યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.145

પઞ્ચચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

મુનિરુવાચ ।
બહિષ્ઠૈર્બાહ્યમેવાન્તરન્તસ્થૈઃ સ્વપ્નમિન્દ્રિયૈઃ ।
જીવો વેત્તિ દ્વયસ્થાતિતીવ્રસંવેગિભિર્દ્વયમ્

યદેન્દ્રિયાણિ તિષ્ઠન્તિ બાહ્યતશ્ચ સમાકુલમ્ ।
તદા મ્લાનાનુભવનઃ સંકલ્પાર્થોઽનુભૂયતે

યદા ત્વન્તર્મુખાન્યેવ સન્ત્યક્ષાણિ તદા જગત્ ।
અણુમાત્રં સ્વવપુષિ જીવસ્તેનાતિવેત્તિ તત્

જગપ્સપ્રતિઘં નાસ્તિ કિંચિદેવ કદાચન ।
જીવેક્ષણાનામક્ષાણાં દૃષ્ટિરપ્રતિઘા જગત્

જીવનેત્રાણીન્દ્રિયાણિ યદા બાહ્યમયાન્યલમ્ ।
તદા બાહ્યાત્મકં વેત્તિ ચિતિ જીવો જગદ્વપુઃ

શ્રોત્રં ત્વગીક્ષણં ઘ્રાણં જિહ્વા ચેતીહિતાત્મકઃ ।
સંઘાતઃ પ્રોચ્યતે જીવશ્ચિદ્રૂપોઽનિલમૂર્તિમાન્

સર્વત્ર સર્વદા જીવઃ સર્વેન્દ્રિયમયઃ સ્થિતઃ ।
ચિચ્ચિદ્વ્યોમાવ્યયસ્તેન સર્વં સર્વત્ર પશ્યતિ

શ્લેષ્માત્મના રસેનાન્તર્જીવ આપૂર્યતે યદા ।
તેઽક્ષાણુકેઽણુરૂપાત્મા તદા તત્રૈવ વિન્દતિ

ક્ષીરાર્ણવ ઇવોડ્ડીનો નભશ્ચન્દ્રોદયાન્વિતમ્ ।
સરાંસિ ફુલ્લપદ્માનિ કહ્લારવલિતાનિ ચ

પુષ્પાભ્રપ્રતિધાનાનિ પરિગીતાનિ ષટ્પદૈઃ ।
વસન્તાન્તઃપુરાણ્યન્તરુદ્યાનાન્યુદિતાનિ ખે

ઉત્સવાન્મઙ્ગલાકીર્ણાંલ્લીલાલોલાઙ્ગનાગણાન્ ।
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનશ્રીપરિપૂર્ણગૃહાજિરાન્

સપુષ્પાઃ ફેનહસનાસ્તરલાતરલેક્ષણાઃ ।
વિલાસેનામ્બુધિં યાન્તિ સરિતો મત્તયૌવનાઃ

હિમવચ્છુભ્રશૃઙ્ગાણિ સૌધાનિ શિશિરાણ્યલમ્ ।
સુધાવધૌતભિત્તીનિ કૃતાનીન્દુતલૈરિવ

શિશિરાસારહેમન્તપ્રાવૃણ્મેઘવૃતાનિ ચ ।
સ્થલાનિ નીલનલિનીલતાશાદ્વલવન્તિ ચ

પુષ્પપ્રકરસંછન્ના વિશ્રાન્તહરિણાધ્વગાઃ ।
સ્નિગ્ધપત્રતરુચ્છાયાઃ પુરોપવનભૂમિકાઃ

કદમ્બકુન્દમન્દારમકરન્દેન્દુકાન્તિભિઃ ।
ભાસમાનાસનસ્થાનસંસ્થાનાઃ કુસુમસ્થલીઃ

નલિનીજાલિનીર્નીલાઃ પુષ્પકસ્થલધારિણીઃ ।
વનાવલીર્વિલીનાભ્રનિર્મલાકાશકોમલાઃ

કદલીકન્દલીકુન્દકદમ્બકૃતશેખરાઃ ।
ગિરિમાલાશ્ચલચ્ચારુલીલાપલ્લવપેલવાઃ

હેલાવલિતધમ્મિલ્લમુક્તમાલતિકાલતાઃ ।
ઇવ બાલાઙ્ગના નૃત્યં તન્વાનાસ્તનુગાત્રિકાઃ

ઉત્ફુલ્લશ્વેતનલિનીનિભા નરપતેઃ સભાઃ ।
ચારુચામરભૃઙ્ગારવિતાનકશતાવૃતાઃ

વલ્લીવલયવિન્યાસવિલાસવલિતાઙ્ગિકાઃ ।
વનમાલા વિલોલામ્બુપ્રણાલીકાકલીકલાઃ

ધરાભરકરાલાઙ્ગધારાધરધરાધરાઃ ।
દિશઃ સીકરનીહારહારોદરધરા દશ

પિત્તાત્મના રસેનાન્તર્જીવ આપૂર્યતે યદા ।
ઓજોન્તરણુમાત્રાત્મા તદા તત્રૈવ વિન્દતિ

પવનસ્પન્દસંશુષ્કકિંશુકદ્રુમશોભનાઃ ।
જ્વાલાલીરુજ્જ્વલામ્ભોજદલપલ્લવપેલવાઃ

સંતપ્તસિકતાસેકસનીહારસરિચ્છિરાઃ ।
દાવાનલશિખાશ્યામધૂમશ્યામલદિઙ્મુખાઃ

કૃશાનુકર્કશાનર્કાંશ્ચક્રધારાશિતત્વિષઃ ।
દાવદાહવિષાવેશવિપરીતરસાકરાન્

સ્વેદમુષ્ણીકૃતાબ્ધિં વા સ્વિન્નં ત્રૈલોક્યમણ્ડલમ્ ।
ક્ષરત્ક્ષારાણ્યરણ્યાનિ પ્રતર્દગહનાન્યપિ

પ્રતરન્મૃગતૃષ્ણામ્બુસરત્સારસરૂપિ ચ ।
સ્થલાન્યદૃષ્ટપૂર્વાણિ ભૂતપૂર્વતરૂણિ ચ

અધ્વગં સંભ્રમવશાત્તપ્તધૂલિવિધૂસરમ્ ।
દૂરાદમૃતવદ્દૃષ્ટં સ્નિગ્ધચ્છાયાધ્વપાદપમ્

જ્વરજ્વાલિતમાકારં ભુવનં તપ્તમગ્નિવત્ ।
પાંસૂપહતદેશાનિ દિઙ્મુખાનિ ચ ખાનિ ચ

ગ્રહગ્રામાર્ણવાદ્વ્યબ્ધિવનવ્યોમાગ્નિકા દિશઃ ।
તુહિનાહારહાનન્તાસંખ્યામ્બુદઘટોદ્ભટાન્

શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તાંશ્ચ તાપાનાતપદાયિનઃ ।
તૃણપત્રલતૌઘાભ્રરાશ્યૂષ્મપિહિતાવનીઃ

સૌવર્ણમમ્બરતલં ભૂતલં દિક્તટાનિ ચ ।
તપ્તાન્યદભ્રસરસીહિમશૈલસ્થલાનિ વ

રસાનુરિક્તે વાતેન જીવ આપૂર્યતે યદા ।
ઓજોન્તરણુમાત્રાત્મા તદા તત્રૈવ વિન્દતે

વાતવિક્ષુબ્ધસંવિત્ત્વાદપૂર્વં વસુધાતલમ્ ।
અપૂર્વા નગરગ્રામશૈલાબ્ધિવનમણ્ડલીઃ

ઉડ્ડીયમાનમાત્માનં શિલાઃ શૈલસ્થલાનિવ ।
ઘનઘુંઘુમસારાવાનચક્રભ્રમણાદિ ચ

હયોષ્ટ્રગરુડામ્ભોદહંસયાનાવરોહણમ્ ।
યક્ષવિદ્યાધરાદીનાં ગત્યાગમનસંચરમ્

સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાનાં વનભૂગ્રામપૂર્દિશામ્ ।
કમ્પં ભયોન્મુખાઙ્ગાનાં બુદ્બુદાનામિવાર્ણવે

અન્ધકૂપે નિપતિતં વિપુલે સંકટેઽથવા ।
અથવા રૂઢમાત્માનં ખમાભં પાદપં ગિરિમ્

વાત્પિત્તશ્લેષ્મયુક્તો જીવ આપૂર્યતે યદા ।
ભાગૈર્વાતવશં પ્રાપ્તૈરાર્તોઽસૌ વિન્દતે તદા

પતન્તીં પાર્વતીં વૃષ્ટિં સુશિલાવૃષ્ટિસંકટમ્ ।
સ્ફુટાટ્ટકટકારાવભ્રમત્પાદપમણ્ડલમ્

ભ્રમદ્ભિર્વનવિન્યાસૈઃ સંદિગ્ધામ્ભોધરોત્કટમ્ ।
સિંહવારણવર્ષાભ્રનિરન્તરદિગન્તરમ્

તાલીતમાલહિંતાલમાલાજ્વલનસંકુલમ્ ।
ગુહાઘુંઘુમનિર્હ્રાદભાંકારઘનઘર્ઘરમ્

મન્દ્રમન્દરમન્થાનશબ્દસંદર્ભસુન્દરીમ્ ।
દરીં દલનદુર્વારમિથઃસંઘટ્ટઘટ્ટિતામ્

શ્રૃઙ્ગસંઘટ્ટસદૃશાઃ ક્રેંકારોત્કરકર્કશાઃ ।
નદીર્મુક્તાલતાપાતસસ્રગ્દામનભસ્તલાઃ

શિલાશકલપૂર્ણાર્ણપૂર્ણામ્બરમહાર્ણવમ્ ।
વહદ્વનઘનોદ્ધાતઘટ્ટિતબ્રહ્મમણ્ડલમ્

પરસ્પરવિનિર્મૃષ્ટદશદર્શનદન્તુરમ્ ।
ચટત્કટકટારાવસ્ફુટત્કટકટઙ્કિતમ્

ખપાતપવનાધૂતવનવાતલતોદયમ્ ।
રણદાત્મદૃષચ્ચૂર્ણકર્બુરામ્બુજધારિણમ્

પ્રાગ્ભટોદ્ભટભેદોત્થૈર્મન્દ્રૈર્મરમરારવૈઃ ।
ક્રૂરાક્રન્દૈરિવાભાતિ વિરાજિતજગત્ર્ત્રયમ્

ઇતિ તૈઃ કાષ્ઠપાષાણમૃદ્યુગ્વાતભટૈર્વૃતઃ ।
પરિપીડિત એવાસ્તે યદા જીવો જડીકૃતઃ

મૃદન્તઃકીટકણવચ્છિલાન્તર્ગતભેકવત્ ।
ગર્ભસ્થાપક્વશિશુવત્ફલાન્તર્ગતબીજવત્

બીજોદરસ્થાઙ્કુરવદ્દ્રવ્યપિણ્ડોદરાણુવત્ ।
અશ્રાન્તસ્તમ્બકોશસ્થદારુપુત્રકદેહવત્

સૌષિર્યાસંભવાત્પ્રાણપવનસ્પન્દવર્જિતઃ ।
પ્રોન્નમત્પર્શુપૂરેણ શિલાપૂરેણ તર્જિતઃ

તદા નિવિડતેજોન્તરેવાનુભવતિ સ્વયમ્ ।
સુષુપ્તં શૈલકોશાભમન્ધકૂપોદરોપમમ્

યદા પરિણતં યત્નં પુનઃ સૌષિર્યમાગતમ્ ।
પુનર્વેત્તિ તદા જીવઃ સ્વપ્નં પ્રાણાવબોધિતઃ

યદા તસ્મિન્પ્રદેશેઽન્તર્ભાગભાગાન્પતન્તિ તે ।
દેહે પરિણમન્તોઽન્તસ્તદેવાત્યદ્રિવર્ષણમ્

બહ્વેવ વહ્નિબહુના સ્વલ્પેનાલ્પં પ્રપશ્યતિ ।
વાતપિત્તાદિયોગેન બહિરન્તશ્ચ સંભ્રમમ્

પશ્યત્યેતદ્યથૈવાન્તરેષ જીવો વશીકૃતઃ ।
વાતપિત્તાદિવલિતો બહિર્વેત્ત્યેવમેતિ વા

ક્ષુબ્ધૈરન્તર્બહિશ્ચૈવ સ્વલ્પૈઃ સ્વલ્પં પ્રપશ્યતિ ।
સમૈઃ સમમિદં દૃશ્યં વાતપિત્તકફાદિના

બહિઃ પશ્યત્યયં જીવઃ કુપિતૈરેભિરાવૃતઃ ।
સ્પન્દં ભૂમ્યદ્રિનભસાં જ્વલનં વાનલોચ્ચયૈઃ

આકાશગમનં ચૈવ ચન્દ્રોદયહિમાચલાન્ ।
ગહનં વૃક્ષશૈલાનાં નભઃપ્લવનમર્ણસામ્

મજ્જનોન્મજ્જનં વાબ્ધૌ સુરતં સુરસદ્મસુ ।
શૈલોપવનશુભ્રાભ્રપીઠવિશ્રમણોચ્ચયમ્

બૃહત્ક્રકચનિષ્પેષં નરકાનુભવભ્રમમ્ ।
તાલીતમાલહિંતાલમાલાવલનમમ્બરે

ચક્રવૃત્તૈશ્ચ પતનં ઝગિત્યુત્પતનં દિવિ ।
શૂન્યેઽપિ જનતાવૃન્દં સ્થલેઽપ્યબ્ધિનિમજ્જનમ્

વિચિત્રં વિપરીતં ચ વ્યવહારં મહાનિશિ ।
અહ્નીવ ભાસ્કરાલોકં દુર્ભેદ્યં ચાહ્નિ વા તમઃ

સાદ્રિભૂતલમાકાશે કુડ્યબન્ધે ઘને સ્થલમ્ ।
કુડ્યબન્ધાંશ્ચ ગગને મિત્રભાવં ચ વિદ્વિષિ

સ્વજને પરતાબુદ્ધિં સુજનત્વં ચ દુર્જને ।
સુસમસ્થલતાં શ્વભ્રે શ્વભ્રત્વં સુસમે સ્થલે

ઉદ્ગીતાલાપમસૃણાન્સુધાધૌતાન્સુચિત્રિતાન્ ।
અદ્રીઞ્છ્વેતમયાન્વાપિ નવનીતમયાન્શ્ચ વા

કદમ્બનીપજમ્બીરપત્રસ્તબકસદ્મસુ ।
સુખવિશ્રમણં સ્ત્રીભિઃ નાકં પદ્મેષ્વિવાલિનઃ

અન્તર્નિમીલિતા હ્યેતાઃ પશ્યન્ત્યુન્મીલિતા બહિઃ ।
ધાતૂનામિતિ વૈષમ્યાદ્ભ્રાન્તિમિન્દ્રિયવૃત્તયઃ

એવંવિધાન્યનેકાનિ પશ્યન્ત્યનુભવન્તિ ચ ।
બહિરેવ યથા સ્વપ્ને વસ્તુન્યસમધાતવઃ

બહિશ્ચાન્તશ્ચ દૃશ્યન્તે વિપરીતાન્યનેકશઃ ।
કાર્યાણ્યતિકરાલાનિ જીવૈરસમધાતુભિઃ

સમેષુ ધાતુષ્વેષોઽન્તર્જીવોઽનુભવતિ સ્વયમ્ ।
તેજોન્તર્ગત એવેમાં વ્યવહારસ્થિતિં સમામ્

યથાસ્થિતાં પુરગ્રામપત્તનારણ્યસંતતિમ્ ।
સૌમ્યવારિતરુચ્છાયાદેશાધ્વગગમાગમમ્

સુખાતપમયેન્દ્વર્કતારાહોરાત્રમણ્ડિતમ્ ।
એવમેતદસદ્ભૂતં સદ્ભૂતમિવ ભાસતે

દૃશ્યોપલમ્ભં ચિત્તત્ત્વે સ્પન્દનં પવને યથા ।
અસદેવ સદાભાસમભિન્નં ભિન્નવત્સ્થિતમ્

શાન્તાદુદેતિ સકલં જગદમ્બરાત્મ
શાન્તં ન કિંચન ન નામ સદિત્યુદેતિ ।
તદ્વ્યોમનીદૃશમનન્તચિતેઃ શરીરે
ભામાત્રમાતતમનન્તવપુર્વિભાતિ

ઇ૦ વા૦ મહારામા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ શ૦ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિવર્ણનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ