Yoga Vasistha · Chapter 6.137
saptatriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ
vyādha uvāca /
evaṃ cettanmune brūhi kīdṛgduḥkhaparikṣaye /
na karkaśo na ca mṛdurvyavahārakramo bhavet
muniruvāca /
idānīmeva saṃtyajya dhanuṣā saha sāyakān /
maunamācāramāśritya śāntaduḥkhamihoṣyatām
śrīvasiṣṭha uvāca /
iti saṃbodhitastena parityajya dhanuḥśarān /
āsīnmunisamācārastatraivāyācitāśanaḥ
viveśa manasā maunī tataḥ śāstravivekitām /
dinaireva yathā puṣpamāmodena narāśayam
apṛcchanmuniśārdūlaṃ kadācittamarindama /
bhagavandṛśyate svapnaḥ kathamantarbahiḥ sthitaḥ
muniruvāca / /
mamāpi sādho prathamameṣa eva vivekinaḥ / /
purā citte vitarko'bhūtkuto'pyabhramivāmbare
tata etaddidṛkṣārthamahamabhyastadhāraṇaḥ /
baddhapadmāsanastasyāṃ saṃvidyevābhavaṃ sthiraḥ
tatrastho dūravikṣiptaṃ tayaivāhṛtavānaham /
cetaḥ svahṛdayaṃ sāyaṃ ruceva ravirātapam
vedaneraṇayā prāṇastataścittānvito mayā /
śarīrādrecito bāhye saurabhaṃ kusumādiva
vyomasthacittavalitaḥ sa prāṇapavano mayā /
agrasthasya mukhāgrasthe jantoḥ prāṇe niyojitaḥ
yaḥ prāṇavalitaḥ prāṇastena nīto hṛdantaram /
svehayā svaṃ svakaḥ sarpaḥ karabheṇeva hiṃsitaḥ
tato'haṃ hṛdayaṃ tasya praviṣṭaḥ prāṇavājinā /
saṃkaṭasthaḥ svayā buddhyā tāvebānusarontaram
caradrasābhirbahvībhirnāḍībhirabhito vṛtam /
kulyābhiḥ sthūlatanvībhirbāhyadeśamivākhilam
parśukāpañjaraplīhayakṛdraktādiḍimbakaiḥ /
saṃkaṭaṃ jīvasadanaṃ bhāṇḍopaskaraṇairiva
sarvaiḥ śalaśalāyadbhiruṣṇairavayavairvṛtam /
nidāghatāpasaṃtaptairūrmijālairivārṇavam
navaṃ navaṃ bahiḥśaityaṃ nāsāgrāccetanātmakam /
jīvanāyāniśaṃ ceto vātonnītamanāratam
raktakuṭṭarasaśleṣmavasāniḥsrāvapicchilam /
ghanāndhakāramuṣṇaṃ ca saṃkaṭaṃ narakopamam
udayāvayavāśleṣaspaṣṭāspaṣṭamarudrataiḥ /
sthityantānāṃ tu vaiṣamyādāgāmigadasūcakam
daratsarabhasacchidrāvātavātena śabditam /
padmanālapraṇālāntarjvaladarṇavavāḍavam
milatpadārthanīrandhraṃ sitamacchaṃ savāyubhiḥ /
kvacitsaumyaṃ kvacitkṣubdhaṃ corairiva puraṃ niśi
rasanādaparairnāḍīmārgavidyādharādhvagaiḥ /
saṃcaradbhirvṛtaṃ vātairākārārdhārdhagītibhiḥ
tadahaṃ hṛdayaṃ jantorāviśaṃ viṣamāntaram /
naro'vayavasaṃbādhaṃ naravṛndamivādhikaḥ
anantaramahaṃ prāptastejodhātuṃ hṛdantare /
dūrasthamiva yatnena rātrāvindumivārkaruk
yasmāttribhuvanādarśo dīpastrailokyavastuṣu /
sattā sarvapadārthānāṃ jīvastatrāvatiṣṭhate
kāye sarvagato jīvaḥ svāmodaḥ kusume yathā /
tathāpyojasi kiñjalkairmukhe śaityaṃ vivasvatā
tajjīvādhāramojastu praviṣṭo'hamalakṣitam /
rakṣitaṃ paritaḥ prāṇairvātaiḥ pracchādanaṃ yathā
tato'ñjaḥ saṃpraviṣṭo'hamāmoda iva mārutam /
uṣṇāṃśuriva śītāṃśuṃ mṛtpātramiva vā payaḥ
dvitīyendvaṃśusaṃkāśe śuklābhralavapelave /
navanītaguḍaprakhye kṣīrabudbudasundare
tatra paśyāmyahaṃ tiṣṭhanpraveśavyagrayojjhitaḥ /
svaujasīva vasansvapna iva viśvamakhaṇḍitam
sārkaṃ saparvataṃ sābdhi sasurāsuramānavam /
sapattanavanābhogaṃ salokāntaradiṅmukham
sadvīpasāgarāmbhodhi sakālakaraṇakramam /
sakalpakṣaṇasarvartu sahasthāvarajaṃgamam
tatsvapnadarśanaṃ tatra sthirameva samaṃ sthitam /
vasāmyatyeva nidrānte nidrā'nte nāgatā yataḥ
anidra eva kiṃ svapnaṃ paśyāmīti mayā tataḥ /
paricintayatā jñātamidaṃ vyādha vibodhinā //
nanu nāmāsya ciddhātoḥ svarūpamidamaiśvaram /
svaṃ yadvyapadiśatyeṣa jagannāmnāmbarātmakam
ciddhāturyatra yatrāste tatra tatra nijaṃ vapuḥ /
paśyatyeṣa jagadrūpaṃ vyomatāmeva cātyajat
aho tvadyedamājñātaṃ yaditthaṃ dṛśyate jagat /
tatkathyate svapna iti svacitkacanamātrakam
ciddhātoryatsvakacanaṃ tatkiṃcitsvapna ucyate /
kiṃcicca jāgradityuktaṃ jāgratsvapnau tu na dvidhā
svapnaḥ svapno jāgarāyāmeṣa svapne tu jāgarā /
svapnastu jāgaraiveti jāgaraiva sthitā dvidhā
cetanaṃ nāma puruṣaḥ sa mṛteṣu śateṣvapi /
śarīreṣu mahābuddhe kathaṃ kasya kadā mṛtaḥ
taccetanaṃ khamevāsti sthitaṃ taddehavatkacat /
anantamavibhāgātma pratighāpratighātmakam
svabhāvasyāpratighasya nityānantoditātmanaḥ /
paramāṇościdākhyasya majjā jagaditi smṛtaḥ
cidvyomna udare bhānti samastānubhavāṇavaḥ /
tathā yathāvayavino vicitrāvayavāṇavaḥ
nivṛtto bāhyato jīvo jīvādhāre hṛdi sthitaḥ /
rūpaṃ svaṃ svapnasargo'yamiti vetti cidākacān
bāhyonmukhaṃ bahirjāgracchabditaṃ kacitaṃ svakam /
rūpaṃ paśyati jīvo'yamantasthaṃ svapna ityapi
dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
prasṛto jīva ityantarbahiścaikātmakaḥ sthitaḥ
arko'rkabimbasaṃstho'pi yathehāpi sthitastviṣā /
tathā jīvo jagadrūpo bahirantaśca saṃsthitaḥ
antaḥsvapno bahirjāgradahameveti vetti cet /
cidātmako yathābhūtaṃ mucyate tadavāsanaḥ
acchedyo'yamadāhyo'yamapi jīvo'nyathā vadan /
dvaitasaṃkalpayakṣeṇa muhyatyeva śiśuryathā
antarmukho'ntarātmānaṃ bahiḥ paśyanbahirmukhaḥ /
āste jīvo jagadrūpaṃ yatsvante svapnajāgratī
iti cintayataḥ kiṃ syātsuṣuptamiti me matiḥ /
jātā tena suṣuptāṃśamanveṣṭumahamudyataḥ
yāvatkiṃ dṛśyadṛṣṭyāntastūṣṇīṃ tiṣṭhāmyahaṃ ciram /
niścitta iti saṃvittiḥ śamā nānyatsuṣuptakam
nakhakeśādi dehe'sminviditāviditaṃ yathā /
na jaḍaṃ ca jaḍaṃ caiva suṣuptaṃ cetanātmani
saṃvittyā kiṃ śramārto'smi śāntamāsevi mānasam /
ityekapariṇāmatvānnānyadasti suṣuptakam
etannidrāghanaṃ jāgratyapi saṃbhavati svataḥ /
na kiṃciccintayāmyāse śānta ityekarūpakam
eṣāvasthā yadā yāti ghanatā mucyate tadā /
nidrāśabdena tanvī tu svaśabdena kathyate
suṣuptamiti niścitya turīyānveṣaṇāmaham /
pravṛttaḥ kartumudyukto yuktaḥ paramayā dhiyā
yāvadrūpaṃ turīyasya kiṃcanāpi na labhyate /
samyagbodhādṛte śuddhātprakāśastamaso yathā
yathāsthitamidaṃ viśvaṃ samyagbodhādvilīyate /
yathāsthitaṃ ca bhavati na ca kiṃcidvilīyate
ataḥ svapno jāgarā ca suṣuptaṃ ca turīyake /
sayathāsthitamastīdaṃ nūnaṃ nāsti ca kiṃcana
kāraṇājjagadutpannaṃ na brahmetthamavasthitam /
jagattayā śāntamajaṃ bodha ityeva turyatā
asaṃbhavātsaṃbhavakāraṇānāṃ
na jāyate kiṃcana nāma sargaḥ /
ciccetanenaiva hi sargasaṃvit
svayaṃ gṛhītā dravatāmbuneva
ityārṣe śrīvā० vā० de० mo० nirvā० u० avi० vi० jāgratsvapnasuṣuptaturīyavarṇanaṃ nāma saptatriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0