Yoga Vasistha · Verses 6.128-2

aṣṭāviṃśatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
śānto dāntaścoparato niṣiddhātkāmyakarmaṇaḥ /
viṣayendriyasaṃśleṣasukhācca śraddhayānvitaḥ

mṛdvāsane samāsīno jitacittendriyakriyaḥ /
omityuccārayettāvanmano yāvatprasīdati

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādantaḥkaraṇaśuddhaye /
indriyāṇyāharetpaścādviṣayebhyaḥ śanaiḥśanaiḥ

dehendriyamanobuddhikṣetrajñānāṃ ca saṃbhavaḥ /
yasmādbhavati tajjñātvā teṣu paścādvilāpayet

virāji prathamaṃ sthitvā tatrātmani tataḥ param /
avyākṛte sthitaḥ paścātsthitaḥ paramakāraṇe

māṃsādipārthivaṃ bhāgaṃ pṛthivyāṃ pravilāpayet /
āpyaṃ raktādikaṃ cāpsu taijasaṃ tejasi kṣipet

vāyavyaṃ ca mahāvāyau nābhasaṃ nabhasi kṣipet /
pṛthivyādiṣu vinyasya cendriyāṇyātmayoniṣu

śrotrādilakṣaṇopetāṃ karturbhogaprasiddhaye /
dikṣu nyasyātmanaḥ śrotraṃ tvacaṃ vidyuti nikṣipet

cakṣurādityabimbe ca jihvāmapsu vinikṣipet /
prāṇaṃ vāyau vācamagnau pāṇimindre vinikṣipet

viṣṇau tathātmanaḥ pādau pāyuṃ mitre tathaiva ca /
upasthaṃ kaśyape nyasya manaścandre niveśayet

buddhiṃ brahmaṇi saṃyacchedetāḥ karaṇadevatāḥ /
indriyavyapadeśena vyādiśyante ca devatāḥ

śrutivākyamanusmṛtya na svataḥ prakaṭīkṛtāḥ /
evaṃ nyasyātmano dehaṃ virāḍasmīti cintayet

brahmāṇḍāntaḥ sthito yo'sāvardhanārīśvaraḥ prabhuḥ /
ādhāraḥ sarvabhūtānāṃ kāraṇaṃ tadudāhṛtam

sa yajñasṛṣṭirūpo'sau jagadvṛttau vyavasthitaḥ /
dviguṇāṇḍādvahiḥ pṛthvī pṛthivyā dviguṇaṃ jalam

salilāddviguṇaṃ tejastejaso dviguṇo'nilaḥ /
vāyordviguṇamākāśamūrdhvamekaikaśaḥ kramāt

vyastena ca samastena vyāpinā grathitaṃ jagat /
kṣitiṃ cāpsu samāveśya salilaṃ cānale kṣipet

agniṃ vāyau samāveśya vāyuṃ ca nabhasi kṣipet /
nabhaśca mahadākāśe samastotpattikāraṇe

sthitvā tasminkṣaṇaṃ yogī liṅgamātraśarīradhṛk /
vāsanā bhūtasūkṣmāśca karmāvidye tathaiva ca

daśendriyamanobuddhiretalliṅgaṃ vidurbudhāḥ /
tato'rdhoṇḍādbahiryātastatrātmāsmīti cintayet

caturmukho'grake cāyaṃ bhūtasūkṣmavyavasthitaḥ /
liṅgamavyākṛte sūkṣme nyasyāvyakte ca buddhimān

nāmarūpavinirmuktaṃ yasminsaṃtiṣṭhate jagat /
tamāhuḥ prakṛtiṃ kecinmāyāmeke pare tvaṇūn

avidyāmapare prāhustarkavibhrāntacetasaḥ /
tatra sarve layaṃ gatvā tiṣṭhantyavyaktarūpiṇaḥ

niḥsaṃbandhā nirāsvādāḥ saṃbhavanti tataḥ punaḥ /
tatsvarūpā hi tiṣṭhanti yāvatsṛṣṭiḥ pravartate

ānulomyātsmṛtā sṛṣṭiḥ prātilomyena saṃhṛtiḥ /
ataḥ sthānatrayaṃ tyaktvā turīyaṃ padamavyayam

dhyāyettatprāptaye liṅgaṃ pravilāpya paraṃ viśet /
bhūtendriyamanobuddhivāsanākarmavāyavaḥ

ajñānaṃ ca pratiṣṭhāḥ syurliṅgamavyākṛte sati /
bharadvāja uvāca /
idānīṃ liṅganigaḍānmukto'haṃ sarvathā yataḥ

cidaṃśatvātpraviṣṭo'haṃ caitanyānandasāgare /
abhedātparamātmāsmi sarvopādhivivarjitaḥ

kūṭasthaḥ kevalo vyāpī cidacicchaktimānaham /
ghaṭābhāve ghaṭākāśakalaśākāśayoryathā

tamāhuḥ śrutayo bahvya evamevaikyamādarāt /
yathāgniragnau saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet

tadākhyastanmayo bhūtvā gṛhyate na viśeṣataḥ /
yathā tṛṇādikaṃ kṣiptaṃ rumāyāṃ lavaṇaṃ bhavet

acetanaṃ jagannyastaṃ caitanye cetanī bhavet /
yathā vai lavaṇagranthiḥ samudre saindhavo yathā

nāmarūpādvinirmuktaḥ praviśyaiti samudratām /
yathā jale jalaṃ nyastaṃ kṣīre kṣīraṃ ghṛte ghṛtam

avinaṣṭā bhavantyete gṛhyante na viśeṣataḥ /
tathāhaṃ sarvabhāvena praviṣṭaścetane sati

nityānande samastajñe pare paramakāraṇe /
nityaṃ sarvagataṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam

niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śuddhaṃ tadbrahmāsmi paraṃ param /
heyopādeyanirmuktaṃ satyarūpaṃ nirindriyam

kevalaṃ satyasaṃkalpaṃ śuddhaṃ brahmāsmyahaṃ param /
puṇyapāpavinirmuktaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param

advitīyaṃ paraṃ jyotirbrahmāsmyānandamavyayam /
evamādiguṇairyuktaṃ sattvādiguṇavarjitam

praviṣṭaṃ sakalaṃ brahma sadā dhyāyetsvakarmakṛt /
evamabhyasataḥ puṃso mano'staṃ yāti tatra vai

manasyastaṃ gate tasya svayamātmā prakāśate /
prakāśe sarvaduḥkhānāṃ hāniḥ syātsukhamātmani

svayamevātmanātmānamānandaṃ pratipadyate /
na matto'styaparaḥ kaściccidānandamayaḥ prabhuḥ

ahamekaḥ paraṃ brahma ityātmāntaḥ prakāśate /
śrīvālmīkiruvāca /
sakhe saṃnyasya karmāṇi brahmaṇaḥ praṇayī bhava

neṣyase yadi saṃsāracakrāvartabhramaḥ śamam /
bharadvāja uvāca /
tvayoktaṃ sarvamevedaṃ jñānaṃ buddhaṃ mayā guro

buddhiśca nirmalā jātā saṃsāro na vilambate /
idānīṃ jñātumicchāmi jñāninaḥ karma kīdṛśam

pravṛttaṃ vā nivṛttaṃ vā kartavyaṃ ca na vā prabho //
śrīvālmīkiruvāca /
tasmādyanna kṛte doṣastatkartavyaṃ mumukṣubhiḥ

kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca na kartavyaṃ viśeṣataḥ /
yadā brahmaguṇairjīvo yuktastyaktvā manoguṇān

saṃśāntakaraṇagrāmastadā syātsarvagaḥ prabhuḥ /
dehendriyamanobuddheḥ parastasmācca yaḥ paraḥ

so'hamasmi yadā dhyāyettadā jīvo vimucyate /
kartṛbhokttrādinirmuktaḥ sarvopādhivivarjitaḥ

sukhaduḥkhavinirmuktastadānīṃ vipramucyate /
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani

yadā paśyatyabhedena tadā jīvo vimucyate /
jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ hitvā sthānatrayaṃ yadā

viśetturīyamānandaṃ tadā jīvo vimucyate /
jīvasya ca turīyākhyā sthitiryā paramātmani

avasthābījanidrādinirmuktā citsukhātmikā /
yogasya seyaṃ vā niṣṭhā sukhaṃ saṃvedanaṃ mahat

manasyastaṃ gate puṃsāṃ tadanyannopalabhyate /
praśāntāmṛtakallole kevalāmṛtavāridhau

majja majjasi kiṃ dvaitagrahakṣārābdhivīciṣu /
bhaja saṃbharitābhogaṃ parameśaṃ jagadgurum

iti te varṇitaṃ sarvaṃ vasiṣṭhasyopadeśanam /
anena jñānamārgeṇa yogamārgeṇa putraka

bharadvāja mahāprājña sarvaṃ jñāsyasi niścitam /
parāmarśena śāstrasya guruvākyārthabodhanāt

abhyāsātsarvasiddhiḥ syāditi vedānuśāsanam /
tasmāttvaṃ sarvamutsṛjya kurvabhyāse sthiraṃ manaḥ

bharadvāja uvāca /
rāmaḥ prāptaḥ paraṃ yogaṃ svātmanātmani he mune /
kathaṃ vasiṣṭhadevena vyavahāraparaḥ kṛtaḥ

iti jñātvāhamapyevamabhyāsārthaṃ yate yathā /
tathaiva vyavahāro'pi vyutthāne me bhaviṣyati

śrīvālmīkiruvāca /
yadā pariṇataḥ sādhuḥ svasvarūpe mahāmanāḥ /
viśvāmitrastadovāca vasiṣṭhamṛṣisattamam

viśvāmitra uvāca /
he vasiṣṭha mahābhāga brahmaputra mahānasi /
gurutvaṃ śaktipātena tatkṣaṇādeva darśitam

darśanātsparśanācchabdātkṛpayā śiṣyadehake /
janayedyaḥ samāveśaṃ śāṃbhavaṃ sa hi deśikaḥ

rāmo'pyayaṃ viśuddhātmā viraktaḥ svātmanaiva hi /
vibhrāntimātrākāṅkṣī ca saṃvādātprāptavānpadam

śiṣyaprajñaiva bodhasya kāraṇaṃ guruvākyataḥ /
malatrayamapakvaṃ cetkathaṃ buddhyati pakvavat

jñānaṃ pratyakṣamevedaṃ guruśiṣyaprayojanam /
ubhāvapi yato yogyau sarveṣāmīdṛśāmapi

idānīṃ kṛpayā rāmavyutthānaṃ kartumarhasi /
pade pariṇatastvaṃ hi kāryāviṣṭā vayaṃ yataḥ

smarankāryaṃ mama vibho yaduddiśyāhamāgataḥ /
prārthitaścātikaṣṭena rājā daśarathaḥ svayam

tadvṛthā mā kṛthāḥ sarvaṃ śuddhena manasā mune /
devakāryaṃ carāmānyadavatāraprayojanam

siddhāśramaṃ mayā nīto rāmo rākṣasamardanam /
kariṣyati tato'halyāmuktiṃ ca janakātmajām

pariṇeṣyati kodaṇḍabhaṅgena kṛtaniścayaḥ /
rāmasya jāmadagnyasya kartā naṣṭāṃ gatiṃ dhruvam

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ vigato'bhayanispṛhaḥ /
vanavāsacchaleneha daṇḍakāraṇyavāsinaḥ

uddhariṣyati tīrthāni prāṇino vividhāni hi /
sītāharaṇadaurgatyacchalena bhuvi śocyatām

darśayiṣyati sarveṣāṃ rāvaṇādivadhādapi /
strīsaṅgināmathāsvāsthyaṃ vānarādeḥ parāvṛtim

sītāviśuddhimanviccham̐llokānumatimātmanaḥ /
jīvanmukto nispṛhopi kriyākāṇḍaparāyaṇaḥ

bhaviṣyati gatiṃ draṣṭuṃ jñānakarmasamuccayau /
yairdṛṣṭo yaiḥ smṛto vāpi yaiḥ śruto bodhitastu yaiḥ

sarvāvasthāgatānāṃ tu jīvanmuktiṃ pradāsyati /
iti kāryamaśeṣeṇa trailokyasya mamāpi hi

anena rāmacandreṇa puruṣeṇa mahātmanā /
namo'smai jitamevaite ko'pyevaṃ ciramedhatām

śrīvālmīkiruvāca /
iti śrutvā ca te sarve viśvāmitreṇa bhāṣitam /
siddhāśca varayogīndrā vasiṣṭhapramukhāḥ punaḥ

rāmāṅgipadmarajasāmādarasmaraṇāsthitāḥ /
dūraśrutottarakathāḥ kathayā maithilīpateḥ

na saṃtutoṣa bhagavānvasiṣṭho'nye maharṣayaḥ /
guṇānguṇanidhestasya bruvannākarṇayañchrutam

viśvāmitramuniṃ prāha vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ /
śrīvasiṣṭha uvāca /
brūhi viśvāmitra mune rāmo rājīvalocanaḥ /
ko'yamabhūdbudhaḥ kiṃ vā manuṣyo vātha rāghavaḥ

viśvāmitra uvāca /
atraiva kuru viśvāsamayaṃ sa puruṣaḥ paraḥ /
viśvārthamathitāmbhodhirgambhīrāgamagocaraḥ

paripūrṇaparānandaḥ samaḥ śrīvatsalāñchanaḥ /
sarveṣāṃ prāṇināṃ rāmaḥ pradātā suprasāditaḥ

ayaṃ nihanti kupitaḥ sṛjatyayamasatsakān /
viśvādirviśvajanako dhātā bhartā mahāsakhaḥ

ayaṃ vyutkrāntaniḥsāramṛdusaṃsāradhūrtakaiḥ /
ānandasindhurvitato vītarāgairvigāhyate

kvacinmukta ivātmasthaḥ kvacitturyapadābhidhaḥ /
kvacitpraṇītaprakṛtiḥ kvacittatsthaḥ pumānayam

ayaṃ trayīmayo devastraiguṇyagahanātigaḥ /
jayatyaṅgairayaṃ ṣaḍbhirvedātmā puruṣo'dbhutaḥ

ayaṃ caturbāhurayaṃ viśvasraṣṭā caturmukhaḥ /
ayameva mahādevaḥ saṃhartā ca trilocanaḥ

ajo'yaṃ jāyate yogājjāgarūkaḥ sadā mahān /
bibharti bhagavānetadvirūpo viśvarūpavān

vijayo vikrameṇeva prakāśa iva tejasā /
prajñotkarṣaḥ śruteneva suparṇenāyamuhyate

ayaṃ daśaratho dhanyaḥ suto yasya paraḥ pumān /
dhanyaḥ sa daśakaṇṭho'pi cintyaścittena yo'munā

hā svargamamunā śūnyaṃ hā pātālādihāgataḥ /
tasyāgamādayaṃ loko madhyamaḥ śreṣṭhatāṃ gataḥ

rāma ityavatīrṇo'yamarṇavāntaḥśayaḥ pumān /
cidānandaghano rāmaḥ paramātmāyamavyayaḥ

nigṛhītendriyagrāmā rāmaṃ jānanti yoginaḥ /
vayaṃ tvavaramevāsya rūpaṃ rūpayituṃ kṣamāḥ

raghoraghocchedakaro bhagavāniti śuśruma /
vasiṣṭha kṛpayā tvaṃ hi vyavahāraparaṃ kuru

śrīvālmīkiruvāca /
ityuktvāvasthitastūṣṇīṃ viśvāmitro mahāmuniḥ /
vasiṣṭhastu mahātejā rāmacandramabhāṣata

śrīvasiṣṭha uvāca /
rāma rāma mahābāho mahāpuruṣa cinmaya /
nāyaṃ viśrāntikālo hi lokānandakaro bhava

yāvallokaparāmarśo nirūḍho nāsti yoginaḥ /
tāvadrūḍhasamādhitvaṃ na bhavatyeva nirmalam

tasmādrājyādiviṣayānparyālokya vinaśvarān /
devakāryādibhārāṃśca bhaja putra sukhī bhava

śrīvālmīkiruvāca /
ityukto'pi yadā rāmaḥ kiṃcinnoce layaṃ gataḥ /
tadā suṣumnayā so'pi viveśa hṛdayaṃ śanaiḥ

śaktiprāṇamanaḥprasaktikaraṇo jīvaḥ prakāśātmako
nāḍīrandhrasupuṣṭasarvakaraṇaḥ pronmīlya netre śanaiḥ /
dṛṣṭvotkṛṣṭavasiṣṭhamukhyaviduṣo nirmuktasarvaiṣaṇaḥ
kṛtyākṛtyavicāraṇādirahitaḥ sarvānpratīkṣya sthitaḥ

śrutvā vasiṣṭhavacanaṃ guruvākyamiti svayam /
śrutvā provāca bhagavānrāmacandraḥ samāhitaḥ

śrīrāma uvāca /
na vidherna niṣedhasya tvatprasādādayaṃ prabhuḥ /
tathāpi tava vākyaṃ tu karaṇīyaṃ hi sarvadā

vedāgamapurāṇeṣu smṛtiṣvapi mahāmune /
guruvākyaṃ vidhiḥ prokto niṣedhastadviparyayaḥ

ityuktvā caraṇau tasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ /
śirasā dhārya sarvātmā sarvānprāha ghṛṇānidhiḥ

śrīrāma uvāca /
sarve śrṛṇuta bhadraṃ vo niścayena suniścitam /
ātmajñānātparaṃ nāsti gurorapi ca tadvidaḥ

siddhādaya ūcuḥ /
rāmaivameva sarveṣāṃ manasi sthitimāgatam /
tvatprasādācca sakalaṃ saṃvādena dṛḍhīkṛtam

sukhī bhava mahārāja rāmacandra namo'stu te /
vasiṣṭhenāpyanujñātā gacchāmo'dya yathāgatam

śrīvālmīkiruvāca /
evamuktvā gatāḥ sarve rāmasaṃstavane ratāḥ /
rāmacandrasya śirasi pauṣpī vṛṣṭiḥ papāta ha

etatte sarvamākhyātaṃ rāmacandrakathānakam /
anena kramayogena bharadvāja sukhī bhava

iti raghupatisiddhiḥ proditā yā mayā te
varamunivacanālīratnamālāvicitrā /
nikhilakavikulānāṃ yogināṃ sevyarūpā
paramagurukaṭākṣānmuktimārgaṃ dadāti

ya imaṃ śrṛṇuyānnityaṃ vidhiṃ rāmavasiṣṭhayoḥ /
sarvāvastho'pi śravaṇānmucyate brahma gacchati

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte dvātriṃśatsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ bālakāṇḍe mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe brahmadarśane rāmavyutthānaṃ nāmāṣṭāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ