Yoga Vasistha · Verses 6.127-2

saptaviṃśatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

bharadvāja uvāca /
iti varamuninoktaṃ jñānasāraṃ purāṇaṃ
sakalamanuniśamya śrīraghūṇāṃ kulāgryaḥ /
vimalamatirapṛcchatkiṃcidanyatsvayaṃ vā
samasukhaparipūrṇaḥ pūrṇabodhasthito'sau

sa khalu paramayogī viśvavandyaḥ sureśo
jananamaraṇahīnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ /
sakalaguṇanidhānaṃ saṃnidhānaṃ ramāyā-
strijagadudayarakṣānugrahāṇāmadhīśaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
iti śrutvā vasiṣṭhasya vākyaṃ vedāntasaṃgraham /
viditākhilavijñāno rāmaḥ kamalalocanaḥ

śaktipātavaśonmeṣaprakaṭāmalaciddhanaḥ /
muhūrtamāsīdudbuddhaścaitanyānandasāgaraḥ

praśnottaravibhāgādiparipāṭīvivarjitaḥ /
ānandāmṛtapūrṇāsū romakaṇṭakitāṅgakaḥ

mahāsāmānyarūpatvāccidvyāpakatayā sthitaḥ /
nityamaṣṭaguṇaiśvaryatṛṇaprāyamanorathaḥ

na kiṃcidūce saṃpannaḥ śive pariṇataḥ pade /
bharadvāja uvāca /
aho khalu mamāścaryaṃ rāmaḥ prāpto mahatpadam

kathametādṛśī prāptirasmākaṃ munināyaka /
mūrkhāḥ stabdhāśca kiṃcijjñā mādṛśāḥ kva ca pāpinaḥ /
kva ca brahmādibhiḥ prārthyā durlabhā rāmasaṃsthitiḥ

aho munīśvaraguro kathaṃ viśrāmyate mayā /
duṣpārasya bhavāmbhodhestīryate tadvadāśu me

śrīvālmīkiruvāca /
śrīrāmavṛttāntamaśeṣamādito
vasiṣṭhavākyānugataṃ nirūpitam /
dhiyā vicāryānu parāmṛśa prabho
mayāpi tādṛkkathanīyamatra te

avidyāyāḥ prapañco'yaṃ nāsti satyamihāṇvapi /
vivecayanti vibudhā vivadantyavivekinaḥ

nāsti bhinnaṃ citaḥ kiṃcitkiṃ prapañcena rudhyase /
abhyāsena rahasyānāṃ vayasya viśado bhava

prapañcaviṣayā vṛttirjāgrannidreti kīrtitā /
saṃprabuddhastu yasyāntaścitpradīpo nirañjanaḥ

śūnyamūlaḥ prapañco'yaṃ śūnyatāśikharaḥ sakhe /
sāraśūnyatayā madhye'pyanāsthā sanmanīṣiṇām

anādivāsanādoṣādasannevāyamīkṣyate /
gandharvanagarākāraḥ saṃsāro bahuvibhramaḥ

tvamanabhyasya kalyāṇīṃ caitanyāmṛtakandalīm /
saṃmuhyasi kimadhyāsya vāsanāviṣavīrudhaḥ

jāgradetanna patitaṃ jñānālambagrahādadhaḥ /
na santyupari sarveṣāṃ ye nirālambasaṃvidaḥ

tāvadrūḍhā sudhākārarasā saṃvinmahānadī /
na yāvadātmarūpeṇa nipuṇairavagāhyate

prāṅnāsti carame nāsti vastu sarvamidaṃ sakhe /
viddhi madhye'pi tannāsti svapnavṛttamidaṃ jagat

avidyāyonayo bhedāḥ sarve'mī budbudā iva /
kṣaṇamudbhūya gacchanti jñānaikajaladhau layam

suśītalodakanadīṃ viditvātha vigāhya tām /
bahirbhrāntinidāghāste niryāntu kalitāsukham

ekaścājñānajaladhirjagadāplāvya tiṣṭhati /
jyeṣṭho'yamahamityūrmiravidyāvātasaṃbhavaḥ

cittaskhalanabhedālī rāgādyāśca prakalpitāḥ /
mamatotkalitāvartaḥ svataḥ svairaṃ pravartate

rāgadveṣāvatigrāhau gṛhītasamanantaraḥ /
tataścānarthapātālapraveśaḥ kena vāryate

praśāntāmṛtakallole kevalāmṛtavāridhau /
majja majjasi kiṃ dvaitagrahakṣārābdhivīciṣu

kastiṣṭhati gataḥ ko vā kasya kena kimāgatam /
kiṃ nu majjasi māyāyāṃ pata mā tvamatandritaḥ

tattvamekaṃ yadātmeti jagadetatpracakṣate /
tato'nyaḥ kastavātīto yastāta viṣayaḥ śucām

bālānprati vivarto'yaṃ brahmaṇaḥ sakalaṃ jagat /
avivartitamānandamāsthitāḥ kṛtinaḥ sadā

avivikto janaḥ śocatyakasmācca prahṛṣyati /
tattvavittu hasannāste tasya moho viḍambanam

tacca sūkṣmamidaṃ tattvaṃ tirohitamavidyayā /
yathā sthaleṣu lokānāṃ jaleṣvātmasu saṃśayaḥ

pṛthivyādimahābhūtaparamāṇumayaṃ jagat /
sthitaṃ yadā tadāpīha ko gato yo'nuśocyate

asataḥ saṃbhavo nāsti nāstvabhāvaḥ sataḥ sakhe /
āvirbhāvatirobhāvāḥ saṃsthānānāmamī param

kiṃtvanekapurotsāhādviṣatāmupagacchati /
bhaja saṃbharitābhogaṃ parameśaṃ jagadgurum

duritāni samastāni pacyante'dyāpi na dhruvam /
kṛtamevāsya devasya pāśā viśravatāṃ gatāḥ

sākāraṃ bhaja tāvattvaṃ yāvatsattvaṃ prasīdati /
nirākāre pare tattve tataḥ sthitirakṛtrimā

imāmuddāmatamaso jitvā sattvabalāddhruvam /
yamasyānusarādhvānaṃ viśvastenāntarātmanā

samādhāya kṣaṇaṃ paśya pratyagātmānamātmanā /
iyaṃ vibhātu sā vyaktaṃ prāgbuddhirajanī tava

kṛtaṃ puruṣakāreṇa kevalena ca karmaṇā /
maheśānugrahādeva prāptavyaṃ prāpyate naraiḥ

nābhijātyaṃ na cāritryaṃ na nayo na ca vikramaḥ /
balavanti purāṇāni sakhe karmāṇi kevalam

apratarkyātpratīkārātkimevamavasīdasi /
na lumpati lalāṭasthāmīśvaro'pyakṣarāvalim

kva cidvaktā kva vaidagdhyaṃ kva ceyaṃ mohavallarī /
acintanīyā niyatiryadiyaṃ dvandvamāhitā

he bharadvāja mohaṃ tvaṃ vivekena jahi sphuṭam /
asāmānyamidānīṃ tvaṃ jñānaṃ prāpsyasyasaṃśayam

dūramutsahate rājā mahāsattvo mahāpadi /
alpasattvo janaḥ śocatyalpe'pi hi parikṣate

bodhaḥ puṇyaparādhīnaḥ prathate bahujanmabhiḥ /
anumīyeta dhīreṣu jīvanmukteṣu kāryataḥ

dviṣadbhūtena yenaiva karmaṇā bandha īdṛśaḥ /
suhṛdbhūtena tenaiva mokṣamāpsyasi putraka

satāṃ satkarmasaṃvegaḥ purāṇaṃ praṇudannayam /
varṣaugha iva bhūtānāṃ davānalamasecayat

sakhe saṃnyasya karmāṇi brahmaṇaḥ praṇayī bhava /
neṣyase yadi saṃsāracakrāvartabhramaḥ śamam

tāvadetadvikalpotthamidaṃ yāvadbahirgrahaḥ /
pratikūlo'bdhirullole kevalaṃ niścale jale

ayaṃ kimandhakaraṇastvayā śoko'valambyate /
nirvāhayatu saiva tvāṃ prajñāyaṣṭirabhaṅgurā

na jātu te vigaṇyante gaṇanāsu garīyasām /
ye taraṅgaistṛṇānīva hriyante harṣaśokayoḥ

samārūḍhaṃ daśādolāmahorātramidaṃ jagat /
krīḍyate ṣaḍvidhaiḥ preṅkhaiḥ sakhe kimiti khidyate

sūte saṃharati kṣipraṃ punaḥ sṛjati hanti ca /
jaganti bahuparyāyaiḥ kāla eva kutūhalī

na viśeṣagrahaḥ kaścinna ca kaścinna kaścana /
jantuṣvabhyavahāryeṣu prākramya kālabhoginaḥ

kā kathā martyapiṇḍānāṃ nimeṣāntaravāsinām /
api devanikāyā ye te'pi duṣkālagocarāḥ

svayaṃ nṛtyasi kiṃ prīto vipattau vikalendriyaḥ /
kṣaṇaṃ niścalamāsīnaḥ paśya saṃsāranāṭakam

asyānekataraṅgasya jagataḥ kṣaṇabhaṅginaḥ /
na viṣīdati manasvī bharadvāja manāgapi

tyaja śokamamaṅgalyaṃ maṅgalāni vicintaya /
cidānandaghanaṃ svacchamātmānaṃ ca vibhāvaya

devadvijaguruśraddhābharabandhuracetasām /
sadāgamapramāṇānāṃ maheśānugraho bhavet

bharadvāja uvāca /
jñātaṃ tava prasādena sarvametadaśeṣataḥ /
na vairāgyātparo bandhurna saṃsārātparo ripuḥ

idānīṃ śrotumicchāmi vasiṣṭhenopapāditam /
jñānasāramaśeṣeṇa granthenoktaṃ padātmanā

śrīvālmīkiruvāca /
bharadvāja śrṛṇuṣvedaṃ mahājñānaṃ vimuktidam /
yasya śravaṇamātreṇa bhavābdhau na nimajjasi

saṃhṛtisthitisaṃbhūtibhedairyo'nekadhā sthitaḥ /
eko'pi sannamastasmai saccidānandamūrtaye

kṛte prapañcavilaye yathā tattvaṃ prakāśate /
tavopāyaṃ pravakṣyāmi saṃkṣepācchrutiśāsanāt

pūrvāparavicārārhā kathaṃ naṣṭā tava smṛtiḥ /
tayaiva jñāyate sarvaṃ karāmalakavatsvayam

svayaṃ vicāryaṃ svayameva cetasā
tatprāpyate yena na śocate punaḥ /
satsaṃgasacchāstravivekataḥ puna-
rvairāgyayuktena vibhāvyametat

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇapraka० pū० bharadvājānuśāsanaṃ nāma saptaviṃśatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ