યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.129

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તયોર્દ્વયોર્મુનિશ્રેષ્ઠ સંપન્નં કિમતઃ પરમ્ ।
પશ્ચાદ્વિપશ્ચિતોસ્તસ્ય રુદ્ધયોર્વૈ વિપશ્ચિતોઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તયોરેકશ્ચિરાભ્યસ્તવાસનાવિવશીકૃતઃ ।
ભ્રમન્દ્વીપેષુ દેહૌઘૈસ્તામેવ પદવીં ગતઃ

તથૈવાવરણાંસ્ત્યક્ત્વા પરમાકાશકોટરે ।
પશ્યન્સંસારલક્ષાણિ તથૈવાદ્યાપિ સંસ્થિતઃ

તયોર્દ્વિતીયઃ સ્વાભ્યસ્તાદાદાવાસંગતેર્વશાત્ ।
ત્યક્તવાન્પ્રભ્રમદ્દેહૈરદ્ય શૈલે મૃગઃ સ્થિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એકૈવ વાસના બ્રહ્મન્યા ચતુર્ણાં સદોદિતા ।
નાનાતાં સા કથં પ્રાપ્તા હીનોત્તમફલપ્રદામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વભ્યસ્તા વાસના જન્તોર્દેશકાલક્રિયાવશાત્ ।
તનુદાર્ઢ્યાન્યતામેતિ ઘનદાર્ઢ્યૈતિ નાન્યતામ્

દેશકાલક્રિયાદ્યેતદેકતા વાસનૈકતા ।
તયોર્યદેવ બલવત્તદેવ જયતિ ક્ષણાત્

એવં વિભાગેનૈતેઽત્ર ચત્વારઃ સમવસ્થિતાઃ ।
કૃષ્યન્તે દ્વાવવિદ્યાર્થમન્યો મુક્તો મૃગોઽપરઃ ॥
નાદ્યાપિ તૈરવિદ્યાયા લબ્ધોઽન્તો ભ્રાન્તિબુદ્ધિભિઃ ।
અનન્તેયમવિદ્યેયમજ્ઞાનપરિબૃંહિતા

ક્ષિપ્રેણ શાન્તા ભવતિ વિજ્ઞાનાલોક આગતે ।
અમૂલમેવ ગલતિ તિમિરશ્રીરિવોદયે

કાલેનાન્યજગજ્જાતં શૃણુ વૃત્તં વિપશ્ચિતઃ ।
તસ્મિન્દૂરતરે દેશે કસ્મિંશ્ચિત્સંસૃતિભ્રમે

ક્વચિદ્બ્રહ્મમહાવ્યોમ્નિ કસ્મિંશ્ચિદ્દૃશ્યમણ્ડલે ।
તસ્ય દૃશ્યાત્મના પ્રાપ્તે વસ્તુતો બ્રહ્મરૂપિણિ

સ એકઃ શુભસંગત્યા વિદુષાં મધ્યમાગતઃ ।
દૃશ્યં યથાવદ્વિજ્ઞાય બ્રહ્મતામલમાગતઃ

તત્રૈવાશુ પરિજ્ઞાનાત્સાઽવિદ્યા સ ચ દેહકઃ ।
મૃગતૃષ્ણામ્બ્વિવાશાન્તિમાગતૌ રાગતન્ત્રિતૌ

ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં વિપશ્ચિચ્ચેષ્ટિતં સ્ફુટમ્ ।
અનન્તૈવમવિદ્યેયં બ્રહ્મવત્તન્મયી યતઃ

યેન યત્રૈવ વર્ષાણાં લક્ષલક્ષાણિ ગમ્યતે ।
તત્ર તત્ર સ્વભાવેન ચિતા કિમપિ લક્ષ્યતે

તદેવાશ્વપરિજ્ઞાતં મિથ્યા વિદ્યેતિ કથ્યતે ।
પરિજ્ઞાતં તુ તચ્છાન્તં તથા બ્રહ્મેતિ કથ્યતે

ભેદો ન ભેદસ્તત્રાયં ભેદોઽયં યન્મયઃ કિલ ।
તદ્બ્રહ્મૈવ ચિદાભાસં ચિદ્રૂપૈવ હિ ભિન્નતા

બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપસ્યાસ્ય ભ્રમતેત્યવિપશ્ચિતા ।
લબ્ધો યુગશતૈરન્તો નાવિદ્યાયા વિપશ્ચિતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ બ્રહ્માણ્ડકપાટઃ કિં ન સંપ્રાપ્તો વિપશ્ચિતા ।
ત્વયૈતત્કથિતં બ્રહ્મન્ન કથં વદતાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જાતેનૈવ વિરિઞ્ચેન પુરા બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્ ।
દ્વાભ્યામધસ્તાદૂર્ધ્વાત્સ્વભુજાભ્યાં પ્રવિદારિતમ્

ભાગસ્તેનોર્ધ્વતસ્તસ્માદતિદૂરતરં ગતઃ ।
અતો ભાગો ગતોઽધસ્તાદતિદૂરતરાન્તરમ્

તાવિવાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તિ જલાદ્યાવરણાસ્તતઃ ।
ત એવ ચ તદાધારા લમ્બન્તે સંસ્થિતાસ્તયોઃ

એતયોર્મધ્યમાકાશં વિદુરણ્ડકપાટયોઃ ।
અપારાવારમાનીલમિદમાલક્ષ્યતે તુ યત્

જલાદ્યાવરણાસ્તત્ર ન લગન્તિ ન સન્તિ ચ ।
તદ્ધિ નિર્મલમાશૂન્યમાલાનં કલ્પક્લૃપ્તિભિઃ

તેન માર્ગેણ યાતોઽસૌ વિપશ્ચિદૃક્ષચક્રવત્ ।
અવિદ્યાયાઃ પરીક્ષાર્થમામોક્ષમતિદીક્ષિતઃ

બ્રહ્મૈવાનન્તરૂપેયમવિદ્યા તન્મયી યતઃ ।
અતોઽસ્તિ સાઽપરિજ્ઞાતા પરિજ્ઞાતા ન વિદ્યતે

વિપશ્ચિત ઇતિ પ્રાપ્ય દૂરાદ્દૂરં પરેઽમ્બરે ।
જગદ્રૂપેષ્વવિદ્યાયા ભ્રમન્ત્યન્યેષુ કેષુચિત્

કશ્ચિન્મુક્તો મૃગઃ કશ્ચિત્કૌચિદદ્યાપિ તૌ ક્વચિત્ ।
ભ્રમતઃ પ્રાક્તનાનલ્પસંસ્કારવિવશીકૃતૌ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કીદૃશેષુ ક્વ દૂરેષુ તે જગત્સુ વિપશ્ચિતઃ ।
ભ્રમન્તીતિ મુને બ્રૂહિ મયિ ચેજ્જાયતે કૃપા

કિયત્યધ્વનિ સંસારાસ્તે જાતા યેષુ તે મુને ।
મહદેતદિહાશ્ચર્યમસ્માકં કથિતં ત્વયા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્થિતૌ વિપશ્ચિતૌ રામ તાવુભૌ જગતોર્યયોઃ ।
તેઽસ્માકં ગોચરં યાતે જગતી યત્નતોઽપિ નો

તૃતીયો મૃગતાં યાતો વિપશ્ચિદ્યત્ર તિષ્ઠતિ ।
સ કદાચિત્સસંસારો ગોચરે નોઽવતિષ્ઠતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિપશ્ચિન્મૃગતાં યાતો યસ્મિઞ્જગતિ સંસ્થિતઃ ।
તજ્જગત્ક્વ મહાબુદ્ધે યથાવત્કથયેતિ મે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દૂરાદ્દૂરતરં ગત્વા પરબ્રહ્મમહામ્બરે ।
મૃગો વિપશ્ચિજ્જગતિ સ યસ્મિંસ્તજ્જગચ્છણુ

તદિદં વિદ્ધિ ત્રિજગદિહાસૌ સંસ્થિતો મૃગઃ ।
ઇદં તત્પરમાકાશં દૂરદૂરે જગત્સ્થિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિપશ્ચિદસ્માદેવાસૌ જગતસ્તાં ગતિં ગતઃ ।
ઇહૈવાદ્ય મૃગો જાતઃ કથમેતત્સમઞ્જસમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અવયવાનવયવી નિત્યં વેત્તિ યથાખિલાન્ ।
તથા સર્વાનહં વેદ્મિ બ્રહ્મણ્યાત્મન્યવસ્થિતાન્

અનિષ્ઠિતાન્સસંહારાન્નાનાકારાંસ્તુ તાન્બહૂન્ ।
મિથઃ પ્રોતાન્મિથોદૃશ્યાન્સ્વરૂપાનિવ પાર્થિવાન્

તત્ર કસ્મિંશ્ચિદન્યસ્મિન્માર્ગેઽસ્મિન્નિવ તિષ્ઠતિ ।
યદ્વૃત્તં કથિતં રામ તદેતદ્ભવતે મયા

વિપશ્ચિતોઽન્યસંસારે દેહૈર્ભ્રાન્તા દિગન્તરાન્ ।
તાનનન્તામ્બરે વ્યોમ્નિ તાવત્કાલમખિન્નધીઃ

ઇહૈવ હરિણા જાતઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ગિરિકન્દરે ।
કાકતાલીયયોગેન ભ્રાન્ત્વા ભૂરિજગદ્ભ્રમમ્

સ જગન્તિ ભ્રમન્દૂરે યસ્મિન્સર્ગે મૃગઃ સ્થિતઃ ।
સસર્ગોઽયમિતિ વ્યોમ્નિ કાકતાલીયવત્સ્થિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તદ્વદ બ્રહ્મન્કસ્યાં કકુભિ મણ્ડલે ।
કસ્મિન્કસ્મિંશ્ચ શૈલેઽસૌ વને કસ્મિન્મૃગઃ સ્થિતઃ

કિં કરોતિ કથં દૂર્વાશ્ચર્વયત્યુર્વરાસ્પદઃ ।
જાતિં તાં જરઠજ્ઞાની કદોદારાં સ્મરિષ્યતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યોઽસૌ ત્રિગર્તનાથેન દત્તઃ ક્રીડામૃગસ્તવ ।
સ્થિતઃ ક્રીડામૃગાગારે વિદ્ધિ તં ત્વં વિપશ્ચિતમ્

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
શ્રુત્વેતિ રાઘવસ્તસ્યાં સભાયાં વિસ્મયાન્વિતઃ ।
બાલકાન્મૃગમાનેતું પ્રેષયામાસ ભૂરિશઃ

અથાનીતો મૃગો મુગ્ધઃ સભાં સ્ફારાં વિવેશ સઃ ।
સર્વૈઃ સભ્યગણૈર્દૃષ્ટઃ પુષ્ટિમાંસ્તુષ્ટિમાનપિ

તારાબિન્દુયુતં દેહબિન્દુભિઃ ખં વિડમ્બયન્ ।
દૃષ્ટિપાતોત્પલાસારૈઃ સુન્દરીઃ પરિતર્જયન્

આદૃતાનાદૃતસભૈર્નીલા મરકતત્વિષઃ ।
ધાવંસ્તૃણેચ્છયા લોલં મુગ્ધૈશ્ચકિતવીક્ષિતૈઃ

ઉત્કર્ણોન્નયનોદ્ગ્રીવં ક્ષણભઙ્ગાવલસ્થિતૈઃ ।
ઉત્કર્ણનયનોદ્ગ્રીવૈઃ સભ્યાનાકુલયઞ્જવૈઃ

મૃગમાલોક્ય તં લોકાઃ સરાજમુનિમન્ત્રિણઃ ।
અનન્તા બત માયેતિ ચિરમાસન્સ્મયાકુલાઃ

આશ્ચર્યચર્વણસુવિસ્મિતસર્વલોકા સર્વાવલોકનઘનોત્પલવર્ષકૃષ્ણમ્ ।
રત્નાંશુજાલકચિતં મૃગમીક્ષમાણા સાસીત્સભા કમલિની લિપિનિર્મિતેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અવિ૦ વિપ૦ વિપશ્ચિન્મૃગલાભો નામૈકોનત્રિશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ