Yoga Vasistha · Chapter 6.129

śrīrāma uvāca /
tayordvayormuniśreṣṭha saṃpannaṃ kimataḥ param /
paścādvipaścitostasya ruddhayorvai vipaścitoḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
tayorekaścirābhyastavāsanāvivaśīkṛtaḥ /
bhramandvīpeṣu dehaughaistāmeva padavīṃ gataḥ

tathaivāvaraṇāṃstyaktvā paramākāśakoṭare /
paśyansaṃsāralakṣāṇi tathaivādyāpi saṃsthitaḥ

tayordvitīyaḥ svābhyastādādāvāsaṃgatervaśāt /
tyaktavānprabhramaddehairadya śaile mṛgaḥ sthitaḥ

śrīrāma uvāca /
ekaiva vāsanā brahmanyā caturṇāṃ sadoditā /
nānātāṃ sā kathaṃ prāptā hīnottamaphalapradām

śrīvasiṣṭha uvāca /
svabhyastā vāsanā jantordeśakālakriyāvaśāt /
tanudārḍhyānyatāmeti ghanadārḍhyaiti nānyatām

deśakālakriyādyetadekatā vāsanaikatā /
tayoryadeva balavattadeva jayati kṣaṇāt

evaṃ vibhāgenaite'tra catvāraḥ samavasthitāḥ /
kṛṣyante dvāvavidyārthamanyo mukto mṛgo'paraḥ //
nādyāpi tairavidyāyā labdho'nto bhrāntibuddhibhiḥ /
ananteyamavidyeyamajñānaparibṛṃhitā

kṣipreṇa śāntā bhavati vijñānāloka āgate /
amūlameva galati timiraśrīrivodaye

kālenānyajagajjātaṃ śṛṇu vṛttaṃ vipaścitaḥ /
tasmindūratare deśe kasmiṃścitsaṃsṛtibhrame

kvacidbrahmamahāvyomni kasmiṃściddṛśyamaṇḍale /
tasya dṛśyātmanā prāpte vastuto brahmarūpiṇi

sa ekaḥ śubhasaṃgatyā viduṣāṃ madhyamāgataḥ /
dṛśyaṃ yathāvadvijñāya brahmatāmalamāgataḥ

tatraivāśu parijñānātsā'vidyā sa ca dehakaḥ /
mṛgatṛṣṇāmbvivāśāntimāgatau rāgatantritau

iti te sarvamākhyātaṃ vipaścicceṣṭitaṃ sphuṭam /
anantaivamavidyeyaṃ brahmavattanmayī yataḥ

yena yatraiva varṣāṇāṃ lakṣalakṣāṇi gamyate /
tatra tatra svabhāvena citā kimapi lakṣyate

tadevāśvaparijñātaṃ mithyā vidyeti kathyate /
parijñātaṃ tu tacchāntaṃ tathā brahmeti kathyate

bhedo na bhedastatrāyaṃ bhedo'yaṃ yanmayaḥ kila /
tadbrahmaiva cidābhāsaṃ cidrūpaiva hi bhinnatā

brahmāṇḍamaṇḍapasyāsya bhramatetyavipaścitā /
labdho yugaśatairanto nāvidyāyā vipaścitā

śrīrāma uvāca /
sa brahmāṇḍakapāṭaḥ kiṃ na saṃprāpto vipaścitā /
tvayaitatkathitaṃ brahmanna kathaṃ vadatāṃ vara

śrīvasiṣṭha uvāca /
jātenaiva viriñcena purā brahmāṇḍamaṇḍalam /
dvābhyāmadhastādūrdhvātsvabhujābhyāṃ pravidāritam

bhāgastenordhvatastasmādatidūrataraṃ gataḥ /
ato bhāgo gato'dhastādatidūratarāntaram

tāvivāśritya tiṣṭhanti jalādyāvaraṇāstataḥ /
ta eva ca tadādhārā lambante saṃsthitāstayoḥ

etayormadhyamākāśaṃ viduraṇḍakapāṭayoḥ /
apārāvāramānīlamidamālakṣyate tu yat

jalādyāvaraṇāstatra na laganti na santi ca /
taddhi nirmalamāśūnyamālānaṃ kalpaklṛptibhiḥ

tena mārgeṇa yāto'sau vipaścidṛkṣacakravat /
avidyāyāḥ parīkṣārthamāmokṣamatidīkṣitaḥ

brahmaivānantarūpeyamavidyā tanmayī yataḥ /
ato'sti sā'parijñātā parijñātā na vidyate

vipaścita iti prāpya dūrāddūraṃ pare'mbare /
jagadrūpeṣvavidyāyā bhramantyanyeṣu keṣucit

kaścinmukto mṛgaḥ kaścitkaucidadyāpi tau kvacit /
bhramataḥ prāktanānalpasaṃskāravivaśīkṛtau

śrīrāma uvāca /
kīdṛśeṣu kva dūreṣu te jagatsu vipaścitaḥ /
bhramantīti mune brūhi mayi cejjāyate kṛpā

kiyatyadhvani saṃsārāste jātā yeṣu te mune /
mahadetadihāścaryamasmākaṃ kathitaṃ tvayā

śrīvasiṣṭha uvāca /
sthitau vipaścitau rāma tāvubhau jagatoryayoḥ /
te'smākaṃ gocaraṃ yāte jagatī yatnato'pi no

tṛtīyo mṛgatāṃ yāto vipaścidyatra tiṣṭhati /
sa kadācitsasaṃsāro gocare no'vatiṣṭhate

śrīrāma uvāca /
vipaścinmṛgatāṃ yāto yasmiñjagati saṃsthitaḥ /
tajjagatkva mahābuddhe yathāvatkathayeti me

śrīvasiṣṭha uvāca /
dūrāddūrataraṃ gatvā parabrahmamahāmbare /
mṛgo vipaścijjagati sa yasmiṃstajjagacchaṇu

tadidaṃ viddhi trijagadihāsau saṃsthito mṛgaḥ /
idaṃ tatparamākāśaṃ dūradūre jagatsthitam

śrīrāma uvāca /
vipaścidasmādevāsau jagatastāṃ gatiṃ gataḥ /
ihaivādya mṛgo jātaḥ kathametatsamañjasam

śrīvasiṣṭha uvāca /
avayavānavayavī nityaṃ vetti yathākhilān /
tathā sarvānahaṃ vedmi brahmaṇyātmanyavasthitān

aniṣṭhitānsasaṃhārānnānākārāṃstu tānbahūn /
mithaḥ protānmithodṛśyānsvarūpāniva pārthivān

tatra kasmiṃścidanyasminmārge'sminniva tiṣṭhati /
yadvṛttaṃ kathitaṃ rāma tadetadbhavate mayā

vipaścito'nyasaṃsāre dehairbhrāntā digantarān /
tānanantāmbare vyomni tāvatkālamakhinnadhīḥ

ihaiva hariṇā jātaḥ kasmiṃścidgirikandare /
kākatālīyayogena bhrāntvā bhūrijagadbhramam

sa jaganti bhramandūre yasminsarge mṛgaḥ sthitaḥ /
sasargo'yamiti vyomni kākatālīyavatsthitam

śrīrāma uvāca /
evaṃ cettadvada brahmankasyāṃ kakubhi maṇḍale /
kasminkasmiṃśca śaile'sau vane kasminmṛgaḥ sthitaḥ

kiṃ karoti kathaṃ dūrvāścarvayatyurvarāspadaḥ /
jātiṃ tāṃ jaraṭhajñānī kadodārāṃ smariṣyati

śrīvasiṣṭha uvāca /
yo'sau trigartanāthena dattaḥ krīḍāmṛgastava /
sthitaḥ krīḍāmṛgāgāre viddhi taṃ tvaṃ vipaścitam

śrīvālmīkiruvāca /
śrutveti rāghavastasyāṃ sabhāyāṃ vismayānvitaḥ /
bālakānmṛgamānetuṃ preṣayāmāsa bhūriśaḥ

athānīto mṛgo mugdhaḥ sabhāṃ sphārāṃ viveśa saḥ /
sarvaiḥ sabhyagaṇairdṛṣṭaḥ puṣṭimāṃstuṣṭimānapi

tārābinduyutaṃ dehabindubhiḥ khaṃ viḍambayan /
dṛṣṭipātotpalāsāraiḥ sundarīḥ paritarjayan

ādṛtānādṛtasabhairnīlā marakatatviṣaḥ /
dhāvaṃstṛṇecchayā lolaṃ mugdhaiścakitavīkṣitaiḥ

utkarṇonnayanodgrīvaṃ kṣaṇabhaṅgāvalasthitaiḥ /
utkarṇanayanodgrīvaiḥ sabhyānākulayañjavaiḥ

mṛgamālokya taṃ lokāḥ sarājamunimantriṇaḥ /
anantā bata māyeti ciramāsansmayākulāḥ

āścaryacarvaṇasuvismitasarvalokā sarvāvalokanaghanotpalavarṣakṛṣṇam /
ratnāṃśujālakacitaṃ mṛgamīkṣamāṇā sāsītsabhā kamalinī lipinirmiteva

ityārṣe śrīvā० vā० de० mo० nirvā० u० avi० vipa० vipaścinmṛgalābho nāmaikonatriśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ