Yoga Vasistha · Chapter 6.139

ekonacatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
cittameva jagatkartṛ saṃkalpayati yadyathā /
asatsatsadasaccaiva tattathā tasya tiṣṭhati

tena saṃkalpitaḥ prāṇaḥ prāṇo me gatirityapi /
na bhavāmi vinānena tena tattatparāyaṇam

ahaṃ katipayaṃ kālaṃ nanu prāṇavinākṛtaḥ /
na bhavāmi punarnūnaṃ bhavāmyeveti kalpitam

yatra tenāṅgaṃ tatraitatprāṇenāśu kṣaṇādvapuḥ /
uditaṃ paśyati mano māyāpuramivātatam

na bhavāmyeva bhūyo'haṃ prāṇadehavinākṛtaḥ /
dṛḍhaniścayabhāgitthaṃ cito bhavati no punaḥ

dolāyitaṃ tu saṃdehādduḥkhamāste kuniścayam /
vikalpenaivamasyaitajjñānānnālpena yāsyati

yasyāyamahamityasti tasya tannopaśāmyati /
varjayitvātmavijñānaṃ kenacinnāma hetunā

nānyatra prathate jñānaṃ mokṣopāyavicāraṇāt /
ṛte tasmātprayatnena mokṣopāyo vicāryatām

kilāhamidamityeva nāvidyā vidyate kvacit /
mokṣopāyādṛte naitatkutaścidayate'nyataḥ

evaṃ yanmanasābhyastamupalabdhaṃ tathaiva tat /
tena me jīvitaṃ prāṇā iti prāṇe manaḥ sthitam

dehe saumye sthite prāṇe mano mananavadbhavet /
kṣubdhe prāṇagataṃ kṣobhaṃ paśyannānyatprapaśyati

yadā svakarmaṇi spande vyagraḥ prāṇo bhṛśaṃ bhavet /
tadā tadīhitavyagraḥ prāṇo nātmodyamī bhavet

ete hi prāṇamanasī tvanyonyaṃ rathasārathī /
ke nāma nānuvartante rathasārathinau mithaḥ

ityādisarge svātmaiva cetitaḥ paramātmanā /
tenaiṣādyāpi niyatirnābudhānāṃ nivartate

deśakālakriyādravyairmanaḥprāṇaśarīriṇām /
prayāntyadhigatā deheṣvarūḍhānāṃ pare pade

svaṃ prāṇamanasī sāmyātkurvatī karma tiṣṭhataḥ /
vaiṣamyādviṣamaṃ caikaṃ śānte śāntā suṣuptatā

yadāhārādiruddhāsu nāḍīṣu kvāpi piṇḍitaḥ /
śāntamāste jaḍaḥ prāṇastadodeti suṣuptatā

nāḍīṣvannāvapūrṇāsu tathā kṣīṇāsu vā klamāt /
niḥspandastiṣṭhati prāṇastadodeti suṣuptatā

nāḍīnāṃ mṛdurūpatvātpūrṇatvādvā vraṇodare /
kvāpi prāṇe sthite līne niḥspandāste suṣuptatā

tāpasa uvāca /
atha yasya praviṣṭo'haṃ hṛdaye so'bhavanniśi /
suṣuptaghananidrālurāhāraparitṛptimān

tena sārdhamahaṃ tatra taccittenaikatāṃ gataḥ /
suṣuptanidrāṃ sughanāṃ guṇībhūto'nubhūtavān

tato'ndhasyasya jīrṇe'ntarnāḍīmārge sphuṭe sthite /
prākṛte spandite prāṇe suṣuptaṃ tanutāṃ yayau

suṣupte tanutāṃ yāte hṛdayādiva nirgatam /
apaśyamahamatraiva bhuvanaṃ bhāskarādimat

tacca kṣubdhārṇavotthena pūryamāṇaṃ mahāmbhasā /
vimukteneva kalpābhrairabhraṃkaṣataraṃgiṇā

prohyatparvatapūreṇa mahāvartavirāviṇā /
vahadvanālītṛṇyāḍhyairvyāptenonmūlitāgayā

pūrvamevāvadagdhāyāstrilokyāḥ khaṇḍakhaṇḍakaiḥ /
pūrṇena paritaḥ prauḍhaiḥ khapurādrimahīmayaiḥ

ahaṃ tatraiva paśyāmi yāvatkasmiṃścidāspade /
kasyāṃcitpuri kasmiṃścidguhe vadhvā pure sthitaḥ

sadāraḥ sahabhṛtyo'haṃ saputraḥ sahabāndhavaḥ /
sahabhāṇḍopaskaraṇaḥ sagṛho'pahṛto'mbhasā

uhyamānaṃ kṣayāmbhobhistadgṛhaṃ tacca pattanam /
laṅghyamānaṃ drumākāraiḥ pūryamāṇaṃ ca vāribhiḥ

bṛhatkalakalārāvaṃ jetumabdhimivodyatam /
atikṣubhitavāstavyamanapekṣitaputrakam

āvartataralāḍhyābhirvṛttibhirvyūḍhamākulam /
sākrandorastāḍanotkajanajambālabhīṣaṇam

sphuṭatkuḍyatruṭatkāṣṭharaṭacchaṅkukṛtodraṭam /
prapatacchādanacchatragavākṣasthāṅganāmukham

iti yāvatkṣaṇaṃ paśyannahaṃ tadbhāvamāgataḥ /
parirodimi dīnātmā tāvattatsakalaṃ gṛham

caturdhā bhittibhedena vṛddhabālāṅganānvitam /
jagāma śatadhā vīcyāṃ śilāyāmiva nirjharaḥ

uhyamāno'hamabhavaṃ tataḥ pralayavāriṇi /
tyaktasarvakalatrādicittaḥ prāṇaparāyaṇaḥ

kṣiptastaraṅgajālena yojanādyojanavraje /
uhyamānadrumaśikhājvālāntaritajarjaraḥ

kāṣṭhakuḍyataṭīpīṭhakaṭusaṃghaṭṭaghaṭṭitaḥ /
āvartanṛtyapātālatale gatvotthitaścirāt

calācalāgamāpāyavaladgulugulārave /
jale bahulakallole magnonmagnaḥ punaḥ punaḥ

saṃghaṭṭabhagnaśailendrapaṅkile salile kṣaṇam /
palvale vāraṇa iva magnaḥ satpayasoddhṛtaḥ

yāvadāśvasimi kṣipraṃ ḍiṇḍīre cādrikhaṇḍake /
tāvadetya hato vegādvairiṇevātivāriṇā

nānāvalanakallolajalajālajuṣā tadā /
na tadasti na yaddṛṣṭaṃ duḥkhaṃ duḥkhātmanā mayā

etasminnantare tatra tadā tattāmasekṣaṇa /
yāvajjīvacirābhyāsādviṣāditvātsacetasaḥ

prāktanaṃ saṃsmṛte rūpaṃ svaṃ samādhimayaṃ mayā /
ā aho nu jagatyanyarūpe'haṃ tāpasaḥ sthitaḥ

ahaṃ kasyacidanyasya svapnadṛṣṭididṛkṣayā /
praviṣṭo'hamayaṃ svapne paśyāmīmaṃ bhramaṃ tviti

vartamānadṛḍhābhyāsamithyājñānamayātmani /
kallolairuhyamāno'pi tato'haṃ sukhitaḥ sthitaḥ

idaṃ vāritayāpaśyaṃ pralayābdhivivartanāḥ /
uhyamānādrinagaragrāmorvīkhaṇḍapādapāḥ

uhyamānāmarāhīndranārīnaranabhaścarāḥ /
uhyamānamahārambhalokapālapurālayāḥ

athāhamadrimiśrāmbukallolādrivighaṭṭanāḥ /
muhuḥ paśyañjagannāśamanantaramacintayam

citrameṣa trinetro'pi jīrṇaṃ tṛṇamivārṇave /
uhyate hā hatavidhernā'kāryaṃ nāma vidyate

caturdhā bhittibhedena prakaṭāśayatāmaham /
padmānīva gṛhāṇyapsu darśayanti raveḥ prabhāḥ

citraṃ taraṅgavalanāsu samullasanti
gandharvakiṃnaranarāmaranāganāryaḥ /
bhūribhramairbhramarahāramiva hradinyaḥ
padminya eva sakalāmalajaṅgamākhyāḥ

vidyādharībhujalatāvalitendukānta-
kakṣyāvibhāgamaṇijālagavākṣalakṣmyaḥ /
devāsuroragamahāgṛhabhittibhāgāḥ
sauvarṇanaugaṇavadambubhare bhramanti

mattebhakumbhapariṇāhini kuṅkumāṅke
śacyāḥ payodharabhare ratikhedakhinnaḥ /
lagnaḥ sukhādiva karoti taraṅgadolāḥ
saṃśīryamāṇamaṇigehagato'tra śakraḥ

hā vānti vārivalanāvalitāntarikṣa-
mṛkṣāvadhūtakusumaprakarānkirantaḥ /
vātāḥ patadvibudhamandiraratnasānā-
budyānakoṭaragatā iva sākṣatena

yantrotthahemadṛṣadā sadṛśāmburūpaṃ
kṣubdhādribhīmajalavīciśikheritaṃ khe /
vyāvartate divi dalāvṛtakarṇikāstha-
dhyānaikaniṣṭhaparameṣṭhisarojametat

meghā ivātighanaghuṃghumaghoṣabhīmā
vīcīcayāḥ kanakapattanavidyuto'mī /
vyomni bhramanti gajavājimṛgendranāga-
vṛkṣādrikānanamahītalatulyadehāḥ

uhyamānodabhūvīcyāmatasīkusumaśriyām /
yamo'pyayaṃ yameneva vāripūreṇa nīyate

ete buddhyanti salile'khilalokapālā
nāgā nagaiśca nagaraiḥ saha lakṣasaṃkhyāḥ /
lakṣmyākarodaraguhāgatavāripūra-
vyāvartanāguḍaguḍairabhilakṣyapūrāḥ

durvāravārivalanāparipūriteṣu
pātālabhūtalanabhastaladiktaṭeṣu /
matsyā ivendrayamayakṣasurāsuraughāḥ
sagrāmapattanavimānanagā bhramanti

uhyamānasya kṛṣṇasya tanurevāmburūpiṇī /
mātṛjaṅgheva vatsasya kaṣṭaṃ bandhanatāṃ gatā

anyonyamāvalayatāmaho buḍabuḍāravaḥ /
śrūyate devadaityānāṃ svastrīhalahalākulaḥ

kolāhalākulapurottamavegapāta-
vikṣubdhavāripaṭalīvalitāmbarāsu /
dikṣu bhramajjaladajālaghanāsvivaiṣa
saṃlakṣyate jalamayaḥ sphuṭakuḍyabandhaḥ

hā kaṣṭameṣa tarasā payasāpanīta
āvartavṛttiparivartanayā svadhastāt /
ete kuberayamanāradavāsavādyāḥ
prāṇānpayobhrapaṭalairvidhurāstyajanti

prājñāḥ praśāntajaḍadehamihohyamānaṃ
mānojjhitāḥ śavatayaiva ca tadvahanti /
brahmendraviṣṇupurakhaṇḍakasaṃkaṭāmbu
saṃghaṭṭanena kaṭukuṭṭanadṛkṣu tena

strīṇāṃ gaṇo'rdhaparipiṣṭa ihaiti kaṣṭaṃ
kastrātumenamaparaḥ kujaḍaṃ samarthaḥ /
na hyantakasya daśanairabhicarvyamāṇā
trātuṃ parasparamiyaṃ janatā samarthā

parvatapratighasarpasarpaṇāḥ
saṃsaranti vipulā jaloccayāḥ /
teṣu nāva iva devapattanā-
nyunnamayya vapurāśu yāntyadhaḥ

dvīpādrīndrasurāsuroraganarairnāgāpsaraścāraṇai-
vyāptaṃ vārivilolitaiḥ sarasijairālūnamūlairiva /
ekāmbhodhisaraḥ sthitaṃ tribhuvanaṃ kālena nirmūlitaṃ
kaṣṭaṃ te kva gatā maharddhivibhavā devā jagannāyakāḥ

ityārṣe śrīvā० vā० de० mo० nirvā० u० avi- vi० śa० jagannāśavarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ