યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.143

ત્રિચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

મુનિરુવાચ ।
સર્વેષામેવ ધર્માણાં કર્મણાં શર્મણામપિ ।
પણ્ડિતઃ પુણ્ડરીકાણાં માર્તણ્ડ ઇવ મણ્ડનમ્

આત્મજ્ઞાનવિદો યાન્તિ યાં ગતિં ગતિકોવિદાઃ ।
પણ્ડિતાસ્તત્ર શક્રશ્રીર્જરત્તૃણલવાયતે

પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે સુખમૈશ્વર્યમેવ વા ।
ન તત્પશ્યામિ યન્નામ પાણ્ડિત્યાદતિરિચ્યતે

પણ્ડિતસ્ય યથાભૂતા વસ્તુદૃષ્ટિઃ પ્રસીદતિ ।
દૃગિવેન્દૌ નિરમ્ભોદે સકલામલમણ્ડલે

ઇદં દૃશ્યમવિદ્યાત્મ બ્રહ્મ સંપદ્યતે ક્ષણાત્ ।
બુધસ્ય બોધાત્સ્રગ્દામ સર્પત્વમિવ શામ્યતિ

યત્સ્થિતં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ કૃતાસ્તેનૈવ સત્યતા ।
સ્વભાવૈકાત્મિકાઃ સંજ્ઞા દેહસર્ગક્ષયાદિકાઃ

સર્ગો વિદ્યત એવાયં ન યત્ર કિલ કિંચન ।
તસ્ય ધર્માણિ કર્માણિ ન ચૈવાક્ષરમાલિકા

પૃથ્વ્યાદિ સંભવતિ ચેત્તત્સકારણમસ્તુ તત્ ।
તદેવ યત્ર નાસ્ત્યેવ તત્ર કિં તસ્ય કારણમ્

બ્રહ્મણઃ પ્રતિભાતં યત્તદિદં જગદુચ્યતે ।
તેનૈવ કુત એતાનિ પૃથ્વ્યાદીનિ ક્વ કારણમ્

સ્વપ્નદ્રષ્ટુર્દૃશ્યનૃણામસ્તિ કાલ્પનિકં યથા ।
ન વાસ્તવં પૂર્વકામં જાગ્રત્સ્વપ્ને તથા નૃણામ્

યથા પ્રાક્કર્મ પુંસ્ત્વે ચ સ્વપ્ને પુંસાં ન વિદ્યતે ।
ઇહ જાગ્રત્સ્વપ્નનૃણાં ભાતાનામપિ નો તથા

જીવઃ સર્વેષુ સર્ગેષુ સ્વપ્નાર્થાન્નિખિલાન્મિથઃ ।
પ્રાક્કર્મસત્વં મિથ્યાત્મ યથાવાસનમેષુ ચ

સર્ગાદાવથ દેહાન્તે ભાન્તિ સ્વપ્નાર્થવન્મિથઃ ।
યથાસંવેદનં જીવાઃ સન્તોઽસન્તશ્ચ તેન તે

યથાસંવેદનં સર્વે ભાન્તિ ભાવયતસ્તતઃ ।
તે સન્ત્યાત્મન્યપિ સ્વપ્ને જાગ્રતીવાર્થદા મિથઃ

સંકલ્પસંવિદગ્રસ્થવસ્તુનિષ્ઠતયાઽસ્ફુટમ્ ।
ફલં ચાપ્નોતિ તે સ્વપ્ને લોકનિષ્ઠતયાઽસ્ફુટઃ

શુદ્ધા સંવિત્સ્વભાવસ્થા યત્સ્વયં ભાતિ ભાસ્વરા ।
તસ્યા ભાનસ્ય તસ્યાસ્ય જાગ્રત્સ્વપ્નાભિધાઃકૃતાઃ

સર્ગાદાવથ દેહાન્તે ભાતં યદ્વેદનં યથા ।
તત્તથાઽઽમોક્ષમેવાસ્તે તદિદં સર્ગ ઉચ્યતે

જાગ્રત્સ્વપ્નાર્થસાર્થસ્ય સંવિદશ્ચ ન ભિન્નતા ।
અસ્ત્યપ્રતિઘરૂપાયાઃ પ્રકાશાલોકયોરિવ

અગ્ન્યૌષ્ણ્યયોરિવ તથા વાતસ્પન્દનયોરિવ ।
દ્રવામ્ભસોરિવાઽઽવીચિ વા શૈત્યાનિલયોરિવ

સર્વમપ્રતિઘં શાન્તં જગજ્જાતમસન્મયમ્ ।
ઇત્થં સન્મયમેવાસ્તિ નાસ્ત્યર્થેન ચ સંયુતમ્

બ્રહ્મ પ્રોદ્ભૂય મૃત્વા ચ દૃશ્યાનુભવરૂપિ ચ ।
ચિન્માત્રમજરં શાન્તમેકમેવામલં સ્થિતમ્

કાર્યકારણતાર્થાનાં યા યથા હૃદિ કલ્પિતા ।
બ્રહ્મણા પુરુષેણેવ નગર્યન્તસ્તથૈવ સા

બ્રહ્મણો હૃદિ સર્ગોઽયં હૃદિ તે સ્વપ્નપૂર્યથા ।
કાર્યકારણતા તત્ર તથાસ્તેઽભિહિતા યથા

સંવિદ્ધનોદરે સર્ગે કાર્યકારણતા સ્થિતા ।
તથા યથોહિતા તેન ત્વયા વા કલ્પનાપુરમ્

ચિતા સંકલ્પરૂપિણ્યા સર્ગે સંકલ્પપત્તને ।
ત્વયૈવ સ્થાપિતા સંસ્થા કાર્યકારણરૂપિણી

આકાશ એવ કચનં યચ્ચિત્તે સ્વાત્મરૂપિણી ।
નિયતં સંનિવેશત્વાત્તદન્તઃ સર્ગ ઉચ્યતે

યા સંવિદ્રવ્યવસ્થાસ્તે હૃદિ સંકલ્પપત્તને ।
સૈષા સ્વભાવસંસિદ્ધિઃ કાર્યકારણતાર્થજા

પ્રથમં યદ્યથા ભાતિ ચિત્ત્વમસ્તિ તથેહ તત્ ।
તસ્યૈવ નિયતિઃ કાલો દેશાદીત્યભિધા કૃતા

યા નામાશુ યથા ભાતિ ચેતનાકાશશૂન્યતા ।
તયા તથા વસ્તુતયા કાર્યકારણતાશ્રિતા

ચિચ્ચમત્કારમાત્રેઽસ્મિન્સર્ગાભે ભાવરૂપિણિ ।
પૂર્વં ભાવાઃ પ્રવર્તન્તે પશ્ચાત્સર્ગાભિધા વિદઃ

શૂન્યતાસ્ત્રિજગદ્રૂપાસ્તથા ચિદ્વ્યોમનિ સ્થિતાઃ ।
અનન્યાઃ પવને સૌમ્યે સ્પન્દસત્તા યથા નિજાઃ

વ્યોમ્નિ સૌષિર્યનૈબિડ્યં યથા નીલમિતિ સ્થિતમ્ ।
ચિતિ ચેતનનૈવિડ્યં તથા સર્ગ ઉપસ્થિતમ્

આભાત એવ ભાતેઽસ્મિન્કૃચ્છ્રાત્સર્ગે વિસર્ગતા ।
બુધ્યતે રજ્જુભુજગે રજ્જુરૂપં યથા પુનઃ

મૃતઃ સ સ્વપ્નવત્સર્વઃ સંપશ્યતિ પૃથગ્જગત્ ।
તચ્ચાન્યદિદમન્યચ્ચ નિત્યાપ્રતિઘમમ્બરમ્

વ્યાધ ઉવાચ ।
પરતઃ સુખદુઃખાર્થં દેહઃ સંપદ્યતે કથમ્ ।
કિમસ્ય હેતુઃ કે વાસ્ય હેતવઃ સહકારિણઃ

કુર્વન્તિ ધર્માધર્માશ્ચેત્તેન પ્રતિઘરૂપિણા ।
તદસ્યાપ્રતિઘં રૂપં કુર્વન્તીત્યસમઞ્જસમ્

મુનિરુવાચ ।
ધર્માધર્મૌ વાસના ચ કર્માત્મા જીવ ઇત્યપિ ।
પર્યાયશબ્દભારોઽત્ર કલ્પ્યતે ન તુ વાસ્તવઃ

ચિત્ત્વાત્કલ્પિતચિત્ત્વેન સ્વયં ચિન્નભસાત્મનિ ।
કૃતાનિ નામાન્યેતાનિ કશ્ચિદસ્તીતિ ચેતસા

સંવિદાત્મા સ્વયં ચિત્ત્વાદ્દેહં વેત્તિ ખમેવ ખે ।
મૃત્વા સન્તં સન્તમિવ સંકલ્પસ્વપ્નયોરિવ

સ્વયં સ્વપ્ન ઇવાભાતિ મૃતસ્ય પરલોકધીઃ ।
તમેવ પશ્યતિ ચિરં ન તત્રાપ્યસ્તિ સત્યતા

મૃતં નિર્માતિ ચેદન્યઃ કથં વાસ્ય સ્મૃતિર્ભવેત્ ।
કથં વા સ્યાત્સ એવાસૌ ચેતનત્વં તમેવ ખમ્

મૃતૌ ન જાયતે તસ્માચ્ચેતસૈવ સ કેવલમ્ ।
ઇહાયમિત્થમિત્યેવ વેત્તિ ખે વાસનાત્મકમ્

સ્વમેવ ભાવમભ્યસ્તમાસ્તે સોઽનુભવંશ્ચિરમ્ ।
સ્ફુટપ્રત્યયવાંસ્ત્વત્ર સત્યમિત્યેવ વેત્ત્યલમ્

ખાત્મા ખમેવ તત્રૈવ સ્વપ્નાભં દૃશ્યમાહરન્ ।
પુનઃ સ્વમરણં વેત્તિ પુનર્જન્મ પુનર્જગત્

અલીકજાલમેવં ખે પશ્યન્પ્રત્યેકમાસ્થિતઃ ।
પશ્યત્યાચારયત્યત્તિ કિંચિત્કશ્ચિન્ન કસ્યચિત્

ઇત્યેવં જગતાં સન્તિ કોટીનાં કોટિકોટયઃ ।
પરિજ્ઞાતાસ્તુ તા બ્રહ્મ કેવલં દૃશ્યમન્યથા

તાભિર્ન કસ્યચિત્કિંચિદાવૃતં ન ચ સન્તિ તાઃ ।
તાસાં ચ વેત્તિ પ્રત્યેકમિદમેવ જગત્ત્વિતિ

ભૂતાનિ તાસાં પ્રત્યેકં તથૈવાન્યોન્યમાસ્થિતે ।
સત્યાન્યેવાસત્યદૃષ્ટ્યા સત્યદૃષ્ટ્યા ત્વજં પદમ્

સદ્યદ્વિદિતવેદ્યસ્ય તદજ્ઞસ્યાસદક્ષયમ્ ।
અસદ્યત્સંપ્રબુદ્ધસ્ય તત્સદજ્ઞસ્ય સુસ્ફુટમ્

ચિતેર્યદ્યદ્યથા ભાનં તત્તત્સત્યં યથા યતઃ ।
સદ્રૂપાણિ સમગ્રાણિ ભૂતાનીમાન્યતો મિથઃ

નિત્યમન્યોન્યસત્યાનિ તાનિ તાન્યેવ વાપ્યતઃ ।
કિલ સંવિદ્વિનિર્ણેયં રૂપમપ્રતિઘં યતઃ ॥
સંવિન્માત્રવિનિર્ણેયં કાન્યતા નાન્યતા કથા ।
યથાસંવેદનં ભાતે વસ્ત્વૌઘે ક્વ દ્વિતૈકતે ॥ ઽ

તદેવેદમિદં જ્ઞપ્તેસ્તદેવેદં ભવત્યલમ્ ।
તદેવૈતત્તદેવેતિ ભવેજ્જ્ઞપ્તેરસત્યતઃ

તચ્ચેદર્થસ્તતો જ્ઞપ્તેર્નાયં તસ્યાઃ પૃથક્ સ્થિતઃ ।
સ્થિતે જ્ઞપ્ત્યાત્મનિ ત્વર્થે ત્વજ્ઞપ્ત્યાયં તતો વ્રજેત્

જ્ઞાનં યદેવ તજ્જ્ઞેયં જ્ઞેયસ્યાસંભવાત્પૃથક્ ।
યથા જ્ઞાનમતો જ્ઞેયં તનોત્યાત્માનમાત્મના

પશ્યન્તોઽપિ મિલન્તોઽપિ પૃથક્સર્ગા ન કિંચન ।
સત એવાસતો જ્ઞસ્ય મૂર્ખજ્ઞાતાંસ્તુ વેદ્મિ નો

એકં પ્રબોધતઃ સર્વે ચિન્માત્રં તાવદાત્મખમ્ ।
તદેવાનેકસંવિત્ત્યા સહસ્રં ચિજ્જડાત્મનામ્

એકં તથા ચ ચિન્માત્રં સ્વપ્ને લક્ષાત્મ તિષ્ઠતિ ।
પુનર્લક્ષાત્મ તત્સ્વપ્નાદેકમાસ્તે સુષુપ્તકે

ચિદ્વ્યોમ્નિ સ્વપ્નસંવિત્તિર્યા સૈવ જગદુચ્યતે ।
સુષુપ્તં પ્રલયઃ પ્રોક્તસ્તસ્માન્ન્યાયોઽયમેવ સન્

એકૈવ સંવિન્નાનાત્વં નૃલક્ષત્વં ચ ગચ્છતિ ।
શૂન્યત્વં ચ તથાર્થત્વં સ્વપ્નસંકલ્પયોરિવ

ઇદમપ્રતિઘં સર્વં કિલ વેદનમાત્રકમ્ ।
શુદ્ધં તદ્વદ્યથા યત્ર ભાતિ તત્ર તથા ભવેત્

એકૈવ સંવિત્સર્ગાદૌ ભવત્યગ્ન્યમ્બુખાદિકમ્ ।
પૃથ્વ્યાદિ તાવત્સર્ગાર્થં સ્વપ્નસંકલ્પયોરિવ

સંવિદાકાશરૂપૈવ ભાતિ પૃથ્વ્યાદિનામિકા ।
યત્તદેવ ખમેવેદં જગદિત્યેવ ભાસતે

સંવિત્સપ્રતિઘં ભાતિ ભાતિ ચાપ્રતિઘં તથા ।
ન વસ્તુતસ્તુ પ્રતિઘા સંવિત્સાન્તે નિવર્તતે

યાસિ પૂર્વાં પશ્ચિમાં ચ દિશં વેત્સિ ચિરં વિદન્ ।
પ્રતિઘં નામ તે નાસ્તિ ન ચ સપ્રતિઘા ક્વચિત્

દૃષ્ટં સંકલ્પિતં ચાર્થં સહાભ્યસ્યતિ યશ્ચિરમ્ ।
સોઽવશ્યં તદાપ્નોતિ ન ચેચ્છાન્તો નિવર્તતે

યાસિ પૂર્વાં પશ્ચિમાં ચ દિશં વેતિ ચિરં વિદન્ ।
ય આસ્તે યાત્યસૌ તત્તામન્યસ્ત્યક્ત્વા તુ નેતરામ્

દૃષ્ટઃ સંકલ્પિતશ્ચાર્થઃ સ્યામિત્યચલસંવિદઃ ।
દ્વયં ભવેદ્વયં નશ્યત્યન્યસ્યાચલસંવિદઃ

દક્ષિણાદુત્તરાં વાશાં યામીત્યચલસંવિદઃ ।
દ્વયં ભવેદ્દ્વયં નશ્યત્યન્યસ્યાચલસંવિદઃ

ખે પુરં સ્યાં ભુવિ મૃગઃ સ્યામિત્યચલસંવિદઃ ।
દ્વયં ભવેદ્વયં નશ્યત્યન્યદન્યત્તુ તજ્જગત્

એકં પ્રબોધતઃ સર્વં ચિન્માત્રં તાવદાત્મખમ્ ।
તદેવાનેકસંવિત્ત્યા સહસ્રં ચિજ્જડાત્મનામ્

શરીરમસ્ત્વપ્રતિઘમથ સપ્રતિઘં ચ વા ।
સ્વપ્નાત્મકોઽયં સંસારો જીવસ્યેહ પરત્ર ચ

એતન્મ્લેચ્છાદિદેશેષુ મૃતાનાં દર્શનાત્પુનઃ ।
સ્મૃતિપૂર્વં ચ કથનાત્પ્રત્યક્ષમનુભૂયતે

યે મૃતા ભસ્મસાજ્જાતા મ્લેચ્છદેશેષુ તે પુનઃ ।
આગત્ય કથયિત્વાર્થં ગચ્છન્ત્યપ્રતિઘાત્મકાઃ

એષ ચેજ્જીવતો ધર્મસ્તદ્દેશાન્તરગે જને ।
મૃત ઇત્યેવ બુદ્ધેઽર્થે કસ્માન્નૈવ પ્રવર્તતે

જીવધર્મઃ સોઽપિ સંશ્ચેન્મૃતધર્મોઽપિ કિં ન સન્ ।
યાદૃગનુભવસ્ત્વસ્મિન્સમે ન્યાયદ્વયે સ્થિતે

સ્વપ્નવજ્જગદાભાનમિત્યેવં સત્યખણ્ડિતમ્ ।
આર્યાનુભવશાસ્ત્રાણામનેનાસ્ત્યેકવાક્યતા

દૃષ્ટિજાલં જનૌઘાનાં પશ્યતામિન્દુમન્દિરે ।
યાદૃગપ્રતિઘં તાદૃગ્જગત્સદસદાત્મકમ્

સન્માત્રમાત્રાનુવિધમચ્છાનુભવમાત્રકમ્ ।
ચિન્માત્રં ભાનમાત્રાત્મ સર્વાર્થાત્માર્થવર્જિતમ્

સર્વમપ્રતિઘં શાન્તં જગદેકં ચિદમ્બરે ।
અનિઙ્ગનમનાભાસમાત્મન્યેવાત્મનાસ્યતામ્

અચલા સંવિદેવાસ્તે સ્થિરં કૃત્વા યથા યથા ।
તથા તથા ભવત્યાશુ કિમસત્કિં ચ વાપિ સત્

શરીરાણ્યથ કર્માણિ દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ।
યથા સ્થિતાન્યુપાયાન્તુ યાન્તુ વા કસ્ય કિં ગ્રહઃ

ઇત્થમસ્તુ સદથાન્યથાસ્તુ વા
મૈવ ભૂદ્ભવતુ કોઽત્ર સંભ્રમઃ ।
મુઞ્ચ ફલ્ગુનિ ફલે ફલાવહં
બુદ્ધવાનસિ કૃતં પરિભ્રમૈઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦દે૦મો૦નિ૦ઉ૦અ૦વિ૦ નિર્વાણબોધોપદેશો નામ ત્રિચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ