Yoga Vasistha · Chapter 6.142

muniruvāca /
vartamāne tadā tasminkaṣṭe saṃbhrāntasaṃbhrame /
uhyamāno'hamatyantaṃ khedamabhyāgato'bhavam

acintayaṃ tatsvapno'yaṃ parasya hṛdaye mama /
tadataḥ parinirvāmi duḥkhaṃ paśyāmi kiṃ mudhā

vyādha uvāca /
kiṃsvitsyātsvapna ityeva kila saṃdehaśāntaye /
praviṣṭo hṛdayaṃ tasya kiṃ taṃ nirṇītavānasi

kimetadbhavatāṃ dṛṣṭaṃ hṛdaye kva mahārṇavaḥ /
jaṭhare kalpavātaḥ kiṃ hṛdi kalpānalaḥ katham

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
kathaṃ hṛdi jagannāma kathayeti yathāsthitam

muniruvāca /
akāraṇatvātsargādāvevānutpādataḥ sphuṭāt /
ajñātau sargaśabdārthāveva na sto manāgapi

taccaitau sarvaśabdārthau tvajñātau paramātmani /
yatastatpadamajñānajñānātmakamanāmayam

ataḥ subhaga siddhānte tvatpakṣe bodhamāgate /
maurkhyaśāntāvanādyante pade paramapāvane

vacmīdaṃ mūḍhasaṃvittau yadida tanna vedmyaham /
vastvavastujamābhātaṃ bodhamātramidaṃ tatam

kva śarīraṃ kva hṛdayaṃ kva svapnaḥ kva jalādi ca /
kva bodho bodhavicchittiḥ kva janmamaraṇādi ca

svacchaṃ cinmātramastīha tannāma yadapekṣayā /
sthūlameva khamapyadriraṇūnāṃ nikaṭe yathā

svabhāvātsa cidākāśaḥ kiṃciccetati cintayā /
khameva vapurākāśaṃ yattadvetti jagattayā

yathā svapne puratayā cidevābhāti kevalā /
na tu kiṃcitpurādyevaṃ jagaccinmātrameva khe

idaṃ śāntamanābhātamananyannaitadātmani /
citi dṛśau tamasi khe cakrakādīva bhāti te

asmākaṃ tu na cābhānaṃ na cāsanna ca sanna kham /
anākāramanādyantamekaṃ cidvyoma kevalam

bhātyakāraṇakaṃ svapne śuddhau draṣṭaiva kevalaḥ /
tenātra kāraṇābhāvo na draṣṭāsti na darśanam

śuddhaṃ kimapi tadbhāti svānubhūtamapi sphuṭam /
yadavācyamanādyantamekaṃ dvaitaikyavarjitam

ekaḥ kālo yathā kalpaḥ prakāśaścobhayātmakaḥ /
bījaṃ vā phalapuṣpāntaṃ brahma sarvātmakaṃ tathā

yadanyasya mahatkuḍya tadanyasyāmalaṃ nabhaḥ /
dṛṣṭametatsthirasvapnasaṃkalpabhramabhūmiṣu

svacchaṃ tadā tadātmaikaṃ bhāti cinmātra khaṃ yathā /
svapne jāgṛtivattadvajjāgratsvapne'pi nānyathā

adṛśye pavane yadvadadṛśyaṃ saurabhaṃ sthitam /
cinmātre'pratighe tadvajjagadapratighaṃ sthitam

samastamananatyāge yo'si so'si nirāmayaḥ /
bahirantaranantātmā susthito'pi nirantaram

vyādha uvāca /
bhagavanprāktanaṃ karma keṣāmiha hi vidyate /
keṣāṃ na vidyate tadvadvināpi bhavataḥ katham

muniruvāca /
sargādiṣu svayaṃ bhānti brahmādyā ye svayaṃbhuvaḥ /
vijñaptimātradehāste na teṣāṃ janmakarmaṇī

teṣāmasti na saṃsāro na dvaitaṃ na ca kalpanāḥ /
viśuddhajñānadehāste sarvātmānaḥ sadā sthitāḥ

sargādau prāktanaṃ karma vidyate neha kasyacit /
sargādau sargarūpeṇa brahmaivetthaṃ vijṛmbhate

yathā brahmādayo bhānti sargādau brahmarūpiṇaḥ /
bhānti jīvāstathānye'pi śataśo'tha sahasraśaḥ

kiṃtu ye brahmaṇo'nyatvaṃ budhyante sāttvikodbhavāḥ /
abodhā ye tvacidākhyaṃ buddhvā dvaitamidaṃ svayam

teṣāmuttarakālaṃ tatkarmabhirjanma dṛśyate /
svayameva tathā bhūtaistairavastutvamāśritam

yaistu na brahmaṇo'nyatvaṃ buddhaṃ bodhamahātmani /
niravadyāsta ete'tra brahmaviṣṇuharādayaḥ

sarvātma saṃvido'cchatvaṃ brahmātmanyeva saṃsthitam /
tatkvacijjīvavadbhānaṃ svayamātmani paśyati

yatra vetti tu jīvatvaṃ tatrāvidyeti tiṣṭhati /
tatra saṃsṛtināmnātmā dhatte rūpaṃ tathāsthitam

svayameva hi kālena buddhvā svaṃ rūpamātmanaḥ /
svayameva svarūpasthaṃ brahmaiva bhavati svayam

yathā dravatvādambvantareti cāvartatāmiva /
brahma cittvāttathaitīva sargatāmasya sargakam

brahmabhānamayaṃ sargo na svapno na ca jāgaraḥ /
kasya kānyatra karmāṇi kīdṛśāni kiyanti vā

vastutaḥ karma nāstyeva nāvidyāsti na sargadhīḥ /
svasaṃvedanataḥ sarvamasadeva pravartate

brahmaiva sargo bhūtātmā karma janmeti kalpanāḥ /
svayaṃ kurvadidaṃ bhāti vibhutvātkalpitārthabhāk

na saṃbhavati jīvasya sargādau karma kasyacit /
paścātsvakarma nirmāya bhuṅkte kalpanayā sa cit

jalāvartasya ko dehaḥ kāni karmāṇi cocyatām /
yathāmbumātramāvarto brahmamātraṃ tathā jagat

yathā svapneṣu dṛṣṭānāṃ na prākkarma nṛṇāṃ bhavet /
ādisargeṣu jīvānāṃ tathā cinmātrarūpiṇām

sarge sargatayā rūḍhe bhavetprākkarmakalpanā /
paścājjīvā bhramantīme karmapāśavaśīkṛtāḥ

sarga eva na sargo'yaṃ brahmetthaṃ kila tiṣṭhati /
yatra tatra kva karmāṇi kāni vā kasya tāni vā

aparijñānamātraṃ yatsvayaṃ vai paramātmanaḥ /
tadetatkarma bandhāya tattajjñasyopaśāmyati

yāvadyāvatparijñānaṃ paṇḍitasya pravartate /
tāvattāvattadaivāsya karma śāmyati bandhanam

yannāma kila nāstyeva tacchāntau kā kadarthanā /
paramārthādṛte bandhaḥ kiṃcinnāma na vidyate

tāvanmāyā bhavabhayakarī paṇḍitatvaṃ na yāva-
ttatpāṇḍityaṃ patasi na punaryena saṃsāracakre /
yatnaṃ kuryādaviratamataḥ paṇḍitatve'malātma-
jñānodāre bhayamitarathā naiva vaḥ śāntimeti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā० vā० de० mo० ni० u० a० vi- śavo- karmanirṇayo nāma dvicatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ