યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.140

ચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

વ્યાધ ઉવાચ ।
ભગવંસ્ત્વાદૃશસ્તાં તામવસ્થાં ચ કથં ગતઃ ।
કથં ધ્યાનપ્રયોગેણ તદા નોપશમં ગતઃ

મુનિરુવાચ ।
કલ્પાન્તેષુ વિનશ્યન્તિ નાશૈર્નાનાવિધાત્મભિઃ ।
જગન્તિ ભ્રાન્તિરૂપાણિ નભસ્યાભાસરૂપિભિઃ

કદાચિત્ક્રમશો નાશઃ કલ્પાન્તે સંપ્રવર્તતે ।
અશઙ્કિતં કદાચિદ્દ્રાગેકધાદિવિકારતઃ

તદા દ્રાગિત્યેવ યદા વિકૃતં વારિ તત્તથા ।
તેન યાવત્સરન્ત્યાદ્યં તાવન્નીતા જલૈઃ સુરાઃ

અન્યચ્ચ વિપિનાધીશ કાલઃ સર્વંકષો હ્યયમ્ ।
યત્ર કાલે તતસ્તસ્મિંસ્ત્વવશ્યંભાવિ તત્તથા

બલં બુદ્ધિશ્ચ તેજશ્ચ ક્ષયકાલ ઉપસ્થિતે ।
વિપર્યસ્યતિ સર્વત્ર સર્વથા મહતામપિ

અન્યચ્ચ વિપિનાધીશ મયૈતત્તવ વર્ણિતમ્ ।
સ્વપ્નદૃષ્ટં કિલ સ્વપ્ને કિં ન સંભવતીહ કમ્

વ્યાધ ઉવાચ ।
અસદેતદ્યદિ વિભો સ્વપ્નસંભ્રમમાત્રકમ્ ।
કથિતેન તદૈતેન કોઽર્થઃ કલ્યાણકોવિદ

મુનિરુવાચ ।
ત્વદ્બોધનાત્મકં કાર્યં મહદસ્ત્યત્ર બુદ્ધિમન્ ।
એતદ્ભ્રમાત્મકં વેત્તિ ભવાન્સત્યં તુ મે શ્રૃણુ

અનન્તરમહં તસ્મિન્મત્તૈકાર્ણવરંહસિ ।
જન્તોરોજઃ સ્થિતઃ સ્વપ્ને ભ્રાન્તં ભ્રાન્તો વ્યલોકય

યાવત્સસકલં વારિ ક્વાપિ નિર્ગન્તુમુદ્યતમ્ ।
વિક્ષુબ્ધવજ્રવિત્રસ્તસપક્ષાદ્રીન્દ્રવૃન્દવત્

લબ્ધવાનુહ્યમાનોઽહં કંચિદ્દૈવવશાત્તટમ્ ।
અવસં તમવષ્ટભ્ય શિખરપ્રાન્તસંનિભમ્

અથ ક્ષણેન સલિલં તદશેષેણ નિર્યયૌ ।
વીચ્યગ્રસ્ફુટિતાકારૈર્દેવૈસ્તારકિતામ્બરમ્

તારાગણૈશ્ચ પાતાલગતૈર્મણિમયોદરમ્ ।
આવર્તેષુ પરાવૃત્તૈઃ સ્ફારમદ્રિજરત્તૃણૈઃ

હેમદ્વીપોપમૈર્વ્યાપ્તં ગીર્વાણપુરમન્દિરૈઃ ।
ભ્રમત્સુરાઙ્ગનાલીનનલિનીજાલમાલિતમ્

મધ્યોહ્યમાનકલ્પાભ્રનીલશૈવાલજાલકમ્ ।
વિદ્યુદ્ગોરોચનામ્ભોદનીલનીરજનિર્ભરમ્

સ્ફુરત્સીકરનીહારમેઘાદ્રિકૃતદિક્તટમ્ ।
ઉલ્લોલદ્વીચિસંદિગ્ધવહત્કલ્પદ્રુમવ્રજમ્

અથૈકાર્ણવખાતોઽસાવભવચ્છુષ્કકોટરઃ ।
ક્વચિદ્ગલિતસહ્યાદ્રિ ક્વચિત્સંશીકમન્દરઃ

ક્વચિત્કઙ્કનિમગ્નેન્દુયમવાસવતક્ષકઃ ।
ક્વચિત્પઙ્કનિમગ્નાધઃશાખકલ્પદ્રુમોત્કરઃ

ક્વચિત્કમલવત્કીર્ણલોકપાલશિરઃકરઃ ।
ક્વચિત્પઙ્કજવિશ્રાન્તરુધિરહ્રદપાટલઃ

ક્વચિદાકણ્ઠનિર્મગ્નક્વણદ્વિદ્યાધરીગણઃ ।
ક્વચિત્સ્વપ્નમૃતેભાભયામ્યોગ્રમહિષાવૃતઃ

ક્વચિત્સન્નમહાકાયગરુડામરપર્વતઃ ।
ક્વચિન્મત્તમહાસેતુર્યમદણ્ડેન ભૂજુષા

ક્વચિત્પ્રમૃતવૈરિઞ્ચહંસસસ્મિતપઙ્કભૂઃ ।
ક્વચિત્પઙ્કવિનિર્મગ્નદેહાર્ધામરવારણઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર સાનું પ્રાપ્યાશ્રમે શ્રમાત્ ।
વિશ્રાન્તોસ્મિ યદા તેન ભૃશં નિદ્રાજગામ મામ્

તતઃ સુષુપ્તનિદ્રાન્તસ્તયા વાસનયાન્વિતઃ ।
તં તાદૃગેવ કલ્પાન્તમપશ્યં સ્વૌજસિ સ્થિતઃ

દૃષ્ટ્વા તદ્દ્વિગુણં દુઃખં ચિરેણાત્રાહમાકુલઃ ।
પ્રબુદ્ધો દૃષ્ટવાન્સાનું તમેવાસ્ય હૃદિ સ્થિતમ્

અથ તત્ર દ્વિતીયેઽહ્નિ ભાસ્કરોદયસુન્દરમ્ ।
સલોકાકાશભૂશૈલં ભુવનં દૃષ્ટવાનહમ્

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
ઇતિ મે ચેતસો જાતં પત્રાદિ વિટપાદિવ

તતસ્તસ્મિંસ્તથા દૃષ્ટે ભૂતલે તૈઃ પદાર્થકૈઃ ।
વ્યવહારં પ્રવૃત્તોઽહં કિંચિદ્વિસ્મૃતધીરિતઃ

જાતસ્ય મેઽદ્ય વર્ષાણિ ષોડશૈષ પિતા મમ ।
ઇયં માતાસ્પદં ચેદમિતિ મે પ્રતિમોદભૂત્

અપશ્યં ગ્રામકં કંચિત્કંચિચ્ચ બ્રાહ્મણાશ્રમમ્ ।
કિંચિદ્ગેહં તથા કશ્ચિદ્વન્ધુઃ કસ્મિંશ્ચિદાશ્રમે

અથ મે તિષ્ઠતઃ સાર્ધં બન્ધુભિર્ગ્રામમન્દિરે ।
અહોરાત્રેષુ ગચ્છત્સુ જાગ્રદાદીંસ્તદેવ સત્

તતઃ કાલવશાત્તત્ર પ્રાક્તની બોધધીર્મમ ।
વિસ્મૃતા તાદૃશાભ્યાસાદહો તસ્યેવ મત્સ્યતા

ઇત્યહં ગ્રામવાસ્તવ્યઃ સંપન્નો બ્રાહ્મણસ્તદા ।
દેહમાત્રકબદ્ધાસ્થો દૂરીકૃતવિવેકભૂઃ

શરીરમાત્રાત્મવપુર્દારમાત્રાનુરઞ્જિતઃ ।
વાસનામાત્રસારાત્મા ધનમાત્રૈકતત્પરઃ

જીર્ણગોમાત્રકધનઃ સંરોપિતલતાવૃતિઃ ।
સંચિતાગ્ન્યવનિપ્રાણિરુપાર્જિતકમણ્ડલુઃ

ચલવૃક્ષકબદ્ધાસ્થો લોકાચારરતઃ સદા ।
ગૃહપાર્શ્વગતાનીલશાદ્વલસ્થલિકાસ્થિતિઃ

શાકશાકાયતારામરચનાનીતવાસરઃ ।
સરિધ્રદનદીતીર્થસરસિ સ્નાનતત્પરઃ

ગોમયાન્નજલામ્બ્વગ્નિકાષ્ઠેષ્ટા કષ્ટસંચયી ।
ઇદં કાર્યમિદં નેતિ પાશાભ્યાં વિવશીકૃતઃ

ઇતિ મે જીવતસ્તત્ર સંવત્સરશતં ગતમ્ ।
એકદાભ્યાગતો દૂરાત્તાપસોઽતિથિરાત્મવાન્

પૂજિતોઽસૌ વિશશ્રામ મૃદ્ગૃહે સ્નાનપૂર્વકમ્ ।
ભુક્તવાઞ્છયને સ્થિત્વા રાત્રૌ વર્ણિતવાન્કથામ્

નાનાદિગ્દેશશૈલોર્વીવ્યવહારમનોહરે ।
કથાપ્રસઙ્ગે કસ્મિંશ્ચિન્નાનાવિધરસાશ્રયે

સર્વં ચિન્માત્રમેવેદમનન્તમવિકારિ ચ ।
જગત્તયેવ કચતિ યથાસ્થિતમપિ સ્થિતમ્

ઇત્યહં બોધિતસ્તેન બોધૈકઘનતાં ગતઃ ।
સ્મૃતવાંસ્તમશેષેણ વૃત્તાન્તં ધારણાવશાત્

સ્મૃતવાનાત્મવૃત્તાન્તં યસ્યાહમુદરે સ્થિતઃ ।
તં વિરાડપમાશઙ્ક્ય તસ્માન્નિર્ગન્તુમુદ્યતઃ

તદાસ્યં નિર્ગમદ્વારમથ જાનામિ નો યદા ।
વિસ્તીર્ણે ભુવને યસ્મિન્ભૂમ્યબ્ધ્યદ્રિસરિદ્વૃતે

તદા તમત્યજન્નેવ દેશં બન્ધુજનાવૃતમ્ ।
તસ્ય પ્રાણં પ્રવિષ્ટોઽહં નિર્ગન્તું પવનં બહિઃ

ઇહસ્થસ્ય વિરાજોઽસ્ય બાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ।
અન્યજં સર્વમીક્ષેઽહમિતિ નિર્ણીય તાદૃશમ્

ધારણાં સંવિદા બદ્ધ્વા પ્રદેશં સ્વં તમત્યજમ્ ।
તત્પ્રાણૈઃ સહ નિર્યાત આમોદઃ કુસુમાદિવ

પવનસ્કન્ધમાસાદ્ય પ્રાપ્ય તન્મુખકોટરમ્ ।
બહિર્વાતરથેનાહં નિર્ગતો દૃષ્ટવાન્પુરઃ

યાવત્તથૈવ મદ્દેહો બદ્ધપદ્માસનઃ સ્થિતઃ ।
ક્વાપિ મુન્યાશ્રમઃ શિષ્યૈઃ પાલિતો ગિરિકન્દરે

પુરો મે તિષ્ઠતાં તેષાં મત્સંરક્ષણકર્મણામ્ ।
મુહૂર્તમાત્રં ચ ગતઃ કાલશ્ચાન્તે નિવાસિનામ્

હૃદયં સંપ્રવિષ્ટોઽસૌ યસ્યાહં સ પુમાનપિ ।
પૃષ્ઠેનોત્સવલબ્ધેન શેતે તૃપ્તોઽન્ધસા સુખમ્

તદાશ્ચર્યં મયા દૃષ્ટ્વા નોક્તં કિંચ ન કસ્યચિત્ ।
પુનસ્તસ્યૈવ હૃદયં પ્રવિષ્ટઃ કૌતુકાદહમ્

પ્રાપ્તોઽસ્મ્યોજઃપ્રદેશં તં તસ્ય તસ્મિન્હૃદન્તરે ।
અવેક્ષિતું સ્વબન્ધૂંસ્તાન્વ્યાપ્તો વાસનયા તયા

યાવત્તત્ર યુગસ્યાન્તઃ સંપ્રવૃત્તોઽતિદારુણઃ ।
ભુવનં તદ્વિપર્યાસમાગતં સહ સંસ્થયા

અન્ય એવાચલાસ્તત્ર વસુધાન્યા ચ સંસ્થિતા ।
અન્ય એવ કકુબ્ભેદસ્તથાન્યા ભુવનસ્થિતિઃ

તે બન્ધવઃ સ ચ ગ્રામઃ સ ભૂભાગઃ સ દિક્તટઃ ।
ન જાને ક્વ ગતં સર્વં વ્યૂહ્ય નીતમિવાનિલૈઃ

તદા પશ્યામિ ભુવનં યાવદન્યદવસ્થિતમ્ ।
અપૂર્વસંનિવેશં તજ્જગદન્યદિવોદિતમ્

તપન્તિ દ્વાદશાદિત્યાઃ પ્રજ્વલન્તિ દિશો દશ ।
શીતાશ્યાનામ્બુવચ્છૈલાઃ પ્રવૃત્તા ગલિતું બલાત્

અદ્રાવદ્રૌ દિશિદિશિ જ્વલન્તિ વનપઙ્ક્તયઃ ।
દગ્ધાઃ સ્મૃતિપદં યાતાઃ સમસ્તા રત્નભૂતયઃ

સર્વ એવાબ્ધયઃ શુષ્કા મહાવાતાઃ પુરઃસ્થિતાઃ ।
અઙ્ગારરાશિતાં યાતં ભૂમણ્ડલમશેષતઃ

પાતાલતો ભૂતલતોઽથ દિગ્ભ્યો
જ્વાલા વિનિર્ગન્તુમનુપ્રવૃત્તાઃ ।
સંધ્યાભ્રવચ્ચાશુ બભૂવ વિશ્વં
જ્વાલામયે મણ્ડલમેકમેવ

જ્વાલામયે સદ્મનિ હેમપદ્મ-
કોશે ભ્રમદ્ભૃઙ્ગ ઇવ પ્રવિષ્ટઃ ।
તતોઽહમારાચ્છલભક્રમેણ
ન ચાપ્તવાન્દાહવિકારદુઃખમ્

જ્વાલામયે સાધુ મહામ્બુવાહે
ભ્રમામ્યહં વિદ્યુદિવાનિલાત્મા ।
જ્વાલાપરિસ્પન્દવિલોલવર્ષ્મા
સ્થલાબ્જખણ્ડભ્રમરોપમશ્રીઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ હૃદયકલ્પનાવર્ણનં નામ ચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ