યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.139

એકોનચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિત્તમેવ જગત્કર્તૃ સંકલ્પયતિ યદ્યથા ।
અસત્સત્સદસચ્ચૈવ તત્તથા તસ્ય તિષ્ઠતિ

તેન સંકલ્પિતઃ પ્રાણઃ પ્રાણો મે ગતિરિત્યપિ ।
ન ભવામિ વિનાનેન તેન તત્તત્પરાયણમ્

અહં કતિપયં કાલં નનુ પ્રાણવિનાકૃતઃ ।
ન ભવામિ પુનર્નૂનં ભવામ્યેવેતિ કલ્પિતમ્

યત્ર તેનાઙ્ગં તત્રૈતત્પ્રાણેનાશુ ક્ષણાદ્વપુઃ ।
ઉદિતં પશ્યતિ મનો માયાપુરમિવાતતમ્

ન ભવામ્યેવ ભૂયોઽહં પ્રાણદેહવિનાકૃતઃ ।
દૃઢનિશ્ચયભાગિત્થં ચિતો ભવતિ નો પુનઃ

દોલાયિતં તુ સંદેહાદ્દુઃખમાસ્તે કુનિશ્ચયમ્ ।
વિકલ્પેનૈવમસ્યૈતજ્જ્ઞાનાન્નાલ્પેન યાસ્યતિ

યસ્યાયમહમિત્યસ્તિ તસ્ય તન્નોપશામ્યતિ ।
વર્જયિત્વાત્મવિજ્ઞાનં કેનચિન્નામ હેતુના

નાન્યત્ર પ્રથતે જ્ઞાનં મોક્ષોપાયવિચારણાત્ ।
ઋતે તસ્માત્પ્રયત્નેન મોક્ષોપાયો વિચાર્યતામ્

કિલાહમિદમિત્યેવ નાવિદ્યા વિદ્યતે ક્વચિત્ ।
મોક્ષોપાયાદૃતે નૈતત્કુતશ્ચિદયતેઽન્યતઃ

એવં યન્મનસાભ્યસ્તમુપલબ્ધં તથૈવ તત્ ।
તેન મે જીવિતં પ્રાણા ઇતિ પ્રાણે મનઃ સ્થિતમ્

દેહે સૌમ્યે સ્થિતે પ્રાણે મનો મનનવદ્ભવેત્ ।
ક્ષુબ્ધે પ્રાણગતં ક્ષોભં પશ્યન્નાન્યત્પ્રપશ્યતિ

યદા સ્વકર્મણિ સ્પન્દે વ્યગ્રઃ પ્રાણો ભૃશં ભવેત્ ।
તદા તદીહિતવ્યગ્રઃ પ્રાણો નાત્મોદ્યમી ભવેત્

એતે હિ પ્રાણમનસી ત્વન્યોન્યં રથસારથી ।
કે નામ નાનુવર્તન્તે રથસારથિનૌ મિથઃ

ઇત્યાદિસર્ગે સ્વાત્મૈવ ચેતિતઃ પરમાત્મના ।
તેનૈષાદ્યાપિ નિયતિર્નાબુધાનાં નિવર્તતે

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યૈર્મનઃપ્રાણશરીરિણામ્ ।
પ્રયાન્ત્યધિગતા દેહેષ્વરૂઢાનાં પરે પદે

સ્વં પ્રાણમનસી સામ્યાત્કુર્વતી કર્મ તિષ્ઠતઃ ।
વૈષમ્યાદ્વિષમં ચૈકં શાન્તે શાન્તા સુષુપ્તતા

યદાહારાદિરુદ્ધાસુ નાડીષુ ક્વાપિ પિણ્ડિતઃ ।
શાન્તમાસ્તે જડઃ પ્રાણસ્તદોદેતિ સુષુપ્તતા

નાડીષ્વન્નાવપૂર્ણાસુ તથા ક્ષીણાસુ વા ક્લમાત્ ।
નિઃસ્પન્દસ્તિષ્ઠતિ પ્રાણસ્તદોદેતિ સુષુપ્તતા

નાડીનાં મૃદુરૂપત્વાત્પૂર્ણત્વાદ્વા વ્રણોદરે ।
ક્વાપિ પ્રાણે સ્થિતે લીને નિઃસ્પન્દાસ્તે સુષુપ્તતા

તાપસ ઉવાચ ।
અથ યસ્ય પ્રવિષ્ટોઽહં હૃદયે સોઽભવન્નિશિ ।
સુષુપ્તઘનનિદ્રાલુરાહારપરિતૃપ્તિમાન્

તેન સાર્ધમહં તત્ર તચ્ચિત્તેનૈકતાં ગતઃ ।
સુષુપ્તનિદ્રાં સુઘનાં ગુણીભૂતોઽનુભૂતવાન્

તતોઽન્ધસ્યસ્ય જીર્ણેઽન્તર્નાડીમાર્ગે સ્ફુટે સ્થિતે ।
પ્રાકૃતે સ્પન્દિતે પ્રાણે સુષુપ્તં તનુતાં યયૌ

સુષુપ્તે તનુતાં યાતે હૃદયાદિવ નિર્ગતમ્ ।
અપશ્યમહમત્રૈવ ભુવનં ભાસ્કરાદિમત્

તચ્ચ ક્ષુબ્ધાર્ણવોત્થેન પૂર્યમાણં મહામ્ભસા ।
વિમુક્તેનેવ કલ્પાભ્રૈરભ્રંકષતરંગિણા

પ્રોહ્યત્પર્વતપૂરેણ મહાવર્તવિરાવિણા ।
વહદ્વનાલીતૃણ્યાઢ્યૈર્વ્યાપ્તેનોન્મૂલિતાગયા

પૂર્વમેવાવદગ્ધાયાસ્ત્રિલોક્યાઃ ખણ્ડખણ્ડકૈઃ ।
પૂર્ણેન પરિતઃ પ્રૌઢૈઃ ખપુરાદ્રિમહીમયૈઃ

અહં તત્રૈવ પશ્યામિ યાવત્કસ્મિંશ્ચિદાસ્પદે ।
કસ્યાંચિત્પુરિ કસ્મિંશ્ચિદ્ગુહે વધ્વા પુરે સ્થિતઃ

સદારઃ સહભૃત્યોઽહં સપુત્રઃ સહબાન્ધવઃ ।
સહભાણ્ડોપસ્કરણઃ સગૃહોઽપહૃતોઽમ્ભસા

ઉહ્યમાનં ક્ષયામ્ભોભિસ્તદ્ગૃહં તચ્ચ પત્તનમ્ ।
લઙ્ઘ્યમાનં દ્રુમાકારૈઃ પૂર્યમાણં ચ વારિભિઃ

બૃહત્કલકલારાવં જેતુમબ્ધિમિવોદ્યતમ્ ।
અતિક્ષુભિતવાસ્તવ્યમનપેક્ષિતપુત્રકમ્

આવર્તતરલાઢ્યાભિર્વૃત્તિભિર્વ્યૂઢમાકુલમ્ ।
સાક્રન્દોરસ્તાડનોત્કજનજમ્બાલભીષણમ્

સ્ફુટત્કુડ્યત્રુટત્કાષ્ઠરટચ્છઙ્કુકૃતોદ્રટમ્ ।
પ્રપતચ્છાદનચ્છત્રગવાક્ષસ્થાઙ્ગનામુખમ્

ઇતિ યાવત્ક્ષણં પશ્યન્નહં તદ્ભાવમાગતઃ ।
પરિરોદિમિ દીનાત્મા તાવત્તત્સકલં ગૃહમ્

ચતુર્ધા ભિત્તિભેદેન વૃદ્ધબાલાઙ્ગનાન્વિતમ્ ।
જગામ શતધા વીચ્યાં શિલાયામિવ નિર્ઝરઃ

ઉહ્યમાનોઽહમભવં તતઃ પ્રલયવારિણિ ।
ત્યક્તસર્વકલત્રાદિચિત્તઃ પ્રાણપરાયણઃ

ક્ષિપ્તસ્તરઙ્ગજાલેન યોજનાદ્યોજનવ્રજે ।
ઉહ્યમાનદ્રુમશિખાજ્વાલાન્તરિતજર્જરઃ

કાષ્ઠકુડ્યતટીપીઠકટુસંઘટ્ટઘટ્ટિતઃ ।
આવર્તનૃત્યપાતાલતલે ગત્વોત્થિતશ્ચિરાત્

ચલાચલાગમાપાયવલદ્ગુલુગુલારવે ।
જલે બહુલકલ્લોલે મગ્નોન્મગ્નઃ પુનઃ પુનઃ

સંઘટ્ટભગ્નશૈલેન્દ્રપઙ્કિલે સલિલે ક્ષણમ્ ।
પલ્વલે વારણ ઇવ મગ્નઃ સત્પયસોદ્ધૃતઃ

યાવદાશ્વસિમિ ક્ષિપ્રં ડિણ્ડીરે ચાદ્રિખણ્ડકે ।
તાવદેત્ય હતો વેગાદ્વૈરિણેવાતિવારિણા

નાનાવલનકલ્લોલજલજાલજુષા તદા ।
ન તદસ્તિ ન યદ્દૃષ્ટં દુઃખં દુઃખાત્મના મયા

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર તદા તત્તામસેક્ષણ ।
યાવજ્જીવચિરાભ્યાસાદ્વિષાદિત્વાત્સચેતસઃ

પ્રાક્તનં સંસ્મૃતે રૂપં સ્વં સમાધિમયં મયા ।
આ અહો નુ જગત્યન્યરૂપેઽહં તાપસઃ સ્થિતઃ

અહં કસ્યચિદન્યસ્ય સ્વપ્નદૃષ્ટિદિદૃક્ષયા ।
પ્રવિષ્ટોઽહમયં સ્વપ્ને પશ્યામીમં ભ્રમં ત્વિતિ

વર્તમાનદૃઢાભ્યાસમિથ્યાજ્ઞાનમયાત્મનિ ।
કલ્લોલૈરુહ્યમાનોઽપિ તતોઽહં સુખિતઃ સ્થિતઃ

ઇદં વારિતયાપશ્યં પ્રલયાબ્ધિવિવર્તનાઃ ।
ઉહ્યમાનાદ્રિનગરગ્રામોર્વીખણ્ડપાદપાઃ

ઉહ્યમાનામરાહીન્દ્રનારીનરનભશ્ચરાઃ ।
ઉહ્યમાનમહારમ્ભલોકપાલપુરાલયાઃ

અથાહમદ્રિમિશ્રામ્બુકલ્લોલાદ્રિવિઘટ્ટનાઃ ।
મુહુઃ પશ્યઞ્જગન્નાશમનન્તરમચિન્તયમ્

ચિત્રમેષ ત્રિનેત્રોઽપિ જીર્ણં તૃણમિવાર્ણવે ।
ઉહ્યતે હા હતવિધેર્નાઽકાર્યં નામ વિદ્યતે

ચતુર્ધા ભિત્તિભેદેન પ્રકટાશયતામહમ્ ।
પદ્માનીવ ગૃહાણ્યપ્સુ દર્શયન્તિ રવેઃ પ્રભાઃ

ચિત્રં તરઙ્ગવલનાસુ સમુલ્લસન્તિ
ગન્ધર્વકિંનરનરામરનાગનાર્યઃ ।
ભૂરિભ્રમૈર્ભ્રમરહારમિવ હ્રદિન્યઃ
પદ્મિન્ય એવ સકલામલજઙ્ગમાખ્યાઃ

વિદ્યાધરીભુજલતાવલિતેન્દુકાન્ત-
કક્ષ્યાવિભાગમણિજાલગવાક્ષલક્ષ્મ્યઃ ।
દેવાસુરોરગમહાગૃહભિત્તિભાગાઃ
સૌવર્ણનૌગણવદમ્બુભરે ભ્રમન્તિ

મત્તેભકુમ્ભપરિણાહિનિ કુઙ્કુમાઙ્કે
શચ્યાઃ પયોધરભરે રતિખેદખિન્નઃ ।
લગ્નઃ સુખાદિવ કરોતિ તરઙ્ગદોલાઃ
સંશીર્યમાણમણિગેહગતોઽત્ર શક્રઃ

હા વાન્તિ વારિવલનાવલિતાન્તરિક્ષ-
મૃક્ષાવધૂતકુસુમપ્રકરાન્કિરન્તઃ ।
વાતાઃ પતદ્વિબુધમન્દિરરત્નસાના-
બુદ્યાનકોટરગતા ઇવ સાક્ષતેન

યન્ત્રોત્થહેમદૃષદા સદૃશામ્બુરૂપં
ક્ષુબ્ધાદ્રિભીમજલવીચિશિખેરિતં ખે ।
વ્યાવર્તતે દિવિ દલાવૃતકર્ણિકાસ્થ-
ધ્યાનૈકનિષ્ઠપરમેષ્ઠિસરોજમેતત્

મેઘા ઇવાતિઘનઘુંઘુમઘોષભીમા
વીચીચયાઃ કનકપત્તનવિદ્યુતોઽમી ।
વ્યોમ્નિ ભ્રમન્તિ ગજવાજિમૃગેન્દ્રનાગ-
વૃક્ષાદ્રિકાનનમહીતલતુલ્યદેહાઃ

ઉહ્યમાનોદભૂવીચ્યામતસીકુસુમશ્રિયામ્ ।
યમોઽપ્યયં યમેનેવ વારિપૂરેણ નીયતે

એતે બુદ્ધ્યન્તિ સલિલેઽખિલલોકપાલા
નાગા નગૈશ્ચ નગરૈઃ સહ લક્ષસંખ્યાઃ ।
લક્ષ્મ્યાકરોદરગુહાગતવારિપૂર-
વ્યાવર્તનાગુડગુડૈરભિલક્ષ્યપૂરાઃ

દુર્વારવારિવલનાપરિપૂરિતેષુ
પાતાલભૂતલનભસ્તલદિક્તટેષુ ।
મત્સ્યા ઇવેન્દ્રયમયક્ષસુરાસુરૌઘાઃ
સગ્રામપત્તનવિમાનનગા ભ્રમન્તિ

ઉહ્યમાનસ્ય કૃષ્ણસ્ય તનુરેવામ્બુરૂપિણી ।
માતૃજઙ્ઘેવ વત્સસ્ય કષ્ટં બન્ધનતાં ગતા

અન્યોન્યમાવલયતામહો બુડબુડારવઃ ।
શ્રૂયતે દેવદૈત્યાનાં સ્વસ્ત્રીહલહલાકુલઃ

કોલાહલાકુલપુરોત્તમવેગપાત-
વિક્ષુબ્ધવારિપટલીવલિતામ્બરાસુ ।
દિક્ષુ ભ્રમજ્જલદજાલઘનાસ્વિવૈષ
સંલક્ષ્યતે જલમયઃ સ્ફુટકુડ્યબન્ધઃ

હા કષ્ટમેષ તરસા પયસાપનીત
આવર્તવૃત્તિપરિવર્તનયા સ્વધસ્તાત્ ।
એતે કુબેરયમનારદવાસવાદ્યાઃ
પ્રાણાન્પયોભ્રપટલૈર્વિધુરાસ્ત્યજન્તિ

પ્રાજ્ઞાઃ પ્રશાન્તજડદેહમિહોહ્યમાનં
માનોજ્ઝિતાઃ શવતયૈવ ચ તદ્વહન્તિ ।
બ્રહ્મેન્દ્રવિષ્ણુપુરખણ્ડકસંકટામ્બુ
સંઘટ્ટનેન કટુકુટ્ટનદૃક્ષુ તેન

સ્ત્રીણાં ગણોઽર્ધપરિપિષ્ટ ઇહૈતિ કષ્ટં
કસ્ત્રાતુમેનમપરઃ કુજડં સમર્થઃ ।
ન હ્યન્તકસ્ય દશનૈરભિચર્વ્યમાણા
ત્રાતું પરસ્પરમિયં જનતા સમર્થા

પર્વતપ્રતિઘસર્પસર્પણાઃ
સંસરન્તિ વિપુલા જલોચ્ચયાઃ ।
તેષુ નાવ ઇવ દેવપત્તના-
ન્યુન્નમય્ય વપુરાશુ યાન્ત્યધઃ

દ્વીપાદ્રીન્દ્રસુરાસુરોરગનરૈર્નાગાપ્સરશ્ચારણૈ-
વ્યાપ્તં વારિવિલોલિતૈઃ સરસિજૈરાલૂનમૂલૈરિવ ।
એકામ્ભોધિસરઃ સ્થિતં ત્રિભુવનં કાલેન નિર્મૂલિતં
કષ્ટં તે ક્વ ગતા મહર્દ્ધિવિભવા દેવા જગન્નાયકાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અવિ- વિ૦ શ૦ જગન્નાશવર્ણનં નામૈકોનચત્વારિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ