યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.137

સપ્તત્રિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

વ્યાધ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તન્મુને બ્રૂહિ કીદૃગ્દુઃખપરિક્ષયે ।
ન કર્કશો ન ચ મૃદુર્વ્યવહારક્રમો ભવેત્

મુનિરુવાચ ।
ઇદાનીમેવ સંત્યજ્ય ધનુષા સહ સાયકાન્ ।
મૌનમાચારમાશ્રિત્ય શાન્તદુઃખમિહોષ્યતામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ સંબોધિતસ્તેન પરિત્યજ્ય ધનુઃશરાન્ ।
આસીન્મુનિસમાચારસ્તત્રૈવાયાચિતાશનઃ

વિવેશ મનસા મૌની તતઃ શાસ્ત્રવિવેકિતામ્ ।
દિનૈરેવ યથા પુષ્પમામોદેન નરાશયમ્

અપૃચ્છન્મુનિશાર્દૂલં કદાચિત્તમરિન્દમ ।
ભગવન્દૃશ્યતે સ્વપ્નઃ કથમન્તર્બહિઃ સ્થિતઃ

મુનિરુવાચ । ।
મમાપિ સાધો પ્રથમમેષ એવ વિવેકિનઃ । ।
પુરા ચિત્તે વિતર્કોઽભૂત્કુતોઽપ્યભ્રમિવામ્બરે

તત એતદ્દિદૃક્ષાર્થમહમભ્યસ્તધારણઃ ।
બદ્ધપદ્માસનસ્તસ્યાં સંવિદ્યેવાભવં સ્થિરઃ

તત્રસ્થો દૂરવિક્ષિપ્તં તયૈવાહૃતવાનહમ્ ।
ચેતઃ સ્વહૃદયં સાયં રુચેવ રવિરાતપમ્

વેદનેરણયા પ્રાણસ્તતશ્ચિત્તાન્વિતો મયા ।
શરીરાદ્રેચિતો બાહ્યે સૌરભં કુસુમાદિવ

વ્યોમસ્થચિત્તવલિતઃ સ પ્રાણપવનો મયા ।
અગ્રસ્થસ્ય મુખાગ્રસ્થે જન્તોઃ પ્રાણે નિયોજિતઃ

યઃ પ્રાણવલિતઃ પ્રાણસ્તેન નીતો હૃદન્તરમ્ ।
સ્વેહયા સ્વં સ્વકઃ સર્પઃ કરભેણેવ હિંસિતઃ

તતોઽહં હૃદયં તસ્ય પ્રવિષ્ટઃ પ્રાણવાજિના ।
સંકટસ્થઃ સ્વયા બુદ્ધ્યા તાવેબાનુસરોન્તરમ્

ચરદ્રસાભિર્બહ્વીભિર્નાડીભિરભિતો વૃતમ્ ।
કુલ્યાભિઃ સ્થૂલતન્વીભિર્બાહ્યદેશમિવાખિલમ્

પર્શુકાપઞ્જરપ્લીહયકૃદ્રક્તાદિડિમ્બકૈઃ ।
સંકટં જીવસદનં ભાણ્ડોપસ્કરણૈરિવ

સર્વૈઃ શલશલાયદ્ભિરુષ્ણૈરવયવૈર્વૃતમ્ ।
નિદાઘતાપસંતપ્તૈરૂર્મિજાલૈરિવાર્ણવમ્

નવં નવં બહિઃશૈત્યં નાસાગ્રાચ્ચેતનાત્મકમ્ ।
જીવનાયાનિશં ચેતો વાતોન્નીતમનારતમ્

રક્તકુટ્ટરસશ્લેષ્મવસાનિઃસ્રાવપિચ્છિલમ્ ।
ઘનાન્ધકારમુષ્ણં ચ સંકટં નરકોપમમ્

ઉદયાવયવાશ્લેષસ્પષ્ટાસ્પષ્ટમરુદ્રતૈઃ ।
સ્થિત્યન્તાનાં તુ વૈષમ્યાદાગામિગદસૂચકમ્

દરત્સરભસચ્છિદ્રાવાતવાતેન શબ્દિતમ્ ।
પદ્મનાલપ્રણાલાન્તર્જ્વલદર્ણવવાડવમ્

મિલત્પદાર્થનીરન્ધ્રં સિતમચ્છં સવાયુભિઃ ।
ક્વચિત્સૌમ્યં ક્વચિત્ક્ષુબ્ધં ચોરૈરિવ પુરં નિશિ

રસનાદપરૈર્નાડીમાર્ગવિદ્યાધરાધ્વગૈઃ ।
સંચરદ્ભિર્વૃતં વાતૈરાકારાર્ધાર્ધગીતિભિઃ

તદહં હૃદયં જન્તોરાવિશં વિષમાન્તરમ્ ।
નરોઽવયવસંબાધં નરવૃન્દમિવાધિકઃ

અનન્તરમહં પ્રાપ્તસ્તેજોધાતું હૃદન્તરે ।
દૂરસ્થમિવ યત્નેન રાત્રાવિન્દુમિવાર્કરુક્

યસ્માત્ત્રિભુવનાદર્શો દીપસ્ત્રૈલોક્યવસ્તુષુ ।
સત્તા સર્વપદાર્થાનાં જીવસ્તત્રાવતિષ્ઠતે

કાયે સર્વગતો જીવઃ સ્વામોદઃ કુસુમે યથા ।
તથાપ્યોજસિ કિઞ્જલ્કૈર્મુખે શૈત્યં વિવસ્વતા

તજ્જીવાધારમોજસ્તુ પ્રવિષ્ટોઽહમલક્ષિતમ્ ।
રક્ષિતં પરિતઃ પ્રાણૈર્વાતૈઃ પ્રચ્છાદનં યથા

તતોઽઞ્જઃ સંપ્રવિષ્ટોઽહમામોદ ઇવ મારુતમ્ ।
ઉષ્ણાંશુરિવ શીતાંશું મૃત્પાત્રમિવ વા પયઃ

દ્વિતીયેન્દ્વંશુસંકાશે શુક્લાભ્રલવપેલવે ।
નવનીતગુડપ્રખ્યે ક્ષીરબુદ્બુદસુન્દરે

તત્ર પશ્યામ્યહં તિષ્ઠન્પ્રવેશવ્યગ્રયોજ્ઝિતઃ ।
સ્વૌજસીવ વસન્સ્વપ્ન ઇવ વિશ્વમખણ્ડિતમ્

સાર્કં સપર્વતં સાબ્ધિ સસુરાસુરમાનવમ્ ।
સપત્તનવનાભોગં સલોકાન્તરદિઙ્મુખમ્

સદ્વીપસાગરામ્ભોધિ સકાલકરણક્રમમ્ ।
સકલ્પક્ષણસર્વર્તુ સહસ્થાવરજંગમમ્

તત્સ્વપ્નદર્શનં તત્ર સ્થિરમેવ સમં સ્થિતમ્ ।
વસામ્યત્યેવ નિદ્રાન્તે નિદ્રાઽન્તે નાગતા યતઃ

અનિદ્ર એવ કિં સ્વપ્નં પશ્યામીતિ મયા તતઃ ।
પરિચિન્તયતા જ્ઞાતમિદં વ્યાધ વિબોધિના ॥
નનુ નામાસ્ય ચિદ્ધાતોઃ સ્વરૂપમિદમૈશ્વરમ્ ।
સ્વં યદ્વ્યપદિશત્યેષ જગન્નામ્નામ્બરાત્મકમ્

ચિદ્ધાતુર્યત્ર યત્રાસ્તે તત્ર તત્ર નિજં વપુઃ ।
પશ્યત્યેષ જગદ્રૂપં વ્યોમતામેવ ચાત્યજત્

અહો ત્વદ્યેદમાજ્ઞાતં યદિત્થં દૃશ્યતે જગત્ ।
તત્કથ્યતે સ્વપ્ન ઇતિ સ્વચિત્કચનમાત્રકમ્

ચિદ્ધાતોર્યત્સ્વકચનં તત્કિંચિત્સ્વપ્ન ઉચ્યતે ।
કિંચિચ્ચ જાગ્રદિત્યુક્તં જાગ્રત્સ્વપ્નૌ તુ ન દ્વિધા

સ્વપ્નઃ સ્વપ્નો જાગરાયામેષ સ્વપ્ને તુ જાગરા ।
સ્વપ્નસ્તુ જાગરૈવેતિ જાગરૈવ સ્થિતા દ્વિધા

ચેતનં નામ પુરુષઃ સ મૃતેષુ શતેષ્વપિ ।
શરીરેષુ મહાબુદ્ધે કથં કસ્ય કદા મૃતઃ

તચ્ચેતનં ખમેવાસ્તિ સ્થિતં તદ્દેહવત્કચત્ ।
અનન્તમવિભાગાત્મ પ્રતિઘાપ્રતિઘાત્મકમ્

સ્વભાવસ્યાપ્રતિઘસ્ય નિત્યાનન્તોદિતાત્મનઃ ।
પરમાણોશ્ચિદાખ્યસ્ય મજ્જા જગદિતિ સ્મૃતઃ

ચિદ્વ્યોમ્ન ઉદરે ભાન્તિ સમસ્તાનુભવાણવઃ ।
તથા યથાવયવિનો વિચિત્રાવયવાણવઃ

નિવૃત્તો બાહ્યતો જીવો જીવાધારે હૃદિ સ્થિતઃ ।
રૂપં સ્વં સ્વપ્નસર્ગોઽયમિતિ વેત્તિ ચિદાકચાન્

બાહ્યોન્મુખં બહિર્જાગ્રચ્છબ્દિતં કચિતં સ્વકમ્ ।
રૂપં પશ્યતિ જીવોઽયમન્તસ્થં સ્વપ્ન ઇત્યપિ

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
પ્રસૃતો જીવ ઇત્યન્તર્બહિશ્ચૈકાત્મકઃ સ્થિતઃ

અર્કોઽર્કબિમ્બસંસ્થોઽપિ યથેહાપિ સ્થિતસ્ત્વિષા ।
તથા જીવો જગદ્રૂપો બહિરન્તશ્ચ સંસ્થિતઃ

અન્તઃસ્વપ્નો બહિર્જાગ્રદહમેવેતિ વેત્તિ ચેત્ ।
ચિદાત્મકો યથાભૂતં મુચ્યતે તદવાસનઃ

અચ્છેદ્યોઽયમદાહ્યોઽયમપિ જીવોઽન્યથા વદન્ ।
દ્વૈતસંકલ્પયક્ષેણ મુહ્યત્યેવ શિશુર્યથા

અન્તર્મુખોઽન્તરાત્માનં બહિઃ પશ્યન્બહિર્મુખઃ ।
આસ્તે જીવો જગદ્રૂપં યત્સ્વન્તે સ્વપ્નજાગ્રતી

ઇતિ ચિન્તયતઃ કિં સ્યાત્સુષુપ્તમિતિ મે મતિઃ ।
જાતા તેન સુષુપ્તાંશમન્વેષ્ટુમહમુદ્યતઃ

યાવત્કિં દૃશ્યદૃષ્ટ્યાન્તસ્તૂષ્ણીં તિષ્ઠામ્યહં ચિરમ્ ।
નિશ્ચિત્ત ઇતિ સંવિત્તિઃ શમા નાન્યત્સુષુપ્તકમ્

નખકેશાદિ દેહેઽસ્મિન્વિદિતાવિદિતં યથા ।
ન જડં ચ જડં ચૈવ સુષુપ્તં ચેતનાત્મનિ

સંવિત્ત્યા કિં શ્રમાર્તોઽસ્મિ શાન્તમાસેવિ માનસમ્ ।
ઇત્યેકપરિણામત્વાન્નાન્યદસ્તિ સુષુપ્તકમ્

એતન્નિદ્રાઘનં જાગ્રત્યપિ સંભવતિ સ્વતઃ ।
ન કિંચિચ્ચિન્તયામ્યાસે શાન્ત ઇત્યેકરૂપકમ્

એષાવસ્થા યદા યાતિ ઘનતા મુચ્યતે તદા ।
નિદ્રાશબ્દેન તન્વી તુ સ્વશબ્દેન કથ્યતે

સુષુપ્તમિતિ નિશ્ચિત્ય તુરીયાન્વેષણામહમ્ ।
પ્રવૃત્તઃ કર્તુમુદ્યુક્તો યુક્તઃ પરમયા ધિયા

યાવદ્રૂપં તુરીયસ્ય કિંચનાપિ ન લભ્યતે ।
સમ્યગ્બોધાદૃતે શુદ્ધાત્પ્રકાશસ્તમસો યથા

યથાસ્થિતમિદં વિશ્વં સમ્યગ્બોધાદ્વિલીયતે ।
યથાસ્થિતં ચ ભવતિ ન ચ કિંચિદ્વિલીયતે

અતઃ સ્વપ્નો જાગરા ચ સુષુપ્તં ચ તુરીયકે ।
સયથાસ્થિતમસ્તીદં નૂનં નાસ્તિ ચ કિંચન

કારણાજ્જગદુત્પન્નં ન બ્રહ્મેત્થમવસ્થિતમ્ ।
જગત્તયા શાન્તમજં બોધ ઇત્યેવ તુર્યતા

અસંભવાત્સંભવકારણાનાં
ન જાયતે કિંચન નામ સર્ગઃ ।
ચિચ્ચેતનેનૈવ હિ સર્ગસંવિત્
સ્વયં ગૃહીતા દ્રવતામ્બુનેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તતુરીયવર્ણનં નામ સપ્તત્રિંશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ