યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.126-2

ષડ્વિંશત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સપ્તાનાં યોગભૂમીનામભ્યાસઃ ક્રિયતે કથમ્ ।
કીદૃશાનિ ચ ચિહ્નાનિ ભૂમિકાં પ્રતિ યોગિનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રવૃત્તશ્ચ નિવૃત્તશ્ચ ભવતિ દ્વિવિધઃ પુમાન્ ।
સ્વર્ગાપવર્ગોન્મુખયોઃ શૃણુ લક્ષણમેતયોઃ

કિયત્તન્નામ નિર્વાણં વરં સંસૃતિરેવ મે ।
ઇતિકર્તવ્યકર્તા યઃ સ પ્રવૃત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

ચલાર્ણવયુગચ્છિદ્રકૂર્મગ્રીવાપ્રવેશવત્ ।
અનેકજન્મનામન્તે વિવેકી જાયતે પુમાન્

અસારા બત સંસારવ્યવસ્થાલં મમૈતયા ।
કિં કર્મભિઃ પર્યુષિતૈર્દિનં તૈરેવ નીયતે

ક્રિયાતિશયનિર્મુક્તં કિં સ્યાદ્વિશ્રમણં પરમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાન્યોઽન્તઃ સ નિવૃત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

કથં વિરાગવાન્ભૂત્વા સંસારાબ્ધિં તરામ્યહમ્ ।
એવંવિચારણપરો યદા ભવતિ સન્મતિઃ

વિરાગમુપયાત્યન્તર્ભાવનાસ્વનુવાસરમ્ ।
ક્રિયાસૂદારરૂપાસુ ક્રમતે મોદતેઽન્વહમ્

ગ્રામ્યાસુ જડચેષ્ટાસુ સતતં વિચિકિત્સતિ ।
નોદાહરતિ મર્માણિ પુણ્યકર્માણિ સેવતે

મનોનુદ્વેગકારીણિ મૃદુકર્માણિ સેવતે ।
પાપાદ્બિભેતિ સતતં ન ચ ભોગમપેક્ષતે

સ્નેહપ્રણયગર્ભાણિ પેશલાન્યુચિતાનિ ચ ।
દેશકાલોપપન્નાનિ વચનાન્યભિભાષતે

તદાસૌ પ્રથમામેકાં પ્રાપ્તો ભવતિ ભૂમિકામ્ ।
મનસા કર્મણા વાચા સજ્જનાનુપસેવતે

યતઃ કુતશ્ચિદાનીય જ્ઞાનશાસ્ત્રાણ્યવેક્ષતે ।
એવંવિચારવાન્યઃ સ્યાત્સંસારોત્તારણં પ્રતિ

સ ભૂમિકાવાનિત્યુક્તઃ શેષઃ સ્વાર્થ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
વિચારનામ્નીમિતરામાગતો યોગભૂમિકામ્

શ્રુતિસ્મૃતિસદાચારધારણાધ્યાનકર્મણામ્ ।
મુખ્યયા વ્યાખ્યયા ખ્યાતાઞ્શ્રયતે શ્રેષ્ઠપણ્ડિતાન્

પદાર્થપ્રવિભાગજ્ઞઃ કાર્યાકાર્યવિનિર્ણયમ્ ।
જાનાત્યધિગતશ્રવ્યો ગૃહં ગૃહપતિર્યથા

મદાભિમાનમાત્સર્યમોહલોભાતિશાયિતામ્ ।
બહિરપ્યાશ્રિતામીષત્ત્યજત્યહિરિવ ત્વચમ્

ઇત્થંભૂતમતિઃ શાસ્ત્રગુરુસજ્જનસેવનાત્ ।
સરહસ્યમશેષેણ યથાવદધિગચ્છતિ

અસંસઙ્ગાભિધામન્યાં તૃતીયાં યોગભૂમિકામ્ ।
તતઃ પતત્યસૌ કાન્તઃ પુષ્પશય્યામિવામલામ્

યથાવચ્છાસ્ત્રવાક્યાર્થે મતિમાધાય નિશ્ચલમ્ ।
તાપસાશ્રમવિશ્રામૈરધ્યાત્મકથનક્રમૈઃ

સંસારનિન્દકૈસ્તદ્વદ્વૈરાગ્યકરણક્રમૈઃ ।
શિલાશય્યાસમાસીનો જરયત્યાયુરાતતમ્

વનવાસવિહારેણ ચિત્તોપશમશોભિના ।
અસઙ્ગસુખસૌમ્યેન કાલં નયતિ નીતિમાન્

અભ્યાસાત્સાધુશાસ્ત્રાણાં કરણાત્પુણ્યકર્મણામ્ ।
જન્તોર્યથાવદેવેયં વસ્તુદૃષ્ટિઃ પ્રસીદતિ

તૃતીયાં ભૂમિકાં પ્રાપ્ય બુધોઽનુભવતિ સ્વયમ્ ।
દ્વિઃપ્રકારમસંસઙ્ગં તસ્ય ભેદમિમં શૃણુ

દ્વિવિધોઽયમસંસઙ્ગઃ સામાન્યઃ શ્રેષ્ઠ એવ ચ ।
નાહં કર્તા ન ભોક્તા ચ ન બાધ્યો ન ચ બાધકઃ

ઇત્યસઞ્જનમર્થેષુ સામાન્યાસઙ્ગનામકમ્ ।
પ્રાક્કર્મનિર્મિતં સર્વમીશ્વરાધીનમેવ ચ

સુખં વા યદિ વા દુઃખ કૈવાત્ર મમ કર્તૃતા ।
ભોગાભોગા મહારોગાઃ સંપદઃ પરમાપદઃ

વિયોગાયૈવ સંયોગા આધયો વ્યાધયો ધિયઃ ।
કાલઃ કવલનોદ્યુક્તઃ સર્વભાવાનનારતમ્

અનાસ્થયેતિ ભાવાનાં યદભાવનમાન્તરમ્ ।
વાક્યાર્થલગ્નમનસઃ સામાન્યોઽસાવસંગમઃ

અનેકક્રમયોગેન સંયોગેન મહાત્મનામ્ ।
વિયોગેનાસતામન્તઃ પ્રયોગેણાત્મસંવિદામ્

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સંતતાભ્યાસયોગતઃ ।
કરામલકવદ્વસ્તુન્યાગતે સ્ફુટતાં દૃઢમ્

સંસારામ્બુનિધેઃ પારે સારે પરમકારણે ।
નાહં કર્તેશ્વરઃ કર્તા કર્મ વા પ્રાકૃતં મમ

કૃત્વા દૂરતરે નૂનમિતિ શબ્દાર્થભાવનમ્ ।
યન્મૌનમાસનં શાન્તં તચ્છ્રેષ્ઠાસઙ્ગ ઉચ્યતે

યન્નાન્તર્ન બહિર્નાધો નોર્ધ્વં નાશાસુ નામ્બરે ।
ન પદાર્થે નાપદાર્થે ન જડે ન ચ ચેતને

આસિતં ભાસનં શાન્તમભાસં નભસા સમમ્ ।
અનાદ્યન્તમજં કાન્તં તચ્છ્રેષ્ઠાસઙ્ગ ઉચ્યતે

સંતોષામોદમધુરઃ સત્કાર્યામલપલ્લવઃ ।
ચિત્તનાલાગ્રસંલીનો વિઘ્નકણ્ટકસંકટઃ

વિવેકપદ્મો રૂઢોઽન્તર્વિચારાર્કવિલાસિતઃ ।
ફલં ફલત્યસંસઙ્ગાં તૃતીયાં ભૂમિકામિમામ્

સમવાયાદ્વિશુદ્ધાનાં સંચયાત્પુણ્યકર્મણામ્ ।
કાકતાલીયયોગેન પ્રથમોદેતિ ભૂમિકા

ભૂમિઃ પ્રોદિતમાત્રા તૈરમૃતાઙ્કુરિકેવ સા ।
વિવેકેનામ્બુસેકેન રક્ષ્યા પાલ્યા પ્રયત્નતઃ

યેનાંશેનોલ્લસત્યેષા વિચારેણોદયં નયેત્ ।
તમેવાનુદિનં યત્નાત્કૃષીવલ ઇવાઙ્કુરમ્

એષા હિ પરિમૃષ્ટાન્તરન્યાસાં પ્રસવૈકભૂઃ ।
દ્વિતીયાં ભૂમિકાં યત્નાત્તૃતીયાં પ્રાપ્નુયાત્તતઃ

શ્રેષ્ઠા સંસઙ્ગતા હ્યેષા તૃતીયા ભૂમિકાત્ર હિ ।
ભવતિ પ્રોજ્ઝિતાશેષસંકલ્પકલનઃ પુમાન્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મૂઢસ્યાસત્કુલોત્થસ્ય પ્રવૃત્તસ્યાધમસ્ય ચ ।
અપ્રાપ્તયોગિસઙ્ગસ્ય કથમુત્તરણં ભવેત્

એકામથ દ્વિતીયાં વા તૃતીયાં ચેતરા ચ વા ।
આરૂઢસ્ય મૃતસ્યાથ કીદૃશી ભગવન્ગતિઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મૂઢસ્યારૂઢદોષસ્ય તાવત્સંસૃતિરાતતા ।
યાવજ્જન્માન્તરશતૈઃ કાકતાલીયયોગતઃ

અથવા સાધુસંગત્યા વૈરાગ્યં નાભ્યુદેતિ હિ ।
વૈરાગ્યેઽભ્યુદિતે જન્તોરવશ્યં ભૂમિકોદયઃ

તતો નશ્યતિ સંસાર ઇતિ શાસ્ત્રાર્થસંગ્રહઃ ।
યોગભૂમિકયોત્ક્રાન્તજીવિતસ્ય શરીરિણઃ

ભૂમિકાંશાનુસારેણ ક્ષીયતે પૂર્વદુષ્કૃતમ્ ।
તતઃ સુરવિમાનેષુ લોકપાલપુરેષુ ચ

મેરૂપવનકુઞ્જેષુ રમતે રમણીસખઃ ।
તતઃ સુકૃતસંભારે દુષ્કૃતે ચ પુરા કૃતે

ભોગજાલે પરિક્ષીણે જાયન્તે યોગિનો ભુવિ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે ગુપ્તે ગુણવતાં સતામ્

જનિત્વા યોગમેવૈતે સેવન્તે યોગવાસિતાઃ ।
તત્ર પ્રાગ્ભાવનાભ્યસ્તયોગભૂમિક્રમં બુધાઃ ।
સ્મૃત્વા પરિપતન્ત્યુચ્ચૈરુત્તરં ભૂમિકાક્રમમ્

ભૂમિકાત્રિતયં ત્વેતદ્રામ જાગ્રદિતિ સ્મૃતમ્ ।
યથાવદ્ભેદબુદ્ધ્યેદં તજ્જાગ્રદિતિ દૃશ્યતે

ઉદેતિ યોગયુક્તાનામત્ર કેવલમાર્યતા ।
યાં દૃષ્ટ્વા મૂઢબુદ્ધીનામભ્યુદેતિ મુમુક્ષુતા

કર્તવ્યમાચરન્કામમકર્તવ્યમનાચરન્ ।
તિષ્ઠતિ પ્રાકૃતાચારો યઃ સ આર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ

યથાચારં યથાશાસ્ત્રં યથાચિત્તં યથાસ્થિતમ્ ।
વ્યવહારમુપાદત્તે યઃ સ આર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ

પ્રથમાયામઙ્કુરિતં દ્વિતીયાયાં વિકાસિતમ્ ।
ફલીભૂતં તૃતીયાયામાર્યત્વં યોગિનો ભવેત્

આર્યતાયાં મૃતો યોગી શુભસંકલ્પસંભૃતાન્ ।
ભોગાન્ભુક્ત્વા ચિરં કાલં યોગવાઞ્જાયતે પુનઃ

ભૂમિકાત્રિતયાભ્યાસાદજ્ઞાને ક્ષયમાગતે ।
સમ્યગ્જ્ઞાનોદયે ચિત્તે પૂર્ણચન્દ્રોદયોપમે

નિર્વિભાગમનાદ્યન્તં યોગિનો યુક્તચેતસઃ ।
સમં સર્વં પ્રપશ્યન્તિ ચતુર્થી ભૂમિકામિતાઃ

અદ્વૈતે સ્થૈર્યમાયાતે દ્વૈતે પ્રશમમાગતે ।
પશ્યન્તિ સ્વપ્નવલ્લોકાંશ્ચતુર્થીં ભૂમિકામિતાઃ

ભૂમિકાત્રિતયં જાગ્રચ્ચતુર્થી સ્વપ્ન ઉચ્યતે ।
વિચ્છિન્નશરદભ્રાંશવિલયં પ્રવિલીયતે

સત્તાવશેષ એવાસ્તે પઞ્ચમીં ભૂમિકાં ગતઃ ।
પઞ્ચમીં ભૂમિકામેત્ય સુષુપ્તપદનામિકામ્

શાન્તાશેષવિશેષાંશસ્તિષ્ઠત્યદ્વૈતમાત્રકે ।
ગલિતદ્વૈતનિર્ભાસમુદિતોઽન્તઃ પ્રબુદ્ધવાન્

સુષુપ્તઘન એવાસ્તે પઞ્ચમીં ભૂમિકામિતઃ ।
અન્તર્મુખતયા તિષ્ઠન્બહિર્વૃત્તિપરોઽપિ સન્

પરિશાન્તતયા નિત્યં નિદ્રાલુરિવ લક્ષ્યતે ।
કુર્વન્નભ્યાસમેતસ્યાં ભૂમિકાયાં વિવાસનઃ

ષષ્ઠીં તુર્યાભિધામન્યાં ક્રમાત્ક્રમતિ ભૂમિકામ્ ।
યત્ર નાસન્ન સદ્રૂપો નાહં નાપ્યનહંકૃતિઃ

કેવલં ક્ષીણમનનમાસ્તે દ્વૈતૈક્યનિર્ગતઃ ।
નિર્ગ્રન્થિઃ શાન્તસંદેહો જીવન્મુક્તો વિભાવનઃ

અનિર્વાણોઽપિ નિર્વાણશ્ચિત્રદીપ ઇવ સ્થિતઃ ।
અન્તઃશૂન્યો બહિઃશૂન્ય- શૂન્યઃ કુમ્ભ ઇવામ્બરે

અન્તઃપૂર્ણો બહિઃપૂર્ણઃ પૂર્ણકુમ્ભ ઇવાર્ણવે ।
કિંચિદેવૈષ સંપન્નસ્ત્વથ વૈષ ન કિંચન

ષષ્ઠ્યાં ભૂમ્યામસૌ સ્થિત્વા સપ્તમીં ભૂમિમાપ્નુયાત્ ।
વિદેહમુક્તતા તૂક્તા સપ્તમી યોગભૂમિકા

અગમ્યા વચસાં શાન્તા સા સીમા ભવભૂમિષુ ।
કૈશ્ચિત્સા શિવમિત્યુક્તા કૈશ્ચિદ્બ્રહ્મેત્યુદાહૃતા

કૈશ્ચિત્પ્રકૃતિપુંભાવવિવેક ઇતિ ભાવિતા ।
અન્યૈરપ્યન્યથા નાનાભેદૈરાત્મવિકલ્પિતૈઃ

નિત્યમવ્યપદેશ્યાપિ કથંચિદુપદિશ્યતે ।
સપ્તૈતા ભૂમિકાઃ પ્રોક્તા મયા તવ રઘૂદ્વહ

આસામભ્યાસયોગેન ન દુઃખમનુભૂયતે ।
અસ્ત્યત્યન્તમદોન્મત્તા મૃદુમન્થરચારિણી

કરિણી વિગ્રહવ્યગ્રા મહાદશનશંસિની ।
સા ચેન્નિહન્યતે નૂનમનન્તાનર્થકારિણી

તદેતાસુ સમગ્રાસુ ભૂમિકાસુ નરો જયી ।
કરિણી મદમત્તા સા યાવન્ન વિજિતૌજસા

કો નામ સુભટસ્તાવત્સંપત્સમરભૂમિષુ ।
શ્રીરામ ઉવાચ ।
કાસૌ પ્રમત્તા કરિણી કાશ્ચ તા રણભૂમયઃ

કથં નિહન્યતે ચૈષા ક્વ ચૈષા રમતે ચિરમ્ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રામેચ્છા નામ કરિણી ઇદં મેઽસ્ત્વિતિરૂપિણી

શરીરકાનને મત્તા વિવિધોલ્લાસકારિણી ।
મત્તેન્દ્રિયોગ્રકલભા રસનાકલભાષિણી

મનોગહનસંલીના કર્મદન્તદ્વયાન્વિતા ।
મદોઽસ્યા વાસનાવ્યૂહઃ સર્વતઃ પ્રસરદ્વપુઃ

સંસારદૃષ્ટયો રામ તસ્યાઃ સમરભૂમયઃ ।
ભૂયો યત્રાનુભવતિ નરો જયપરાજયૌ

ઇચ્છાનાગી નિહન્ત્યેષા કૃપણાઞ્જીવસંચયાન્ ।
વાસનેહા મનશ્ચિત્તં સંકલ્પો ભાવનં સ્પૃહા

ઇત્યાદિનિવહો નામ્નામસ્યાસ્ત્વાશયકોશગઃ ।
ધૈર્યનામ્ના વરાસ્ત્રેણ પ્રસૃતામવહેલયા

નાગીં સર્વાત્મિકામેતામિચ્છાં સર્વાત્મના જયેત્ ।
યાવદ્વસ્ત્વિદમિત્યેવમિયમન્તર્વિજૃમ્ભતે

તાવદુગ્રા કુસંસારમહાવિષવિષૂચિકા ।
એતાવાનેવ સંસાર ઇદમસ્ત્વિતિ યન્મનઃ

અસ્ય તૂપશમો મોક્ષ ઇત્યેવં જ્ઞાનસંગ્રહઃ ।
પ્રસાદકારિણી સ્વચ્છા નિરિચ્છે વિમલાકૃતૌ

તૈલબિન્દુરિવાદર્શે વિશ્રામ્યત્યુપદેશવાક્ ।
અસંવેદનમાત્રેણ નોદેતીચ્છાભવાઙ્કુરઃ

મનાગભ્યુદિતૈવેચ્છા છેત્તવ્યાનર્થકારિણી ।
અસંવેદનશસ્ત્રેણ વિષસ્યેવાઙ્કુરાવલી

ઇચ્છાવિચ્છુરિતો જીવો વિજહાતિ ન દીનતામ્ ।
સ્વસંવેદનયત્નસ્તુ તૂષ્ણીમેવાન્તરાસનમ્

અવધાનવિનિર્મુક્તં સુપ્તં શવશતં યથા ।
તાં પ્રત્યાહારબડિશેનેચ્છામત્સીં નિયચ્છત

ઇદં મેઽસ્ત્વિતિ સંવેગમાહુઃ કલ્પનમુત્તમાઃ ।
અર્થસ્યાભાવનં યત્તત્કલ્પનાત્યાગ ઉચ્યતે

સ્મરણં વિદ્ધિ સંકલ્પં શિવમસ્મરણં વિદુઃ ।
તત્ર પ્રાગનુભૂતં ચ નાનુભૂતં ચ ભાવ્યતે

અનુભૂતાં નાનુભૂતાં સ્મૃતિં વિસ્મૃત્ય કાષ્ઠવત્

સર્વમેવાશુ વિસ્મૃત્ય ગૂઢસ્તિષ્ઠ મહામતિઃ

ઊર્ધ્વબાહુર્વિરૌમ્યેષ ન ચ કશ્ચિચ્છૃણોતિ તત્ ।
અસંકલ્પઃ પરં શ્રેયઃ સ કિમન્તર્ન ભાવ્યતે

કિલ તૂષ્ણીં સ્થિતેનૈવ તત્પદં પ્રાપ્યતે પરમ્ ।
પરમં યત્ર સામ્રાજ્યમપિ રામ તૃણાયતે

ગમ્યદેશૈકનિષ્ઠસ્ય યથા પાન્થસ્ય પાદયોઃ ।
સ્પન્દો વિગતસંકલ્પસ્તથા સ્પન્દઃ સ્વકર્મસુ

બહુનાત્ર કિમુક્તેન સંક્ષેપાદિદમુચ્યતે ।
સંકલ્પનં પરો બન્ધસ્તદભાવો વિમુક્તતા

સર્વમેવમજં શાન્તમનન્તં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
પશ્યન્ભૂતાર્થચિદ્રૂપં શાન્તમાસ્વ યથાસુખમ્

અવેદનં વિદુર્યોગં શાન્તમાસિતમક્ષયમ્ ।
યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ નિર્વાસનોઽથ મા કુરુ

અવેદનં વિદુર્યોગં ચિત્તક્ષયમકૃત્રિમમ્ ।
અત્યન્તં તન્મયો ભૂત્વા તથા તિષ્ઠ યથાસિ ભો

શિવં સર્વગતં શાન્તં બોધાત્મકમજં શુભમ્ ।
તદેકભાવનં રામ સર્વત્યાગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ભાવયઞ્છશ્વદન્તઃ સ્વં કાર્યં કર્મ સમાચર

અહંમમેતિ સંવિદન્ન દુઃખતો વિમુચ્યતે ।
અસંવિદન્વિમુચ્યતે યદીપ્સિતં સમાચર

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ પૂ૦ પરમાર્થસ્વરૂપવર્ણનં નામ ષડ્વિંશત્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ