Yoga Vasistha · Chapter 6.140

catvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ

vyādha uvāca /
bhagavaṃstvādṛśastāṃ tāmavasthāṃ ca kathaṃ gataḥ /
kathaṃ dhyānaprayogeṇa tadā nopaśamaṃ gataḥ

muniruvāca /
kalpānteṣu vinaśyanti nāśairnānāvidhātmabhiḥ /
jaganti bhrāntirūpāṇi nabhasyābhāsarūpibhiḥ

kadācitkramaśo nāśaḥ kalpānte saṃpravartate /
aśaṅkitaṃ kadāciddrāgekadhādivikārataḥ

tadā drāgityeva yadā vikṛtaṃ vāri tattathā /
tena yāvatsarantyādyaṃ tāvannītā jalaiḥ surāḥ

anyacca vipinādhīśa kālaḥ sarvaṃkaṣo hyayam /
yatra kāle tatastasmiṃstvavaśyaṃbhāvi tattathā

balaṃ buddhiśca tejaśca kṣayakāla upasthite /
viparyasyati sarvatra sarvathā mahatāmapi

anyacca vipinādhīśa mayaitattava varṇitam /
svapnadṛṣṭaṃ kila svapne kiṃ na saṃbhavatīha kam

vyādha uvāca /
asadetadyadi vibho svapnasaṃbhramamātrakam /
kathitena tadaitena ko'rthaḥ kalyāṇakovida

muniruvāca /
tvadbodhanātmakaṃ kāryaṃ mahadastyatra buddhiman /
etadbhramātmakaṃ vetti bhavānsatyaṃ tu me śrṛṇu

anantaramahaṃ tasminmattaikārṇavaraṃhasi /
jantorojaḥ sthitaḥ svapne bhrāntaṃ bhrānto vyalokaya

yāvatsasakalaṃ vāri kvāpi nirgantumudyatam /
vikṣubdhavajravitrastasapakṣādrīndravṛndavat

labdhavānuhyamāno'haṃ kaṃciddaivavaśāttaṭam /
avasaṃ tamavaṣṭabhya śikharaprāntasaṃnibham

atha kṣaṇena salilaṃ tadaśeṣeṇa niryayau /
vīcyagrasphuṭitākārairdevaistārakitāmbaram

tārāgaṇaiśca pātālagatairmaṇimayodaram /
āvarteṣu parāvṛttaiḥ sphāramadrijarattṛṇaiḥ

hemadvīpopamairvyāptaṃ gīrvāṇapuramandiraiḥ /
bhramatsurāṅganālīnanalinījālamālitam

madhyohyamānakalpābhranīlaśaivālajālakam /
vidyudgorocanāmbhodanīlanīrajanirbharam

sphuratsīkaranīhārameghādrikṛtadiktaṭam /
ulloladvīcisaṃdigdhavahatkalpadrumavrajam

athaikārṇavakhāto'sāvabhavacchuṣkakoṭaraḥ /
kvacidgalitasahyādri kvacitsaṃśīkamandaraḥ

kvacitkaṅkanimagnenduyamavāsavatakṣakaḥ /
kvacitpaṅkanimagnādhaḥśākhakalpadrumotkaraḥ

kvacitkamalavatkīrṇalokapālaśiraḥkaraḥ /
kvacitpaṅkajaviśrāntarudhirahradapāṭalaḥ

kvacidākaṇṭhanirmagnakvaṇadvidyādharīgaṇaḥ /
kvacitsvapnamṛtebhābhayāmyogramahiṣāvṛtaḥ

kvacitsannamahākāyagaruḍāmaraparvataḥ /
kvacinmattamahāseturyamadaṇḍena bhūjuṣā

kvacitpramṛtavairiñcahaṃsasasmitapaṅkabhūḥ /
kvacitpaṅkavinirmagnadehārdhāmaravāraṇaḥ

etasminnantare tatra sānuṃ prāpyāśrame śramāt /
viśrāntosmi yadā tena bhṛśaṃ nidrājagāma mām

tataḥ suṣuptanidrāntastayā vāsanayānvitaḥ /
taṃ tādṛgeva kalpāntamapaśyaṃ svaujasi sthitaḥ

dṛṣṭvā taddviguṇaṃ duḥkhaṃ cireṇātrāhamākulaḥ /
prabuddho dṛṣṭavānsānuṃ tamevāsya hṛdi sthitam

atha tatra dvitīye'hni bhāskarodayasundaram /
salokākāśabhūśailaṃ bhuvanaṃ dṛṣṭavānaham

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
iti me cetaso jātaṃ patrādi viṭapādiva

tatastasmiṃstathā dṛṣṭe bhūtale taiḥ padārthakaiḥ /
vyavahāraṃ pravṛtto'haṃ kiṃcidvismṛtadhīritaḥ

jātasya me'dya varṣāṇi ṣoḍaśaiṣa pitā mama /
iyaṃ mātāspadaṃ cedamiti me pratimodabhūt

apaśyaṃ grāmakaṃ kaṃcitkaṃcicca brāhmaṇāśramam /
kiṃcidgehaṃ tathā kaścidvandhuḥ kasmiṃścidāśrame

atha me tiṣṭhataḥ sārdhaṃ bandhubhirgrāmamandire /
ahorātreṣu gacchatsu jāgradādīṃstadeva sat

tataḥ kālavaśāttatra prāktanī bodhadhīrmama /
vismṛtā tādṛśābhyāsādaho tasyeva matsyatā

ityahaṃ grāmavāstavyaḥ saṃpanno brāhmaṇastadā /
dehamātrakabaddhāstho dūrīkṛtavivekabhūḥ

śarīramātrātmavapurdāramātrānurañjitaḥ /
vāsanāmātrasārātmā dhanamātraikatatparaḥ

jīrṇagomātrakadhanaḥ saṃropitalatāvṛtiḥ /
saṃcitāgnyavaniprāṇirupārjitakamaṇḍaluḥ

calavṛkṣakabaddhāstho lokācārarataḥ sadā /
gṛhapārśvagatānīlaśādvalasthalikāsthitiḥ

śākaśākāyatārāmaracanānītavāsaraḥ /
saridhradanadītīrthasarasi snānatatparaḥ

gomayānnajalāmbvagnikāṣṭheṣṭā kaṣṭasaṃcayī /
idaṃ kāryamidaṃ neti pāśābhyāṃ vivaśīkṛtaḥ

iti me jīvatastatra saṃvatsaraśataṃ gatam /
ekadābhyāgato dūrāttāpaso'tithirātmavān

pūjito'sau viśaśrāma mṛdgṛhe snānapūrvakam /
bhuktavāñchayane sthitvā rātrau varṇitavānkathām

nānādigdeśaśailorvīvyavahāramanohare /
kathāprasaṅge kasmiṃścinnānāvidharasāśraye

sarvaṃ cinmātramevedamanantamavikāri ca /
jagattayeva kacati yathāsthitamapi sthitam

ityahaṃ bodhitastena bodhaikaghanatāṃ gataḥ /
smṛtavāṃstamaśeṣeṇa vṛttāntaṃ dhāraṇāvaśāt

smṛtavānātmavṛttāntaṃ yasyāhamudare sthitaḥ /
taṃ virāḍapamāśaṅkya tasmānnirgantumudyataḥ

tadāsyaṃ nirgamadvāramatha jānāmi no yadā /
vistīrṇe bhuvane yasminbhūmyabdhyadrisaridvṛte

tadā tamatyajanneva deśaṃ bandhujanāvṛtam /
tasya prāṇaṃ praviṣṭo'haṃ nirgantuṃ pavanaṃ bahiḥ

ihasthasya virājo'sya bāhyamābhyantaraṃ tathā /
anyajaṃ sarvamīkṣe'hamiti nirṇīya tādṛśam

dhāraṇāṃ saṃvidā baddhvā pradeśaṃ svaṃ tamatyajam /
tatprāṇaiḥ saha niryāta āmodaḥ kusumādiva

pavanaskandhamāsādya prāpya tanmukhakoṭaram /
bahirvātarathenāhaṃ nirgato dṛṣṭavānpuraḥ

yāvattathaiva maddeho baddhapadmāsanaḥ sthitaḥ /
kvāpi munyāśramaḥ śiṣyaiḥ pālito girikandare

puro me tiṣṭhatāṃ teṣāṃ matsaṃrakṣaṇakarmaṇām /
muhūrtamātraṃ ca gataḥ kālaścānte nivāsinām

hṛdayaṃ saṃpraviṣṭo'sau yasyāhaṃ sa pumānapi /
pṛṣṭhenotsavalabdhena śete tṛpto'ndhasā sukham

tadāścaryaṃ mayā dṛṣṭvā noktaṃ kiṃca na kasyacit /
punastasyaiva hṛdayaṃ praviṣṭaḥ kautukādaham

prāpto'smyojaḥpradeśaṃ taṃ tasya tasminhṛdantare /
avekṣituṃ svabandhūṃstānvyāpto vāsanayā tayā

yāvattatra yugasyāntaḥ saṃpravṛtto'tidāruṇaḥ /
bhuvanaṃ tadviparyāsamāgataṃ saha saṃsthayā

anya evācalāstatra vasudhānyā ca saṃsthitā /
anya eva kakubbhedastathānyā bhuvanasthitiḥ

te bandhavaḥ sa ca grāmaḥ sa bhūbhāgaḥ sa diktaṭaḥ /
na jāne kva gataṃ sarvaṃ vyūhya nītamivānilaiḥ

tadā paśyāmi bhuvanaṃ yāvadanyadavasthitam /
apūrvasaṃniveśaṃ tajjagadanyadivoditam

tapanti dvādaśādityāḥ prajvalanti diśo daśa /
śītāśyānāmbuvacchailāḥ pravṛttā galituṃ balāt

adrāvadrau diśidiśi jvalanti vanapaṅktayaḥ /
dagdhāḥ smṛtipadaṃ yātāḥ samastā ratnabhūtayaḥ

sarva evābdhayaḥ śuṣkā mahāvātāḥ puraḥsthitāḥ /
aṅgārarāśitāṃ yātaṃ bhūmaṇḍalamaśeṣataḥ

pātālato bhūtalato'tha digbhyo
jvālā vinirgantumanupravṛttāḥ /
saṃdhyābhravaccāśu babhūva viśvaṃ
jvālāmaye maṇḍalamekameva

jvālāmaye sadmani hemapadma-
kośe bhramadbhṛṅga iva praviṣṭaḥ /
tato'hamārācchalabhakrameṇa
na cāptavāndāhavikāraduḥkham

jvālāmaye sādhu mahāmbuvāhe
bhramāmyahaṃ vidyudivānilātmā /
jvālāparispandavilolavarṣmā
sthalābjakhaṇḍabhramaropamaśrīḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० a० vi० hṛdayakalpanāvarṇanaṃ nāma catvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ