યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.127-2

સપ્તવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ ।
ઇતિ વરમુનિનોક્તં જ્ઞાનસારં પુરાણં
સકલમનુનિશમ્ય શ્રીરઘૂણાં કુલાગ્ર્યઃ ।
વિમલમતિરપૃચ્છત્કિંચિદન્યત્સ્વયં વા
સમસુખપરિપૂર્ણઃ પૂર્ણબોધસ્થિતોઽસૌ

સ ખલુ પરમયોગી વિશ્વવન્દ્યઃ સુરેશો
જનનમરણહીનઃ શુદ્ધબોધસ્વભાવઃ ।
સકલગુણનિધાનં સંનિધાનં રમાયા-
સ્ત્રિજગદુદયરક્ષાનુગ્રહાણામધીશઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્ય વાક્યં વેદાન્તસંગ્રહમ્ ।
વિદિતાખિલવિજ્ઞાનો રામઃ કમલલોચનઃ

શક્તિપાતવશોન્મેષપ્રકટામલચિદ્ધનઃ ।
મુહૂર્તમાસીદુદ્બુદ્ધશ્ચૈતન્યાનન્દસાગરઃ

પ્રશ્નોત્તરવિભાગાદિપરિપાટીવિવર્જિતઃ ।
આનન્દામૃતપૂર્ણાસૂ રોમકણ્ટકિતાઙ્ગકઃ

મહાસામાન્યરૂપત્વાચ્ચિદ્વ્યાપકતયા સ્થિતઃ ।
નિત્યમષ્ટગુણૈશ્વર્યતૃણપ્રાયમનોરથઃ

ન કિંચિદૂચે સંપન્નઃ શિવે પરિણતઃ પદે ।
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।
અહો ખલુ મમાશ્ચર્યં રામઃ પ્રાપ્તો મહત્પદમ્

કથમેતાદૃશી પ્રાપ્તિરસ્માકં મુનિનાયક ।
મૂર્ખાઃ સ્તબ્ધાશ્ચ કિંચિજ્જ્ઞા માદૃશાઃ ક્વ ચ પાપિનઃ ।
ક્વ ચ બ્રહ્માદિભિઃ પ્રાર્થ્યા દુર્લભા રામસંસ્થિતિઃ

અહો મુનીશ્વરગુરો કથં વિશ્રામ્યતે મયા ।
દુષ્પારસ્ય ભવામ્ભોધેસ્તીર્યતે તદ્વદાશુ મે

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
શ્રીરામવૃત્તાન્તમશેષમાદિતો
વસિષ્ઠવાક્યાનુગતં નિરૂપિતમ્ ।
ધિયા વિચાર્યાનુ પરામૃશ પ્રભો
મયાપિ તાદૃક્કથનીયમત્ર તે

અવિદ્યાયાઃ પ્રપઞ્ચોઽયં નાસ્તિ સત્યમિહાણ્વપિ ।
વિવેચયન્તિ વિબુધા વિવદન્ત્યવિવેકિનઃ

નાસ્તિ ભિન્નં ચિતઃ કિંચિત્કિં પ્રપઞ્ચેન રુધ્યસે ।
અભ્યાસેન રહસ્યાનાં વયસ્ય વિશદો ભવ

પ્રપઞ્ચવિષયા વૃત્તિર્જાગ્રન્નિદ્રેતિ કીર્તિતા ।
સંપ્રબુદ્ધસ્તુ યસ્યાન્તશ્ચિત્પ્રદીપો નિરઞ્જનઃ

શૂન્યમૂલઃ પ્રપઞ્ચોઽયં શૂન્યતાશિખરઃ સખે ।
સારશૂન્યતયા મધ્યેઽપ્યનાસ્થા સન્મનીષિણામ્

અનાદિવાસનાદોષાદસન્નેવાયમીક્ષ્યતે ।
ગન્ધર્વનગરાકારઃ સંસારો બહુવિભ્રમઃ

ત્વમનભ્યસ્ય કલ્યાણીં ચૈતન્યામૃતકન્દલીમ્ ।
સંમુહ્યસિ કિમધ્યાસ્ય વાસનાવિષવીરુધઃ

જાગ્રદેતન્ન પતિતં જ્ઞાનાલમ્બગ્રહાદધઃ ।
ન સન્ત્યુપરિ સર્વેષાં યે નિરાલમ્બસંવિદઃ

તાવદ્રૂઢા સુધાકારરસા સંવિન્મહાનદી ।
ન યાવદાત્મરૂપેણ નિપુણૈરવગાહ્યતે

પ્રાઙ્નાસ્તિ ચરમે નાસ્તિ વસ્તુ સર્વમિદં સખે ।
વિદ્ધિ મધ્યેઽપિ તન્નાસ્તિ સ્વપ્નવૃત્તમિદં જગત્

અવિદ્યાયોનયો ભેદાઃ સર્વેઽમી બુદ્બુદા ઇવ ।
ક્ષણમુદ્ભૂય ગચ્છન્તિ જ્ઞાનૈકજલધૌ લયમ્

સુશીતલોદકનદીં વિદિત્વાથ વિગાહ્ય તામ્ ।
બહિર્ભ્રાન્તિનિદાઘાસ્તે નિર્યાન્તુ કલિતાસુખમ્

એકશ્ચાજ્ઞાનજલધિર્જગદાપ્લાવ્ય તિષ્ઠતિ ।
જ્યેષ્ઠોઽયમહમિત્યૂર્મિરવિદ્યાવાતસંભવઃ

ચિત્તસ્ખલનભેદાલી રાગાદ્યાશ્ચ પ્રકલ્પિતાઃ ।
મમતોત્કલિતાવર્તઃ સ્વતઃ સ્વૈરં પ્રવર્તતે

રાગદ્વેષાવતિગ્રાહૌ ગૃહીતસમનન્તરઃ ।
તતશ્ચાનર્થપાતાલપ્રવેશઃ કેન વાર્યતે

પ્રશાન્તામૃતકલ્લોલે કેવલામૃતવારિધૌ ।
મજ્જ મજ્જસિ કિં દ્વૈતગ્રહક્ષારાબ્ધિવીચિષુ

કસ્તિષ્ઠતિ ગતઃ કો વા કસ્ય કેન કિમાગતમ્ ।
કિં નુ મજ્જસિ માયાયાં પત મા ત્વમતન્દ્રિતઃ

તત્ત્વમેકં યદાત્મેતિ જગદેતત્પ્રચક્ષતે ।
તતોઽન્યઃ કસ્તવાતીતો યસ્તાત વિષયઃ શુચામ્

બાલાન્પ્રતિ વિવર્તોઽયં બ્રહ્મણઃ સકલં જગત્ ।
અવિવર્તિતમાનન્દમાસ્થિતાઃ કૃતિનઃ સદા

અવિવિક્તો જનઃ શોચત્યકસ્માચ્ચ પ્રહૃષ્યતિ ।
તત્ત્વવિત્તુ હસન્નાસ્તે તસ્ય મોહો વિડમ્બનમ્

તચ્ચ સૂક્ષ્મમિદં તત્ત્વં તિરોહિતમવિદ્યયા ।
યથા સ્થલેષુ લોકાનાં જલેષ્વાત્મસુ સંશયઃ

પૃથિવ્યાદિમહાભૂતપરમાણુમયં જગત્ ।
સ્થિતં યદા તદાપીહ કો ગતો યોઽનુશોચ્યતે

અસતઃ સંભવો નાસ્તિ નાસ્ત્વભાવઃ સતઃ સખે ।
આવિર્ભાવતિરોભાવાઃ સંસ્થાનાનામમી પરમ્

કિંત્વનેકપુરોત્સાહાદ્વિષતામુપગચ્છતિ ।
ભજ સંભરિતાભોગં પરમેશં જગદ્ગુરુમ્

દુરિતાનિ સમસ્તાનિ પચ્યન્તેઽદ્યાપિ ન ધ્રુવમ્ ।
કૃતમેવાસ્ય દેવસ્ય પાશા વિશ્રવતાં ગતાઃ

સાકારં ભજ તાવત્ત્વં યાવત્સત્ત્વં પ્રસીદતિ ।
નિરાકારે પરે તત્ત્વે તતઃ સ્થિતિરકૃત્રિમા

ઇમામુદ્દામતમસો જિત્વા સત્ત્વબલાદ્ધ્રુવમ્ ।
યમસ્યાનુસરાધ્વાનં વિશ્વસ્તેનાન્તરાત્મના

સમાધાય ક્ષણં પશ્ય પ્રત્યગાત્માનમાત્મના ।
ઇયં વિભાતુ સા વ્યક્તં પ્રાગ્બુદ્ધિરજની તવ

કૃતં પુરુષકારેણ કેવલેન ચ કર્મણા ।
મહેશાનુગ્રહાદેવ પ્રાપ્તવ્યં પ્રાપ્યતે નરૈઃ

નાભિજાત્યં ન ચારિત્ર્યં ન નયો ન ચ વિક્રમઃ ।
બલવન્તિ પુરાણાનિ સખે કર્માણિ કેવલમ્

અપ્રતર્ક્યાત્પ્રતીકારાત્કિમેવમવસીદસિ ।
ન લુમ્પતિ લલાટસ્થામીશ્વરોઽપ્યક્ષરાવલિમ્

ક્વ ચિદ્વક્તા ક્વ વૈદગ્ધ્યં ક્વ ચેયં મોહવલ્લરી ।
અચિન્તનીયા નિયતિર્યદિયં દ્વન્દ્વમાહિતા

હે ભરદ્વાજ મોહં ત્વં વિવેકેન જહિ સ્ફુટમ્ ।
અસામાન્યમિદાનીં ત્વં જ્ઞાનં પ્રાપ્સ્યસ્યસંશયમ્

દૂરમુત્સહતે રાજા મહાસત્ત્વો મહાપદિ ।
અલ્પસત્ત્વો જનઃ શોચત્યલ્પેઽપિ હિ પરિક્ષતે

બોધઃ પુણ્યપરાધીનઃ પ્રથતે બહુજન્મભિઃ ।
અનુમીયેત ધીરેષુ જીવન્મુક્તેષુ કાર્યતઃ

દ્વિષદ્ભૂતેન યેનૈવ કર્મણા બન્ધ ઈદૃશઃ ।
સુહૃદ્ભૂતેન તેનૈવ મોક્ષમાપ્સ્યસિ પુત્રક

સતાં સત્કર્મસંવેગઃ પુરાણં પ્રણુદન્નયમ્ ।
વર્ષૌઘ ઇવ ભૂતાનાં દવાનલમસેચયત્

સખે સંન્યસ્ય કર્માણિ બ્રહ્મણઃ પ્રણયી ભવ ।
નેષ્યસે યદિ સંસારચક્રાવર્તભ્રમઃ શમમ્

તાવદેતદ્વિકલ્પોત્થમિદં યાવદ્બહિર્ગ્રહઃ ।
પ્રતિકૂલોઽબ્ધિરુલ્લોલે કેવલં નિશ્ચલે જલે

અયં કિમન્ધકરણસ્ત્વયા શોકોઽવલમ્બ્યતે ।
નિર્વાહયતુ સૈવ ત્વાં પ્રજ્ઞાયષ્ટિરભઙ્ગુરા

ન જાતુ તે વિગણ્યન્તે ગણનાસુ ગરીયસામ્ ।
યે તરઙ્ગૈસ્તૃણાનીવ હ્રિયન્તે હર્ષશોકયોઃ

સમારૂઢં દશાદોલામહોરાત્રમિદં જગત્ ।
ક્રીડ્યતે ષડ્વિધૈઃ પ્રેઙ્ખૈઃ સખે કિમિતિ ખિદ્યતે

સૂતે સંહરતિ ક્ષિપ્રં પુનઃ સૃજતિ હન્તિ ચ ।
જગન્તિ બહુપર્યાયૈઃ કાલ એવ કુતૂહલી

ન વિશેષગ્રહઃ કશ્ચિન્ન ચ કશ્ચિન્ન કશ્ચન ।
જન્તુષ્વભ્યવહાર્યેષુ પ્રાક્રમ્ય કાલભોગિનઃ

કા કથા મર્ત્યપિણ્ડાનાં નિમેષાન્તરવાસિનામ્ ।
અપિ દેવનિકાયા યે તેઽપિ દુષ્કાલગોચરાઃ

સ્વયં નૃત્યસિ કિં પ્રીતો વિપત્તૌ વિકલેન્દ્રિયઃ ।
ક્ષણં નિશ્ચલમાસીનઃ પશ્ય સંસારનાટકમ્

અસ્યાનેકતરઙ્ગસ્ય જગતઃ ક્ષણભઙ્ગિનઃ ।
ન વિષીદતિ મનસ્વી ભરદ્વાજ મનાગપિ

ત્યજ શોકમમઙ્ગલ્યં મઙ્ગલાનિ વિચિન્તય ।
ચિદાનન્દઘનં સ્વચ્છમાત્માનં ચ વિભાવય

દેવદ્વિજગુરુશ્રદ્ધાભરબન્ધુરચેતસામ્ ।
સદાગમપ્રમાણાનાં મહેશાનુગ્રહો ભવેત્

ભરદ્વાજ ઉવાચ ।
જ્ઞાતં તવ પ્રસાદેન સર્વમેતદશેષતઃ ।
ન વૈરાગ્યાત્પરો બન્ધુર્ન સંસારાત્પરો રિપુઃ

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ વસિષ્ઠેનોપપાદિતમ્ ।
જ્ઞાનસારમશેષેણ ગ્રન્થેનોક્તં પદાત્મના

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ભરદ્વાજ શ્રૃણુષ્વેદં મહાજ્ઞાનં વિમુક્તિદમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ ભવાબ્ધૌ ન નિમજ્જસિ

સંહૃતિસ્થિતિસંભૂતિભેદૈર્યોઽનેકધા સ્થિતઃ ।
એકોઽપિ સન્નમસ્તસ્મૈ સચ્ચિદાનન્દમૂર્તયે

કૃતે પ્રપઞ્ચવિલયે યથા તત્ત્વં પ્રકાશતે ।
તવોપાયં પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપાચ્છ્રુતિશાસનાત્

પૂર્વાપરવિચારાર્હા કથં નષ્ટા તવ સ્મૃતિઃ ।
તયૈવ જ્ઞાયતે સર્વં કરામલકવત્સ્વયમ્

સ્વયં વિચાર્યં સ્વયમેવ ચેતસા
તત્પ્રાપ્યતે યેન ન શોચતે પુનઃ ।
સત્સંગસચ્છાસ્ત્રવિવેકતઃ પુન-
ર્વૈરાગ્યયુક્તેન વિભાવ્યમેતત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રક૦ પૂ૦ ભરદ્વાજાનુશાસનં નામ સપ્તવિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ