaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० avi० śa० padārthavicāro nāma catuścatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ