Yoga Vasistha · Verses 6.126-2

ṣaḍviṃśatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
saptānāṃ yogabhūmīnāmabhyāsaḥ kriyate katham /
kīdṛśāni ca cihnāni bhūmikāṃ prati yoginaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
pravṛttaśca nivṛttaśca bhavati dvividhaḥ pumān /
svargāpavargonmukhayoḥ śṛṇu lakṣaṇametayoḥ

kiyattannāma nirvāṇaṃ varaṃ saṃsṛtireva me /
itikartavyakartā yaḥ sa pravṛtta iti smṛtaḥ

calārṇavayugacchidrakūrmagrīvāpraveśavat /
anekajanmanāmante vivekī jāyate pumān

asārā bata saṃsāravyavasthālaṃ mamaitayā /
kiṃ karmabhiḥ paryuṣitairdinaṃ taireva nīyate

kriyātiśayanirmuktaṃ kiṃ syādviśramaṇaṃ param /
iti niścayavānyo'ntaḥ sa nivṛtta iti smṛtaḥ

kathaṃ virāgavānbhūtvā saṃsārābdhiṃ tarāmyaham /
evaṃvicāraṇaparo yadā bhavati sanmatiḥ

virāgamupayātyantarbhāvanāsvanuvāsaram /
kriyāsūdārarūpāsu kramate modate'nvaham

grāmyāsu jaḍaceṣṭāsu satataṃ vicikitsati /
nodāharati marmāṇi puṇyakarmāṇi sevate

manonudvegakārīṇi mṛdukarmāṇi sevate /
pāpādbibheti satataṃ na ca bhogamapekṣate

snehapraṇayagarbhāṇi peśalānyucitāni ca /
deśakālopapannāni vacanānyabhibhāṣate

tadāsau prathamāmekāṃ prāpto bhavati bhūmikām /
manasā karmaṇā vācā sajjanānupasevate

yataḥ kutaścidānīya jñānaśāstrāṇyavekṣate /
evaṃvicāravānyaḥ syātsaṃsārottāraṇaṃ prati

sa bhūmikāvānityuktaḥ śeṣaḥ svārtha iti smṛtaḥ /
vicāranāmnīmitarāmāgato yogabhūmikām

śrutismṛtisadācāradhāraṇādhyānakarmaṇām /
mukhyayā vyākhyayā khyātāñśrayate śreṣṭhapaṇḍitān

padārthapravibhāgajñaḥ kāryākāryavinirṇayam /
jānātyadhigataśravyo gṛhaṃ gṛhapatiryathā

madābhimānamātsaryamohalobhātiśāyitām /
bahirapyāśritāmīṣattyajatyahiriva tvacam

itthaṃbhūtamatiḥ śāstragurusajjanasevanāt /
sarahasyamaśeṣeṇa yathāvadadhigacchati

asaṃsaṅgābhidhāmanyāṃ tṛtīyāṃ yogabhūmikām /
tataḥ patatyasau kāntaḥ puṣpaśayyāmivāmalām

yathāvacchāstravākyārthe matimādhāya niścalam /
tāpasāśramaviśrāmairadhyātmakathanakramaiḥ

saṃsāranindakaistadvadvairāgyakaraṇakramaiḥ /
śilāśayyāsamāsīno jarayatyāyurātatam

vanavāsavihāreṇa cittopaśamaśobhinā /
asaṅgasukhasaumyena kālaṃ nayati nītimān

abhyāsātsādhuśāstrāṇāṃ karaṇātpuṇyakarmaṇām /
jantoryathāvadeveyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati

tṛtīyāṃ bhūmikāṃ prāpya budho'nubhavati svayam /
dviḥprakāramasaṃsaṅgaṃ tasya bhedamimaṃ śṛṇu

dvividho'yamasaṃsaṅgaḥ sāmānyaḥ śreṣṭha eva ca /
nāhaṃ kartā na bhoktā ca na bādhyo na ca bādhakaḥ

ityasañjanamartheṣu sāmānyāsaṅganāmakam /
prākkarmanirmitaṃ sarvamīśvarādhīnameva ca

sukhaṃ vā yadi vā duḥkha kaivātra mama kartṛtā /
bhogābhogā mahārogāḥ saṃpadaḥ paramāpadaḥ

viyogāyaiva saṃyogā ādhayo vyādhayo dhiyaḥ /
kālaḥ kavalanodyuktaḥ sarvabhāvānanāratam

anāsthayeti bhāvānāṃ yadabhāvanamāntaram /
vākyārthalagnamanasaḥ sāmānyo'sāvasaṃgamaḥ

anekakramayogena saṃyogena mahātmanām /
viyogenāsatāmantaḥ prayogeṇātmasaṃvidām

pauruṣeṇa prayatnena saṃtatābhyāsayogataḥ /
karāmalakavadvastunyāgate sphuṭatāṃ dṛḍham

saṃsārāmbunidheḥ pāre sāre paramakāraṇe /
nāhaṃ karteśvaraḥ kartā karma vā prākṛtaṃ mama

kṛtvā dūratare nūnamiti śabdārthabhāvanam /
yanmaunamāsanaṃ śāntaṃ tacchreṣṭhāsaṅga ucyate

yannāntarna bahirnādho nordhvaṃ nāśāsu nāmbare /
na padārthe nāpadārthe na jaḍe na ca cetane

āsitaṃ bhāsanaṃ śāntamabhāsaṃ nabhasā samam /
anādyantamajaṃ kāntaṃ tacchreṣṭhāsaṅga ucyate

saṃtoṣāmodamadhuraḥ satkāryāmalapallavaḥ /
cittanālāgrasaṃlīno vighnakaṇṭakasaṃkaṭaḥ

vivekapadmo rūḍho'ntarvicārārkavilāsitaḥ /
phalaṃ phalatyasaṃsaṅgāṃ tṛtīyāṃ bhūmikāmimām

samavāyādviśuddhānāṃ saṃcayātpuṇyakarmaṇām /
kākatālīyayogena prathamodeti bhūmikā

bhūmiḥ proditamātrā tairamṛtāṅkurikeva sā /
vivekenāmbusekena rakṣyā pālyā prayatnataḥ

yenāṃśenollasatyeṣā vicāreṇodayaṃ nayet /
tamevānudinaṃ yatnātkṛṣīvala ivāṅkuram

eṣā hi parimṛṣṭāntaranyāsāṃ prasavaikabhūḥ /
dvitīyāṃ bhūmikāṃ yatnāttṛtīyāṃ prāpnuyāttataḥ

śreṣṭhā saṃsaṅgatā hyeṣā tṛtīyā bhūmikātra hi /
bhavati projjhitāśeṣasaṃkalpakalanaḥ pumān

śrīrāma uvāca /
mūḍhasyāsatkulotthasya pravṛttasyādhamasya ca /
aprāptayogisaṅgasya kathamuttaraṇaṃ bhavet

ekāmatha dvitīyāṃ vā tṛtīyāṃ cetarā ca vā /
ārūḍhasya mṛtasyātha kīdṛśī bhagavangatiḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
mūḍhasyārūḍhadoṣasya tāvatsaṃsṛtirātatā /
yāvajjanmāntaraśataiḥ kākatālīyayogataḥ

athavā sādhusaṃgatyā vairāgyaṃ nābhyudeti hi /
vairāgye'bhyudite jantoravaśyaṃ bhūmikodayaḥ

tato naśyati saṃsāra iti śāstrārthasaṃgrahaḥ /
yogabhūmikayotkrāntajīvitasya śarīriṇaḥ

bhūmikāṃśānusāreṇa kṣīyate pūrvaduṣkṛtam /
tataḥ suravimāneṣu lokapālapureṣu ca

merūpavanakuñjeṣu ramate ramaṇīsakhaḥ /
tataḥ sukṛtasaṃbhāre duṣkṛte ca purā kṛte

bhogajāle parikṣīṇe jāyante yogino bhuvi /
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe gupte guṇavatāṃ satām

janitvā yogamevaite sevante yogavāsitāḥ /
tatra prāgbhāvanābhyastayogabhūmikramaṃ budhāḥ /
smṛtvā paripatantyuccairuttaraṃ bhūmikākramam

bhūmikātritayaṃ tvetadrāma jāgraditi smṛtam /
yathāvadbhedabuddhyedaṃ tajjāgraditi dṛśyate

udeti yogayuktānāmatra kevalamāryatā /
yāṃ dṛṣṭvā mūḍhabuddhīnāmabhyudeti mumukṣutā

kartavyamācarankāmamakartavyamanācaran /
tiṣṭhati prākṛtācāro yaḥ sa ārya iti smṛtaḥ

yathācāraṃ yathāśāstraṃ yathācittaṃ yathāsthitam /
vyavahāramupādatte yaḥ sa ārya iti smṛtaḥ

prathamāyāmaṅkuritaṃ dvitīyāyāṃ vikāsitam /
phalībhūtaṃ tṛtīyāyāmāryatvaṃ yogino bhavet

āryatāyāṃ mṛto yogī śubhasaṃkalpasaṃbhṛtān /
bhogānbhuktvā ciraṃ kālaṃ yogavāñjāyate punaḥ

bhūmikātritayābhyāsādajñāne kṣayamāgate /
samyagjñānodaye citte pūrṇacandrodayopame

nirvibhāgamanādyantaṃ yogino yuktacetasaḥ /
samaṃ sarvaṃ prapaśyanti caturthī bhūmikāmitāḥ

advaite sthairyamāyāte dvaite praśamamāgate /
paśyanti svapnavallokāṃścaturthīṃ bhūmikāmitāḥ

bhūmikātritayaṃ jāgraccaturthī svapna ucyate /
vicchinnaśaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate

sattāvaśeṣa evāste pañcamīṃ bhūmikāṃ gataḥ /
pañcamīṃ bhūmikāmetya suṣuptapadanāmikām

śāntāśeṣaviśeṣāṃśastiṣṭhatyadvaitamātrake /
galitadvaitanirbhāsamudito'ntaḥ prabuddhavān

suṣuptaghana evāste pañcamīṃ bhūmikāmitaḥ /
antarmukhatayā tiṣṭhanbahirvṛttiparo'pi san

pariśāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate /
kurvannabhyāsametasyāṃ bhūmikāyāṃ vivāsanaḥ

ṣaṣṭhīṃ turyābhidhāmanyāṃ kramātkramati bhūmikām /
yatra nāsanna sadrūpo nāhaṃ nāpyanahaṃkṛtiḥ

kevalaṃ kṣīṇamananamāste dvaitaikyanirgataḥ /
nirgranthiḥ śāntasaṃdeho jīvanmukto vibhāvanaḥ

anirvāṇo'pi nirvāṇaścitradīpa iva sthitaḥ /
antaḥśūnyo bahiḥśūnya- śūnyaḥ kumbha ivāmbare

antaḥpūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave /
kiṃcidevaiṣa saṃpannastvatha vaiṣa na kiṃcana

ṣaṣṭhyāṃ bhūmyāmasau sthitvā saptamīṃ bhūmimāpnuyāt /
videhamuktatā tūktā saptamī yogabhūmikā

agamyā vacasāṃ śāntā sā sīmā bhavabhūmiṣu /
kaiścitsā śivamityuktā kaiścidbrahmetyudāhṛtā

kaiścitprakṛtipuṃbhāvaviveka iti bhāvitā /
anyairapyanyathā nānābhedairātmavikalpitaiḥ

nityamavyapadeśyāpi kathaṃcidupadiśyate /
saptaitā bhūmikāḥ proktā mayā tava raghūdvaha

āsāmabhyāsayogena na duḥkhamanubhūyate /
astyatyantamadonmattā mṛdumantharacāriṇī

kariṇī vigrahavyagrā mahādaśanaśaṃsinī /
sā cennihanyate nūnamanantānarthakāriṇī

tadetāsu samagrāsu bhūmikāsu naro jayī /
kariṇī madamattā sā yāvanna vijitaujasā

ko nāma subhaṭastāvatsaṃpatsamarabhūmiṣu /
śrīrāma uvāca /
kāsau pramattā kariṇī kāśca tā raṇabhūmayaḥ

kathaṃ nihanyate caiṣā kva caiṣā ramate ciram /
śrīvasiṣṭha uvāca /
rāmecchā nāma kariṇī idaṃ me'stvitirūpiṇī

śarīrakānane mattā vividhollāsakāriṇī /
mattendriyograkalabhā rasanākalabhāṣiṇī

manogahanasaṃlīnā karmadantadvayānvitā /
mado'syā vāsanāvyūhaḥ sarvataḥ prasaradvapuḥ

saṃsāradṛṣṭayo rāma tasyāḥ samarabhūmayaḥ /
bhūyo yatrānubhavati naro jayaparājayau

icchānāgī nihantyeṣā kṛpaṇāñjīvasaṃcayān /
vāsanehā manaścittaṃ saṃkalpo bhāvanaṃ spṛhā

ityādinivaho nāmnāmasyāstvāśayakośagaḥ /
dhairyanāmnā varāstreṇa prasṛtāmavahelayā

nāgīṃ sarvātmikāmetāmicchāṃ sarvātmanā jayet /
yāvadvastvidamityevamiyamantarvijṛmbhate

tāvadugrā kusaṃsāramahāviṣaviṣūcikā /
etāvāneva saṃsāra idamastviti yanmanaḥ

asya tūpaśamo mokṣa ityevaṃ jñānasaṃgrahaḥ /
prasādakāriṇī svacchā niricche vimalākṛtau

tailabindurivādarśe viśrāmyatyupadeśavāk /
asaṃvedanamātreṇa nodetīcchābhavāṅkuraḥ

manāgabhyuditaivecchā chettavyānarthakāriṇī /
asaṃvedanaśastreṇa viṣasyevāṅkurāvalī

icchāvicchurito jīvo vijahāti na dīnatām /
svasaṃvedanayatnastu tūṣṇīmevāntarāsanam

avadhānavinirmuktaṃ suptaṃ śavaśataṃ yathā /
tāṃ pratyāhārabaḍiśenecchāmatsīṃ niyacchata

idaṃ me'stviti saṃvegamāhuḥ kalpanamuttamāḥ /
arthasyābhāvanaṃ yattatkalpanātyāga ucyate

smaraṇaṃ viddhi saṃkalpaṃ śivamasmaraṇaṃ viduḥ /
tatra prāganubhūtaṃ ca nānubhūtaṃ ca bhāvyate

anubhūtāṃ nānubhūtāṃ smṛtiṃ vismṛtya kāṣṭhavat

sarvamevāśu vismṛtya gūḍhastiṣṭha mahāmatiḥ

ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti tat /
asaṃkalpaḥ paraṃ śreyaḥ sa kimantarna bhāvyate

kila tūṣṇīṃ sthitenaiva tatpadaṃ prāpyate param /
paramaṃ yatra sāmrājyamapi rāma tṛṇāyate

gamyadeśaikaniṣṭhasya yathā pānthasya pādayoḥ /
spando vigatasaṃkalpastathā spandaḥ svakarmasu

bahunātra kimuktena saṃkṣepādidamucyate /
saṃkalpanaṃ paro bandhastadabhāvo vimuktatā

sarvamevamajaṃ śāntamanantaṃ dhruvamavyayam /
paśyanbhūtārthacidrūpaṃ śāntamāsva yathāsukham

avedanaṃ viduryogaṃ śāntamāsitamakṣayam /
yogasthaḥ kuru karmāṇi nirvāsano'tha mā kuru

avedanaṃ viduryogaṃ cittakṣayamakṛtrimam /
atyantaṃ tanmayo bhūtvā tathā tiṣṭha yathāsi bho

śivaṃ sarvagataṃ śāntaṃ bodhātmakamajaṃ śubham /
tadekabhāvanaṃ rāma sarvatyāga iti smṛtaḥ /
bhāvayañchaśvadantaḥ svaṃ kāryaṃ karma samācara

ahaṃmameti saṃvidanna duḥkhato vimucyate /
asaṃvidanvimucyate yadīpsitaṃ samācara

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvā० pū० paramārthasvarūpavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ