યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.142

મુનિરુવાચ ।
વર્તમાને તદા તસ્મિન્કષ્ટે સંભ્રાન્તસંભ્રમે ।
ઉહ્યમાનોઽહમત્યન્તં ખેદમભ્યાગતોઽભવમ્

અચિન્તયં તત્સ્વપ્નોઽયં પરસ્ય હૃદયે મમ ।
તદતઃ પરિનિર્વામિ દુઃખં પશ્યામિ કિં મુધા

વ્યાધ ઉવાચ ।
કિંસ્વિત્સ્યાત્સ્વપ્ન ઇત્યેવ કિલ સંદેહશાન્તયે ।
પ્રવિષ્ટો હૃદયં તસ્ય કિં તં નિર્ણીતવાનસિ

કિમેતદ્ભવતાં દૃષ્ટં હૃદયે ક્વ મહાર્ણવઃ ।
જઠરે કલ્પવાતઃ કિં હૃદિ કલ્પાનલઃ કથમ્

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
કથં હૃદિ જગન્નામ કથયેતિ યથાસ્થિતમ્

મુનિરુવાચ ।
અકારણત્વાત્સર્ગાદાવેવાનુત્પાદતઃ સ્ફુટાત્ ।
અજ્ઞાતૌ સર્ગશબ્દાર્થાવેવ ન સ્તો મનાગપિ

તચ્ચૈતૌ સર્વશબ્દાર્થૌ ત્વજ્ઞાતૌ પરમાત્મનિ ।
યતસ્તત્પદમજ્ઞાનજ્ઞાનાત્મકમનામયમ્

અતઃ સુભગ સિદ્ધાન્તે ત્વત્પક્ષે બોધમાગતે ।
મૌર્ખ્યશાન્તાવનાદ્યન્તે પદે પરમપાવને

વચ્મીદં મૂઢસંવિત્તૌ યદિદ તન્ન વેદ્મ્યહમ્ ।
વસ્ત્વવસ્તુજમાભાતં બોધમાત્રમિદં તતમ્

ક્વ શરીરં ક્વ હૃદયં ક્વ સ્વપ્નઃ ક્વ જલાદિ ચ ।
ક્વ બોધો બોધવિચ્છિત્તિઃ ક્વ જન્મમરણાદિ ચ

સ્વચ્છં ચિન્માત્રમસ્તીહ તન્નામ યદપેક્ષયા ।
સ્થૂલમેવ ખમપ્યદ્રિરણૂનાં નિકટે યથા

સ્વભાવાત્સ ચિદાકાશઃ કિંચિચ્ચેતતિ ચિન્તયા ।
ખમેવ વપુરાકાશં યત્તદ્વેત્તિ જગત્તયા

યથા સ્વપ્ને પુરતયા ચિદેવાભાતિ કેવલા ।
ન તુ કિંચિત્પુરાદ્યેવં જગચ્ચિન્માત્રમેવ ખે

ઇદં શાન્તમનાભાતમનન્યન્નૈતદાત્મનિ ।
ચિતિ દૃશૌ તમસિ ખે ચક્રકાદીવ ભાતિ તે

અસ્માકં તુ ન ચાભાનં ન ચાસન્ન ચ સન્ન ખમ્ ।
અનાકારમનાદ્યન્તમેકં ચિદ્વ્યોમ કેવલમ્

ભાત્યકારણકં સ્વપ્ને શુદ્ધૌ દ્રષ્ટૈવ કેવલઃ ।
તેનાત્ર કારણાભાવો ન દ્રષ્ટાસ્તિ ન દર્શનમ્

શુદ્ધં કિમપિ તદ્ભાતિ સ્વાનુભૂતમપિ સ્ફુટમ્ ।
યદવાચ્યમનાદ્યન્તમેકં દ્વૈતૈક્યવર્જિતમ્

એકઃ કાલો યથા કલ્પઃ પ્રકાશશ્ચોભયાત્મકઃ ।
બીજં વા ફલપુષ્પાન્તં બ્રહ્મ સર્વાત્મકં તથા

યદન્યસ્ય મહત્કુડ્ય તદન્યસ્યામલં નભઃ ।
દૃષ્ટમેતત્સ્થિરસ્વપ્નસંકલ્પભ્રમભૂમિષુ

સ્વચ્છં તદા તદાત્મૈકં ભાતિ ચિન્માત્ર ખં યથા ।
સ્વપ્ને જાગૃતિવત્તદ્વજ્જાગ્રત્સ્વપ્નેઽપિ નાન્યથા

અદૃશ્યે પવને યદ્વદદૃશ્યં સૌરભં સ્થિતમ્ ।
ચિન્માત્રેઽપ્રતિઘે તદ્વજ્જગદપ્રતિઘં સ્થિતમ્

સમસ્તમનનત્યાગે યોઽસિ સોઽસિ નિરામયઃ ।
બહિરન્તરનન્તાત્મા સુસ્થિતોઽપિ નિરન્તરમ્

વ્યાધ ઉવાચ ।
ભગવન્પ્રાક્તનં કર્મ કેષામિહ હિ વિદ્યતે ।
કેષાં ન વિદ્યતે તદ્વદ્વિનાપિ ભવતઃ કથમ્

મુનિરુવાચ ।
સર્ગાદિષુ સ્વયં ભાન્તિ બ્રહ્માદ્યા યે સ્વયંભુવઃ ।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રદેહાસ્તે ન તેષાં જન્મકર્મણી

તેષામસ્તિ ન સંસારો ન દ્વૈતં ન ચ કલ્પનાઃ ।
વિશુદ્ધજ્ઞાનદેહાસ્તે સર્વાત્માનઃ સદા સ્થિતાઃ

સર્ગાદૌ પ્રાક્તનં કર્મ વિદ્યતે નેહ કસ્યચિત્ ।
સર્ગાદૌ સર્ગરૂપેણ બ્રહ્મૈવેત્થં વિજૃમ્ભતે

યથા બ્રહ્માદયો ભાન્તિ સર્ગાદૌ બ્રહ્મરૂપિણઃ ।
ભાન્તિ જીવાસ્તથાન્યેઽપિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

કિંતુ યે બ્રહ્મણોઽન્યત્વં બુધ્યન્તે સાત્ત્વિકોદ્ભવાઃ ।
અબોધા યે ત્વચિદાખ્યં બુદ્ધ્વા દ્વૈતમિદં સ્વયમ્

તેષામુત્તરકાલં તત્કર્મભિર્જન્મ દૃશ્યતે ।
સ્વયમેવ તથા ભૂતૈસ્તૈરવસ્તુત્વમાશ્રિતમ્

યૈસ્તુ ન બ્રહ્મણોઽન્યત્વં બુદ્ધં બોધમહાત્મનિ ।
નિરવદ્યાસ્ત એતેઽત્ર બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ

સર્વાત્મ સંવિદોઽચ્છત્વં બ્રહ્માત્મન્યેવ સંસ્થિતમ્ ।
તત્ક્વચિજ્જીવવદ્ભાનં સ્વયમાત્મનિ પશ્યતિ

યત્ર વેત્તિ તુ જીવત્વં તત્રાવિદ્યેતિ તિષ્ઠતિ ।
તત્ર સંસૃતિનામ્નાત્મા ધત્તે રૂપં તથાસ્થિતમ્

સ્વયમેવ હિ કાલેન બુદ્ધ્વા સ્વં રૂપમાત્મનઃ ।
સ્વયમેવ સ્વરૂપસ્થં બ્રહ્મૈવ ભવતિ સ્વયમ્

યથા દ્રવત્વાદમ્બ્વન્તરેતિ ચાવર્તતામિવ ।
બ્રહ્મ ચિત્ત્વાત્તથૈતીવ સર્ગતામસ્ય સર્ગકમ્

બ્રહ્મભાનમયં સર્ગો ન સ્વપ્નો ન ચ જાગરઃ ।
કસ્ય કાન્યત્ર કર્માણિ કીદૃશાનિ કિયન્તિ વા

વસ્તુતઃ કર્મ નાસ્ત્યેવ નાવિદ્યાસ્તિ ન સર્ગધીઃ ।
સ્વસંવેદનતઃ સર્વમસદેવ પ્રવર્તતે

બ્રહ્મૈવ સર્ગો ભૂતાત્મા કર્મ જન્મેતિ કલ્પનાઃ ।
સ્વયં કુર્વદિદં ભાતિ વિભુત્વાત્કલ્પિતાર્થભાક્

ન સંભવતિ જીવસ્ય સર્ગાદૌ કર્મ કસ્યચિત્ ।
પશ્ચાત્સ્વકર્મ નિર્માય ભુઙ્ક્તે કલ્પનયા સ ચિત્

જલાવર્તસ્ય કો દેહઃ કાનિ કર્માણિ ચોચ્યતામ્ ।
યથામ્બુમાત્રમાવર્તો બ્રહ્મમાત્રં તથા જગત્

યથા સ્વપ્નેષુ દૃષ્ટાનાં ન પ્રાક્કર્મ નૃણાં ભવેત્ ।
આદિસર્ગેષુ જીવાનાં તથા ચિન્માત્રરૂપિણામ્

સર્ગે સર્ગતયા રૂઢે ભવેત્પ્રાક્કર્મકલ્પના ।
પશ્ચાજ્જીવા ભ્રમન્તીમે કર્મપાશવશીકૃતાઃ

સર્ગ એવ ન સર્ગોઽયં બ્રહ્મેત્થં કિલ તિષ્ઠતિ ।
યત્ર તત્ર ક્વ કર્માણિ કાનિ વા કસ્ય તાનિ વા

અપરિજ્ઞાનમાત્રં યત્સ્વયં વૈ પરમાત્મનઃ ।
તદેતત્કર્મ બન્ધાય તત્તજ્જ્ઞસ્યોપશામ્યતિ

યાવદ્યાવત્પરિજ્ઞાનં પણ્ડિતસ્ય પ્રવર્તતે ।
તાવત્તાવત્તદૈવાસ્ય કર્મ શામ્યતિ બન્ધનમ્

યન્નામ કિલ નાસ્ત્યેવ તચ્છાન્તૌ કા કદર્થના ।
પરમાર્થાદૃતે બન્ધઃ કિંચિન્નામ ન વિદ્યતે

તાવન્માયા ભવભયકરી પણ્ડિતત્વં ન યાવ-
ત્તત્પાણ્ડિત્યં પતસિ ન પુનર્યેન સંસારચક્રે ।
યત્નં કુર્યાદવિરતમતઃ પણ્ડિતત્વેઽમલાત્મ-
જ્ઞાનોદારે ભયમિતરથા નૈવ વઃ શાન્તિમેતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ- શવો- કર્મનિર્ણયો નામ દ્વિચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ