યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.144

ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

મુનિરુવાચ ।
સર્વથાભાવભાવેષુ સ્વપ્નસંવેદનાત્મસુ ।
નિત્યાપ્રતિઘરૂપેષુ કિં બદ્ધં કિં વિમુચ્યતે

ખે દૃષ્ટિભાસાં સ્ફુરણં યાદૃશં તાદૃશં જગત્ ।
વિપર્યસ્યત્યવિરતમબોધાલ્લક્ષ્યતે સ્થિરમ્

યદ્યથા પુરસંસ્થાનં ચિરૈરેતિ તદન્યતામ્ ।
જગદપ્યેવમનિશં વાર્યાવર્તવિવર્તવત્

ભૂમ્યમ્બ્વમ્બરશૈલાદિ ભવત્યસદિદં ક્ષણાત્ ।
તસ્મિન્નેવ ક્ષણોદન્તૈર્યુગકલ્પાભિધાઃ કૃતાઃ

જગત્સ્વપ્ન ઇવાશેષમસદપ્યનુભૂયતે ।
યન્નાસ્તિ ચેત્તન્નિઃશેષં ચિદેવેત્થં કચત્યલમ્

યથેદં નો જગત્તદ્વચ્છતાનાં ખે શતાનિ હિ ।
નૃણાં પશ્યન્તુ તેષાં તુ નાન્યોન્યમનુભૂતયઃ

સરોબ્ધિકૂપમેકાનાં દૃષ્ટાઃ પ્રત્યેકમાસ્પદે ।
ન તેઽન્યોન્યં વિદન્ત્યન્યાં દૃશ્યાદિનિયતિં ક્વચિત્

યથા જનશતસ્વપ્નનગરાણ્યેકમન્દિરે ।
તથા જગન્તિ ખે ભાન્તિખાનિ નો સન્ત્યસન્તિ નો

કચન્તિ નૃશતસ્વાપ્નપુરાણ્યેકગૃહે યથા ।
ન ચ નામ કચન્ત્યેવં સન્ત્યસન્તિ જગન્તિ ખે

ચિચ્ચમત્કારમાત્રં સ્વં સ્વાત્માઙ્ગં દૃશ્યમદ્વયમ્ ।
સરૂપમેવ નીરૂપં સકારણમકારણમ્

દધત્યાશ્ચિત્સ્વભાવાયાઃ સંસ્કારાદ્યભિધાઃ કૃતાઃ ।
પ્રતિમાયાઃ પ્રભાવિન્યા ન સંસ્કારાદયઃ પૃથક્

અપૂર્વત્વાત્સ્મૃતિઃ સ્વપ્નઃ સંકલ્પાર્થાનુભૂતિષુ ।
સ્વમૃત્યનુભવાદ્યાસ્તુ દૃષ્ટાર્થસદૃશીષુ ચ

ઇદં સર્ગાત્મ સર્ગાદૌ પ્રતિમેવ વિજૃમ્ભતે ।
ચિદ્ભામાત્રાત્મિકા સ્વચ્છા નાન્યન્નામોપપદ્યતે

બ્રહ્મૈવ ભાતિ જગદિત્યુક્તમુક્ત્યાનયા ભવેત્ ।
ન ચ ભાતં નવં તચ્ચ બ્રહ્મૈવેદમતઃ સ્થિતમ્

કારણં કાર્યમિત્યુક્તઃ સ પૂર્વઃ સ વિશિષ્યતે ।
સંસ્કાર ઇતિ તેનૈષ સંસ્કારઃ કૃતિરુચ્યતે

તત્સ્વપ્નાદાવપૂર્વોઽર્થો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ભાતિ યઃ ।
સસંસ્કારાદિનામોક્તો ન બાહ્યોઽર્થોસ્તિ ચેતસિ

વસ્તુ દૃષ્ટં ન દૃષ્ટં ચ સચ્ચાસ્તે ચેતનેવ ખે ।
સ્વભાવાદ્ભાતિ સ્વાત્માપિ દૃષ્ટવચ્ચાતિજૃમ્ભતે

વેદાન્તાર્થાત્મકં પૂર્વસર્ગાભાવં પ્રવર્તતે ।
તતો વેદ્યવ્યવસ્થા જ્ઞૈઃ ક્રિયતે સ્વાર્થસિદ્ધયે

સ્વપ્ને તુ જાગ્રત્સંસ્કારો યસ્તજ્જાગ્રત્કૃતં નવમ્ ।
અજાગ્રજ્જાગ્રદાભાસં કૃતમિત્યેવ તદ્વિદઃ

તતો વાયાવિવાસ્પન્દાશ્ચિત્તે ભાવાઃ સ્થિતાઃ સ્વતઃ ।
તે સ્વતઃ સંપ્રવર્તન્તે કાત્ર સંસ્કારકર્તૃતા

એકં તથા ચ ચિન્માત્રં સ્વપ્ને લક્ષાત્મ તિષ્ઠતિ ।
પુનર્લક્ષાદ્યતઃ સ્વપ્ન એકમાસ્તે સુષુપ્તકમ્

ચિદ્વ્યોમ્નિ સ્વપ્નસંવિત્તિર્યા સૈવ જગદુચ્યતે ।
સુષુપ્તં પ્રલયઃ પ્રોક્તસ્તસ્માન્ન્યાયોઽયમેવ સન્

એકમેવ ચિદાકાશં સાકારત્વમનેકકમ્ ।
સ્વરૂપમજહદ્ધત્તે યત્સ્વપ્ન ઇવ તજ્જગત્

એવં ચિત્પરમાણ્વન્તર્જગદ્ભાવમિદં સ્થિતમ્ ।
તદનન્યાત્મ ચાભોગિ સ્વપ્નાદર્શતલેષ્વિવ

ચિદ્વ્યોમ સંવિન્માત્રં યત્પરમાણુવદાતતમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં તદેવ જગદુચ્યતે

તસ્માદ્યત્ર ચિદાકાશમનન્તં સતતં સ્થિતમ્ ।
તત્રાસ્તીતિ જગદ્ભાનં તદઙ્ગાનન્યરૂપિ યત્

ચિન્માત્ર એવ ભુવનં ત્વમહં ચિન્મયં જગત્ ।
ઇતિ ન્યાયાજ્જગદ્યાતિ પરમાણૂદરેઽપ્યજમ્

તસ્માદહં પરાણ્વાત્મા સમસ્તજગદાકૃતિઃ ।
સર્વત્રૈવ ચ તિષ્ઠામિ પરમાણૂદરેઽપિ ચ

ચિન્માત્રપરમાણુઃ સઞ્જગદાત્માપ્યયં નભઃ ।
યત્ર તિષ્ઠામ્યહં તત્ર પશ્યામિ ભુવનત્રયમ્

અહં ચિત્પરમાણ્વાત્મા તેન ચિત્પરમાણુના ।
એકતામાગતો વારિ વારિણેવ તદીક્ષણાત્

તદોજઃ સંપ્રવિશ્યાહં સ્થિતસ્તદનુભૂતિવત્ ।
અન્તસ્થત્રિજગદ્રૂપો યથાબ્જે બીજમઙ્કુરે

તત્ર મે ત્રિજગદ્રૂપમન્તઃ કચિતમાત્મનિ ।
તથા તન્ન તુ તદ્વાહ્યે વિદ્યતે કેનચિત્ક્વચિત્

યત્ર યત્ર યદા ભાતિ સ્વપ્ને જાગ્રદિતીહ વા ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં દૃશ્યં નિજં ચિદ્ભાનમેવ તત્

ભાતિ સ્વપ્ને યદા જન્તોર્જગદાનન્દમાતતમ્ ।
ચિદણોરેવ તદ્ભાનમાત્મનસ્તત્પદાત્મના

વ્યાધ ઉવાચ ।
અકારણં ચેદ્દૃશ્યં તત્કથમેતત્પ્રસિધ્યતિ ।
સકારણં ચેદ્દૃશ્યં તત્સ્વપ્ને સર્ગાદિધીઃ કુતઃ

મુનિરુવાચ ।
અકારણક એવાયં સર્ગ આદૌ પ્રવર્તતે ।
સમસ્તકારણાભાવાદ્યતઃ સર્ગાત્મચિન્નભઃ

અકારણાનાં ભાવાનામત્યન્તાસંભવાદિહ ।
ક્વચિત્સપ્રતિઘઃ સર્ગો ન સંભવતિ કશ્ચન

બ્રહ્મેદમિત્થમાભાતિ ભાસ્વરં ચિત્સ્વભાવતઃ ।
સર્ગાદિશબ્દપર્યાયમાદ્યન્તપરિવર્જિતમ્

ઇત્યકારણકે સર્ગે કચતિ બ્રહ્મરૂપિણિ ।
પરસ્યાવથવાભાસે નિત્યાત્માવયવાત્મના

અનાનાત્વેઽપિ નાનાત્વે બ્રહ્મણ્યબ્રહ્મરૂપિણિ ।
અનાકારેઽપિ સાકારે કચત્યપ્રતિઘં પ્રતિ

તદ્બ્રહ્મૈવ નિરાકારં ચિદ્રૂપત્વાત્સ્ફુરદ્વપુઃ ।
સાકારમિવ ભાતાત્મ ભૂત્વા સ્થાવરજંગમમ્

દેવર્ષિમુનિભારૂપં કરોતિ નિયતિં ક્રમાત્ ।
વિધીંશ્ચ પ્રતિષેધાંશ્ચ દેશકાલક્રિયાદિકાન્

ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મચરાચરાઃ ।
અર્થા વ્યભિચરન્ત્યેતે નિયતિર્નાખિલાસ્તતઃ

તતઃ પ્રભૃતિ ભાવાનાં સકારણકતાં વિના ।
સૈકતાદિવ તૈલાનાં ન સંભવતિ સંભવઃ

નિયતિર્નાયકશ્ચૈવ બ્રહ્મતશ્ચાઙ્ગમાત્મના ।
સ્વાઙ્ગેન સંયમયતિ કરેણેવ નિજં કરમ્

અબુદ્ધિપૂર્વં ચાનિચ્છમેવમેવ પ્રવર્તતે ।
કાકતાલીયવત્સ્પન્દાદાવર્તા ઇવ વારિણિ

સંનિવેશો હિ નિયતિસ્તાં વિના પ્રતિઘોદયમ્ ।
બ્રહ્મ સ્થાતું ન શક્નોતિ તચ્ચ સર્વાત્મતાક્ષયમ્

એવં સકારણં સર્વં સર્વદા દૃશ્યમણ્ડલમ્ ।
યસ્ય સર્ગે યતઃ કાલાત્તતઃ પ્રભૃતિ તં પ્રતિ

ભાત્યકારણકં બ્રહ્મ સર્ગાત્માપ્યબુધં પ્રતિ ।
તં પ્રત્યેવ ચ ભાત્યેષ કાર્યેકારણદૃગ્ભ્રમઃ

કાકતાલીયવત્સર્ગે સ્થિતે ત્વાવૃત્તિવૃત્તિવત્ ।
ઇદમિત્થમિદં નેત્થમિતીયં નિયતિઃ સ્થિતા

સકારણત્વં ભાવાનામવશ્યંભાવિનિ ક્રમે ।
જાગ્રત્સ્વપ્નદૃશો નેહ સંભવન્ત્યપકારણાઃ

યથા સ્વપ્નેઽખિલામમ્બુસંક્ષોભાત્પ્રલયભ્રમાઃ ।
દૃશ્યતે કારણં તત્ર શ્રૂયતામનુભૂયતામ્

સર્વવસ્તુષુ કચન્તિ સર્વદા
યુક્તયઃ સ્ફટિકશુક્તયો યથા ।
ભાવનાનુભવ એવ સ સ્વયં
શક્તિમાઞ્જયતિ જીવિતાત્મકઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ શ૦ પદાર્થવિચારો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ