Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 6.143

6.143.143

tricatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ

6.143.1

muniruvāca /
sarveṣāmeva dharmāṇāṃ karmaṇāṃ śarmaṇāmapi /
paṇḍitaḥ puṇḍarīkāṇāṃ mārtaṇḍa iva maṇḍanam

6.143.2

ātmajñānavido yānti yāṃ gatiṃ gatikovidāḥ /
paṇḍitāstatra śakraśrīrjarattṛṇalavāyate

6.143.3

pātāle bhūtale svarge sukhamaiśvaryameva vā /
na tatpaśyāmi yannāma pāṇḍityādatiricyate

6.143.4

paṇḍitasya yathābhūtā vastudṛṣṭiḥ prasīdati /
dṛgivendau nirambhode sakalāmalamaṇḍale

6.143.5

idaṃ dṛśyamavidyātma brahma saṃpadyate kṣaṇāt /
budhasya bodhātsragdāma sarpatvamiva śāmyati

6.143.6

yatsthitaṃ brahmaṇi brahma kṛtāstenaiva satyatā /
svabhāvaikātmikāḥ saṃjñā dehasargakṣayādikāḥ

6.143.7

sargo vidyata evāyaṃ na yatra kila kiṃcana /
tasya dharmāṇi karmāṇi na caivākṣaramālikā

6.143.8

pṛthvyādi saṃbhavati cettatsakāraṇamastu tat /
tadeva yatra nāstyeva tatra kiṃ tasya kāraṇam

6.143.9

brahmaṇaḥ pratibhātaṃ yattadidaṃ jagaducyate /
tenaiva kuta etāni pṛthvyādīni kva kāraṇam

6.143.10

svapnadraṣṭurdṛśyanṛṇāmasti kālpanikaṃ yathā /
na vāstavaṃ pūrvakāmaṃ jāgratsvapne tathā nṛṇām

6.143.11

yathā prākkarma puṃstve ca svapne puṃsāṃ na vidyate /
iha jāgratsvapnanṛṇāṃ bhātānāmapi no tathā

6.143.12

jīvaḥ sarveṣu sargeṣu svapnārthānnikhilānmithaḥ /
prākkarmasatvaṃ mithyātma yathāvāsanameṣu ca

6.143.13

sargādāvatha dehānte bhānti svapnārthavanmithaḥ /
yathāsaṃvedanaṃ jīvāḥ santo'santaśca tena te

6.143.14

yathāsaṃvedanaṃ sarve bhānti bhāvayatastataḥ /
te santyātmanyapi svapne jāgratīvārthadā mithaḥ

6.143.15

saṃkalpasaṃvidagrasthavastuniṣṭhatayā'sphuṭam /
phalaṃ cāpnoti te svapne lokaniṣṭhatayā'sphuṭaḥ

6.143.16

śuddhā saṃvitsvabhāvasthā yatsvayaṃ bhāti bhāsvarā /
tasyā bhānasya tasyāsya jāgratsvapnābhidhāḥkṛtāḥ

6.143.17

sargādāvatha dehānte bhātaṃ yadvedanaṃ yathā /
tattathā''mokṣamevāste tadidaṃ sarga ucyate

6.143.18

jāgratsvapnārthasārthasya saṃvidaśca na bhinnatā /
astyapratigharūpāyāḥ prakāśālokayoriva

6.143.19

agnyauṣṇyayoriva tathā vātaspandanayoriva /
dravāmbhasorivā''vīci vā śaityānilayoriva

6.143.20

sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagajjātamasanmayam /
itthaṃ sanmayamevāsti nāstyarthena ca saṃyutam

6.143.21

brahma prodbhūya mṛtvā ca dṛśyānubhavarūpi ca /
cinmātramajaraṃ śāntamekamevāmalaṃ sthitam

6.143.22

kāryakāraṇatārthānāṃ yā yathā hṛdi kalpitā /
brahmaṇā puruṣeṇeva nagaryantastathaiva sā

6.143.23

brahmaṇo hṛdi sargo'yaṃ hṛdi te svapnapūryathā /
kāryakāraṇatā tatra tathāste'bhihitā yathā

6.143.24

saṃviddhanodare sarge kāryakāraṇatā sthitā /
tathā yathohitā tena tvayā vā kalpanāpuram

6.143.25

citā saṃkalparūpiṇyā sarge saṃkalpapattane /
tvayaiva sthāpitā saṃsthā kāryakāraṇarūpiṇī

6.143.26

ākāśa eva kacanaṃ yaccitte svātmarūpiṇī /
niyataṃ saṃniveśatvāttadantaḥ sarga ucyate

6.143.27

yā saṃvidravyavasthāste hṛdi saṃkalpapattane /
saiṣā svabhāvasaṃsiddhiḥ kāryakāraṇatārthajā

6.143.28

prathamaṃ yadyathā bhāti cittvamasti tatheha tat /
tasyaiva niyatiḥ kālo deśādītyabhidhā kṛtā

6.143.29

yā nāmāśu yathā bhāti cetanākāśaśūnyatā /
tayā tathā vastutayā kāryakāraṇatāśritā

6.143.30

ciccamatkāramātre'sminsargābhe bhāvarūpiṇi /
pūrvaṃ bhāvāḥ pravartante paścātsargābhidhā vidaḥ

6.143.31

śūnyatāstrijagadrūpāstathā cidvyomani sthitāḥ /
ananyāḥ pavane saumye spandasattā yathā nijāḥ

6.143.32

vyomni sauṣiryanaibiḍyaṃ yathā nīlamiti sthitam /
citi cetananaiviḍyaṃ tathā sarga upasthitam

6.143.33

ābhāta eva bhāte'sminkṛcchrātsarge visargatā /
budhyate rajjubhujage rajjurūpaṃ yathā punaḥ

6.143.34

mṛtaḥ sa svapnavatsarvaḥ saṃpaśyati pṛthagjagat /
taccānyadidamanyacca nityāpratighamambaram

6.143.35

vyādha uvāca /
parataḥ sukhaduḥkhārthaṃ dehaḥ saṃpadyate katham /
kimasya hetuḥ ke vāsya hetavaḥ sahakāriṇaḥ

6.143.36

kurvanti dharmādharmāścettena pratigharūpiṇā /
tadasyāpratighaṃ rūpaṃ kurvantītyasamañjasam

6.143.37

muniruvāca /
dharmādharmau vāsanā ca karmātmā jīva ityapi /
paryāyaśabdabhāro'tra kalpyate na tu vāstavaḥ

6.143.38

cittvātkalpitacittvena svayaṃ cinnabhasātmani /
kṛtāni nāmānyetāni kaścidastīti cetasā

6.143.39

saṃvidātmā svayaṃ cittvāddehaṃ vetti khameva khe /
mṛtvā santaṃ santamiva saṃkalpasvapnayoriva

6.143.40

svayaṃ svapna ivābhāti mṛtasya paralokadhīḥ /
tameva paśyati ciraṃ na tatrāpyasti satyatā

6.143.41

mṛtaṃ nirmāti cedanyaḥ kathaṃ vāsya smṛtirbhavet /
kathaṃ vā syātsa evāsau cetanatvaṃ tameva kham

6.143.42

mṛtau na jāyate tasmāccetasaiva sa kevalam /
ihāyamitthamityeva vetti khe vāsanātmakam

6.143.43

svameva bhāvamabhyastamāste so'nubhavaṃściram /
sphuṭapratyayavāṃstvatra satyamityeva vettyalam

6.143.44

khātmā khameva tatraiva svapnābhaṃ dṛśyamāharan /
punaḥ svamaraṇaṃ vetti punarjanma punarjagat

6.143.45

alīkajālamevaṃ khe paśyanpratyekamāsthitaḥ /
paśyatyācārayatyatti kiṃcitkaścinna kasyacit

6.143.46

ityevaṃ jagatāṃ santi koṭīnāṃ koṭikoṭayaḥ /
parijñātāstu tā brahma kevalaṃ dṛśyamanyathā

6.143.47

tābhirna kasyacitkiṃcidāvṛtaṃ na ca santi tāḥ /
tāsāṃ ca vetti pratyekamidameva jagattviti

6.143.48

bhūtāni tāsāṃ pratyekaṃ tathaivānyonyamāsthite /
satyānyevāsatyadṛṣṭyā satyadṛṣṭyā tvajaṃ padam

6.143.49

sadyadviditavedyasya tadajñasyāsadakṣayam /
asadyatsaṃprabuddhasya tatsadajñasya susphuṭam

6.143.50

citeryadyadyathā bhānaṃ tattatsatyaṃ yathā yataḥ /
sadrūpāṇi samagrāṇi bhūtānīmānyato mithaḥ

6.143.52

nityamanyonyasatyāni tāni tānyeva vāpyataḥ /
kila saṃvidvinirṇeyaṃ rūpamapratighaṃ yataḥ //
saṃvinmātravinirṇeyaṃ kānyatā nānyatā kathā /
yathāsaṃvedanaṃ bhāte vastvaughe kva dvitaikate // '

6.143.53

tadevedamidaṃ jñaptestadevedaṃ bhavatyalam /
tadevaitattadeveti bhavejjñapterasatyataḥ

6.143.54

taccedarthastato jñapternāyaṃ tasyāḥ pṛthak sthitaḥ /
sthite jñaptyātmani tvarthe tvajñaptyāyaṃ tato vrajet

6.143.55

jñānaṃ yadeva tajjñeyaṃ jñeyasyāsaṃbhavātpṛthak /
yathā jñānamato jñeyaṃ tanotyātmānamātmanā

6.143.56

paśyanto'pi milanto'pi pṛthaksargā na kiṃcana /
sata evāsato jñasya mūrkhajñātāṃstu vedmi no

6.143.57

ekaṃ prabodhataḥ sarve cinmātraṃ tāvadātmakham /
tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām

6.143.58

ekaṃ tathā ca cinmātraṃ svapne lakṣātma tiṣṭhati /
punarlakṣātma tatsvapnādekamāste suṣuptake

6.143.51

cidvyomni svapnasaṃvittiryā saiva jagaducyate /
suṣuptaṃ pralayaḥ proktastasmānnyāyo'yameva san

6.143.60

ekaiva saṃvinnānātvaṃ nṛlakṣatvaṃ ca gacchati /
śūnyatvaṃ ca tathārthatvaṃ svapnasaṃkalpayoriva

6.143.61

idamapratighaṃ sarvaṃ kila vedanamātrakam /
śuddhaṃ tadvadyathā yatra bhāti tatra tathā bhavet

6.143.62

ekaiva saṃvitsargādau bhavatyagnyambukhādikam /
pṛthvyādi tāvatsargārthaṃ svapnasaṃkalpayoriva

6.143.63

saṃvidākāśarūpaiva bhāti pṛthvyādināmikā /
yattadeva khamevedaṃ jagadityeva bhāsate

6.143.64

saṃvitsapratighaṃ bhāti bhāti cāpratighaṃ tathā /
na vastutastu pratighā saṃvitsānte nivartate

6.143.65

yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ vetsi ciraṃ vidan /
pratighaṃ nāma te nāsti na ca sapratighā kvacit

6.143.66

dṛṣṭaṃ saṃkalpitaṃ cārthaṃ sahābhyasyati yaściram /
so'vaśyaṃ tadāpnoti na cecchānto nivartate

6.143.67

yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ veti ciraṃ vidan /
ya āste yātyasau tattāmanyastyaktvā tu netarām

6.143.68

dṛṣṭaḥ saṃkalpitaścārthaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ /
dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ

6.143.69

dakṣiṇāduttarāṃ vāśāṃ yāmītyacalasaṃvidaḥ /
dvayaṃ bhaveddvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ

6.143.70

khe puraṃ syāṃ bhuvi mṛgaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ /
dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyadanyattu tajjagat

6.143.71

ekaṃ prabodhataḥ sarvaṃ cinmātraṃ tāvadātmakham /
tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām

6.143.72

śarīramastvapratighamatha sapratighaṃ ca vā /
svapnātmako'yaṃ saṃsāro jīvasyeha paratra ca

6.143.73

etanmlecchādideśeṣu mṛtānāṃ darśanātpunaḥ /
smṛtipūrvaṃ ca kathanātpratyakṣamanubhūyate

6.143.74

ye mṛtā bhasmasājjātā mlecchadeśeṣu te punaḥ /
āgatya kathayitvārthaṃ gacchantyapratighātmakāḥ

6.143.75

eṣa cejjīvato dharmastaddeśāntarage jane /
mṛta ityeva buddhe'rthe kasmānnaiva pravartate

6.143.76

jīvadharmaḥ so'pi saṃścenmṛtadharmo'pi kiṃ na san /
yādṛganubhavastvasminsame nyāyadvaye sthite

6.143.77

svapnavajjagadābhānamityevaṃ satyakhaṇḍitam /
āryānubhavaśāstrāṇāmanenāstyekavākyatā

6.143.78

dṛṣṭijālaṃ janaughānāṃ paśyatāmindumandire /
yādṛgapratighaṃ tādṛgjagatsadasadātmakam

6.143.79

sanmātramātrānuvidhamacchānubhavamātrakam /
cinmātraṃ bhānamātrātma sarvārthātmārthavarjitam

6.143.80

sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagadekaṃ cidambare /
aniṅganamanābhāsamātmanyevātmanāsyatām

6.143.81

acalā saṃvidevāste sthiraṃ kṛtvā yathā yathā /
tathā tathā bhavatyāśu kimasatkiṃ ca vāpi sat

6.143.82

śarīrāṇyatha karmāṇi duḥkhāni ca sukhāni ca /
yathā sthitānyupāyāntu yāntu vā kasya kiṃ grahaḥ

6.143.83

itthamastu sadathānyathāstu vā
maiva bhūdbhavatu ko'tra saṃbhramaḥ /
muñca phalguni phale phalāvahaṃ
buddhavānasi kṛtaṃ paribhramaiḥ

6.143.143

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā०de०mo०ni०u०a०vi० nirvāṇabodhopadeśo nāma tricatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc