Yoga Vasistha · Chapter 6.143
tricatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ
muniruvāca /
sarveṣāmeva dharmāṇāṃ karmaṇāṃ śarmaṇāmapi /
paṇḍitaḥ puṇḍarīkāṇāṃ mārtaṇḍa iva maṇḍanam
ātmajñānavido yānti yāṃ gatiṃ gatikovidāḥ /
paṇḍitāstatra śakraśrīrjarattṛṇalavāyate
pātāle bhūtale svarge sukhamaiśvaryameva vā /
na tatpaśyāmi yannāma pāṇḍityādatiricyate
paṇḍitasya yathābhūtā vastudṛṣṭiḥ prasīdati /
dṛgivendau nirambhode sakalāmalamaṇḍale
idaṃ dṛśyamavidyātma brahma saṃpadyate kṣaṇāt /
budhasya bodhātsragdāma sarpatvamiva śāmyati
yatsthitaṃ brahmaṇi brahma kṛtāstenaiva satyatā /
svabhāvaikātmikāḥ saṃjñā dehasargakṣayādikāḥ
sargo vidyata evāyaṃ na yatra kila kiṃcana /
tasya dharmāṇi karmāṇi na caivākṣaramālikā
pṛthvyādi saṃbhavati cettatsakāraṇamastu tat /
tadeva yatra nāstyeva tatra kiṃ tasya kāraṇam
brahmaṇaḥ pratibhātaṃ yattadidaṃ jagaducyate /
tenaiva kuta etāni pṛthvyādīni kva kāraṇam
svapnadraṣṭurdṛśyanṛṇāmasti kālpanikaṃ yathā /
na vāstavaṃ pūrvakāmaṃ jāgratsvapne tathā nṛṇām
yathā prākkarma puṃstve ca svapne puṃsāṃ na vidyate /
iha jāgratsvapnanṛṇāṃ bhātānāmapi no tathā
jīvaḥ sarveṣu sargeṣu svapnārthānnikhilānmithaḥ /
prākkarmasatvaṃ mithyātma yathāvāsanameṣu ca
sargādāvatha dehānte bhānti svapnārthavanmithaḥ /
yathāsaṃvedanaṃ jīvāḥ santo'santaśca tena te
yathāsaṃvedanaṃ sarve bhānti bhāvayatastataḥ /
te santyātmanyapi svapne jāgratīvārthadā mithaḥ
saṃkalpasaṃvidagrasthavastuniṣṭhatayā'sphuṭam /
phalaṃ cāpnoti te svapne lokaniṣṭhatayā'sphuṭaḥ
śuddhā saṃvitsvabhāvasthā yatsvayaṃ bhāti bhāsvarā /
tasyā bhānasya tasyāsya jāgratsvapnābhidhāḥkṛtāḥ
sargādāvatha dehānte bhātaṃ yadvedanaṃ yathā /
tattathā''mokṣamevāste tadidaṃ sarga ucyate
jāgratsvapnārthasārthasya saṃvidaśca na bhinnatā /
astyapratigharūpāyāḥ prakāśālokayoriva
agnyauṣṇyayoriva tathā vātaspandanayoriva /
dravāmbhasorivā''vīci vā śaityānilayoriva
sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagajjātamasanmayam /
itthaṃ sanmayamevāsti nāstyarthena ca saṃyutam
brahma prodbhūya mṛtvā ca dṛśyānubhavarūpi ca /
cinmātramajaraṃ śāntamekamevāmalaṃ sthitam
kāryakāraṇatārthānāṃ yā yathā hṛdi kalpitā /
brahmaṇā puruṣeṇeva nagaryantastathaiva sā
brahmaṇo hṛdi sargo'yaṃ hṛdi te svapnapūryathā /
kāryakāraṇatā tatra tathāste'bhihitā yathā
saṃviddhanodare sarge kāryakāraṇatā sthitā /
tathā yathohitā tena tvayā vā kalpanāpuram
citā saṃkalparūpiṇyā sarge saṃkalpapattane /
tvayaiva sthāpitā saṃsthā kāryakāraṇarūpiṇī
ākāśa eva kacanaṃ yaccitte svātmarūpiṇī /
niyataṃ saṃniveśatvāttadantaḥ sarga ucyate
yā saṃvidravyavasthāste hṛdi saṃkalpapattane /
saiṣā svabhāvasaṃsiddhiḥ kāryakāraṇatārthajā
prathamaṃ yadyathā bhāti cittvamasti tatheha tat /
tasyaiva niyatiḥ kālo deśādītyabhidhā kṛtā
yā nāmāśu yathā bhāti cetanākāśaśūnyatā /
tayā tathā vastutayā kāryakāraṇatāśritā
ciccamatkāramātre'sminsargābhe bhāvarūpiṇi /
pūrvaṃ bhāvāḥ pravartante paścātsargābhidhā vidaḥ
śūnyatāstrijagadrūpāstathā cidvyomani sthitāḥ /
ananyāḥ pavane saumye spandasattā yathā nijāḥ
vyomni sauṣiryanaibiḍyaṃ yathā nīlamiti sthitam /
citi cetananaiviḍyaṃ tathā sarga upasthitam
ābhāta eva bhāte'sminkṛcchrātsarge visargatā /
budhyate rajjubhujage rajjurūpaṃ yathā punaḥ
mṛtaḥ sa svapnavatsarvaḥ saṃpaśyati pṛthagjagat /
taccānyadidamanyacca nityāpratighamambaram
vyādha uvāca /
parataḥ sukhaduḥkhārthaṃ dehaḥ saṃpadyate katham /
kimasya hetuḥ ke vāsya hetavaḥ sahakāriṇaḥ
kurvanti dharmādharmāścettena pratigharūpiṇā /
tadasyāpratighaṃ rūpaṃ kurvantītyasamañjasam
muniruvāca /
dharmādharmau vāsanā ca karmātmā jīva ityapi /
paryāyaśabdabhāro'tra kalpyate na tu vāstavaḥ
cittvātkalpitacittvena svayaṃ cinnabhasātmani /
kṛtāni nāmānyetāni kaścidastīti cetasā
saṃvidātmā svayaṃ cittvāddehaṃ vetti khameva khe /
mṛtvā santaṃ santamiva saṃkalpasvapnayoriva
svayaṃ svapna ivābhāti mṛtasya paralokadhīḥ /
tameva paśyati ciraṃ na tatrāpyasti satyatā
mṛtaṃ nirmāti cedanyaḥ kathaṃ vāsya smṛtirbhavet /
kathaṃ vā syātsa evāsau cetanatvaṃ tameva kham
mṛtau na jāyate tasmāccetasaiva sa kevalam /
ihāyamitthamityeva vetti khe vāsanātmakam
svameva bhāvamabhyastamāste so'nubhavaṃściram /
sphuṭapratyayavāṃstvatra satyamityeva vettyalam
khātmā khameva tatraiva svapnābhaṃ dṛśyamāharan /
punaḥ svamaraṇaṃ vetti punarjanma punarjagat
alīkajālamevaṃ khe paśyanpratyekamāsthitaḥ /
paśyatyācārayatyatti kiṃcitkaścinna kasyacit
ityevaṃ jagatāṃ santi koṭīnāṃ koṭikoṭayaḥ /
parijñātāstu tā brahma kevalaṃ dṛśyamanyathā
tābhirna kasyacitkiṃcidāvṛtaṃ na ca santi tāḥ /
tāsāṃ ca vetti pratyekamidameva jagattviti
bhūtāni tāsāṃ pratyekaṃ tathaivānyonyamāsthite /
satyānyevāsatyadṛṣṭyā satyadṛṣṭyā tvajaṃ padam
sadyadviditavedyasya tadajñasyāsadakṣayam /
asadyatsaṃprabuddhasya tatsadajñasya susphuṭam
citeryadyadyathā bhānaṃ tattatsatyaṃ yathā yataḥ /
sadrūpāṇi samagrāṇi bhūtānīmānyato mithaḥ
nityamanyonyasatyāni tāni tānyeva vāpyataḥ /
kila saṃvidvinirṇeyaṃ rūpamapratighaṃ yataḥ //
saṃvinmātravinirṇeyaṃ kānyatā nānyatā kathā /
yathāsaṃvedanaṃ bhāte vastvaughe kva dvitaikate // '
tadevedamidaṃ jñaptestadevedaṃ bhavatyalam /
tadevaitattadeveti bhavejjñapterasatyataḥ
taccedarthastato jñapternāyaṃ tasyāḥ pṛthak sthitaḥ /
sthite jñaptyātmani tvarthe tvajñaptyāyaṃ tato vrajet
jñānaṃ yadeva tajjñeyaṃ jñeyasyāsaṃbhavātpṛthak /
yathā jñānamato jñeyaṃ tanotyātmānamātmanā
paśyanto'pi milanto'pi pṛthaksargā na kiṃcana /
sata evāsato jñasya mūrkhajñātāṃstu vedmi no
ekaṃ prabodhataḥ sarve cinmātraṃ tāvadātmakham /
tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām
ekaṃ tathā ca cinmātraṃ svapne lakṣātma tiṣṭhati /
punarlakṣātma tatsvapnādekamāste suṣuptake
cidvyomni svapnasaṃvittiryā saiva jagaducyate /
suṣuptaṃ pralayaḥ proktastasmānnyāyo'yameva san
ekaiva saṃvinnānātvaṃ nṛlakṣatvaṃ ca gacchati /
śūnyatvaṃ ca tathārthatvaṃ svapnasaṃkalpayoriva
idamapratighaṃ sarvaṃ kila vedanamātrakam /
śuddhaṃ tadvadyathā yatra bhāti tatra tathā bhavet
ekaiva saṃvitsargādau bhavatyagnyambukhādikam /
pṛthvyādi tāvatsargārthaṃ svapnasaṃkalpayoriva
saṃvidākāśarūpaiva bhāti pṛthvyādināmikā /
yattadeva khamevedaṃ jagadityeva bhāsate
saṃvitsapratighaṃ bhāti bhāti cāpratighaṃ tathā /
na vastutastu pratighā saṃvitsānte nivartate
yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ vetsi ciraṃ vidan /
pratighaṃ nāma te nāsti na ca sapratighā kvacit
dṛṣṭaṃ saṃkalpitaṃ cārthaṃ sahābhyasyati yaściram /
so'vaśyaṃ tadāpnoti na cecchānto nivartate
yāsi pūrvāṃ paścimāṃ ca diśaṃ veti ciraṃ vidan /
ya āste yātyasau tattāmanyastyaktvā tu netarām
dṛṣṭaḥ saṃkalpitaścārthaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ /
dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ
dakṣiṇāduttarāṃ vāśāṃ yāmītyacalasaṃvidaḥ /
dvayaṃ bhaveddvayaṃ naśyatyanyasyācalasaṃvidaḥ
khe puraṃ syāṃ bhuvi mṛgaḥ syāmityacalasaṃvidaḥ /
dvayaṃ bhavedvayaṃ naśyatyanyadanyattu tajjagat
ekaṃ prabodhataḥ sarvaṃ cinmātraṃ tāvadātmakham /
tadevānekasaṃvittyā sahasraṃ cijjaḍātmanām
śarīramastvapratighamatha sapratighaṃ ca vā /
svapnātmako'yaṃ saṃsāro jīvasyeha paratra ca
etanmlecchādideśeṣu mṛtānāṃ darśanātpunaḥ /
smṛtipūrvaṃ ca kathanātpratyakṣamanubhūyate
ye mṛtā bhasmasājjātā mlecchadeśeṣu te punaḥ /
āgatya kathayitvārthaṃ gacchantyapratighātmakāḥ
eṣa cejjīvato dharmastaddeśāntarage jane /
mṛta ityeva buddhe'rthe kasmānnaiva pravartate
jīvadharmaḥ so'pi saṃścenmṛtadharmo'pi kiṃ na san /
yādṛganubhavastvasminsame nyāyadvaye sthite
svapnavajjagadābhānamityevaṃ satyakhaṇḍitam /
āryānubhavaśāstrāṇāmanenāstyekavākyatā
dṛṣṭijālaṃ janaughānāṃ paśyatāmindumandire /
yādṛgapratighaṃ tādṛgjagatsadasadātmakam
sanmātramātrānuvidhamacchānubhavamātrakam /
cinmātraṃ bhānamātrātma sarvārthātmārthavarjitam
sarvamapratighaṃ śāntaṃ jagadekaṃ cidambare /
aniṅganamanābhāsamātmanyevātmanāsyatām
acalā saṃvidevāste sthiraṃ kṛtvā yathā yathā /
tathā tathā bhavatyāśu kimasatkiṃ ca vāpi sat
śarīrāṇyatha karmāṇi duḥkhāni ca sukhāni ca /
yathā sthitānyupāyāntu yāntu vā kasya kiṃ grahaḥ
itthamastu sadathānyathāstu vā
maiva bhūdbhavatu ko'tra saṃbhramaḥ /
muñca phalguni phale phalāvahaṃ
buddhavānasi kṛtaṃ paribhramaiḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā०de०mo०ni०u०a०vi० nirvāṇabodhopadeśo nāma tricatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0