Yoga Vasistha · Chapter 6.12
dvādaśaḥ sargaḥ
bhuśuṇḍa uvāca /
kha eva vyoma saṃpannamiti saṃkalpanaṃ yathā /
bhrāntimātramasadrūpaṃ tathāhaṃbhāvabhāvanam
khe khaṃ jātamiti bhrānterahaṃ kalpayitā yathā /
tathā nirvyapadeśyātma sadastyasadivātatam
khe khātmaivāsti cidrūpaṃ tatsvakaṃ budhyate vapuḥ /
bhāsate yadidantvena nāhamasmi na cānaham
tataścidrūpamastīdṛgyatra sthūlaṃ khamapyalam /
aṇāviva mahāmerustatsaṃvittirhi khāditā
ghanastato'cidābhāsaḥ khādapyatitarāmaṇuḥ /
jānāti yatsvabhāvaṃ tadetatsargatayā sthitam
ahantākhāditādyātmavidaḥ prasaraṇaṃ jagat /
ambhodravaprasaraṇaṃ yathāvartādiveṣṭanam
acitprasaraṇaṃ śāntamaspandīva jaladravaḥ /
niḥspandapavanākāramākāśahṛdayopamam
na deśakālādijagatprasareṣu ca yujyate /
ghanācchūnyānnirābhāsāccinmātravisarādṛte
cinmātre prasṛte kāle vyomni nāvi jale sthale /
nidrāyāṃ jāgrati svapne bhavejjagadivoditam
prasaraṇāprasaraṇe na ca saṃbhavato vidaḥ /
khādapyatyantasvacchatvādakṣobhādeḥ sadaiva hi
jñaścetati na bhogādi na caivātmanyasāvaham /
dravatvamambhasīvāntaradvitīyaḥ pare sthitaḥ
dhīrhrīḥ śrīrbhīḥ smṛtiḥ kīrtiḥ kāntirityādikaṃgaṇaṃ /
na paśyati visaṃkalpastamasīva padānyaheḥ
brahmendubimbasphuritacijjyotsnāṃśāmṛtadravaḥ /
dikkālāsaṃbhavātsargo neśvarādatiricyate
ādhimānyaḥ sphuratyevaṃ pare sphurati bhāsuram /
jagadādyātmakaṃ cittaṃ cakraughatvamivāmbhasi
majjanonmajjanārāvairvivartāvartaveṣṭanaiḥ /
acchinnānupadaṃ kṣīṇā bhāti sargasaricciram
yathāvartaiḥ payo bhāti dhūmo bhāti yathā ghanaḥ /
tathā jaḍātmakatayā tṛtīyaḥ sarga etayoḥ
dāruṇi krakacacchede yathāvartādikaṃ tathā /
adigādau pare sargastadatadrūpavānayam
saṃsārakadalīstambhādvinā saṃkalpapallavam /
mṛduno'pi dṛṣatkrūrānna kiṃcillabhate'ntaram
sahasrakhuramūrdhākṣikaravaktrahitohitam /
nānādritanudigdeśasaritprādeśamātrakam
antaḥśūnyamasārātma bahurāgoparañjitam /
sphuradvirāgavihitamārjanāmātratarjanam
sasurāsuragandharvavidyādharamahoragam /
jaḍātmapavanaspandi paracetanacetitam
paṭe citramahārājyamiva bhāsurasundaram /
parāmarśāsahaṃ cāru vikalpasphūrjitaṃ jagat
spandātmani vikalpāṃśe patitā'satyarūpiṇi /
saṃvitprasarati bhrāntau tailabindurivāmbhasi
hṛllekhājālavisaraiḥ sarvāvartavivartanaiḥ /
visaratsnehasaṃmiśrajaḍānudayacarvaṇaiḥ
ahamityādicidrūpe vikalpenonmukhī satī /
na parādvyatiriktaiṣā jalatvādiva toyatā
cidādityaḥ sva ātmaiva sarga ityabhidhīyate /
bhūtvāhamiti tenānyo na sargo'sti na sarjakaḥ
spandātmikāyāṃ sattāyāṃ yathā spando jaladravaḥ /
tathā cidātmā vyomatvenavyomatvādi vetti hi
deśakālādinirmāṇapūrvakaṃ vedanaṃ vidaḥ /
sargātmakatvāttenāmbudravasāmyaṃ na dūragam
manohaṃbhāvabuddhyādi yatkiṃcinnāma vedanam /
avidyāṃ viddhi yatnena pauruṣeṇāśu naśyati
ardhaṃ mithaḥsaṃkathayā bhāgaḥ śāstravicāraṇaiḥ /
ātmapratyayataḥ śiṣṭamavidyāyā nivartate
caturbhāgātmani kṛte ityavidyākṣaye kramāt /
samakālācca yacchiṣṭaṃ tadanāmārthasanmayam
śrīrāma uvāca /
ardhaṃ mithaḥsaṃkathayā bhāgaḥ śāstravicāraṇaiḥ /
ātmapratyayato bhāgaḥ kathaṃ tasyā nivartate
samakāle kramācceti muninātha kimucyate /
tadanāmārthasacceti saccāsacceti kiṃ vada
śrīvasiṣṭha uvāca /
sujanena viraktena saṃsārottaraṇārthinā /
saha cāpyātmaviduṣāṃ saṃsṛtiṃ pravicārayet
yataḥ kutaścidanviṣya savirāgamamatsaram /
janaṃ sajjanamātmajñaṃ yatnenārādhayedbudhaḥ
saṃpanne saṃgame sādhoravidyārdhaṃ kṣayaṃ gatam /
viddhi vedyavidāṃ śreṣṭha jyeṣṭhaśreṣṭhadaśodayāt
ardhaṃ sajjanasaṃparkādavidyāyā vinaśyati /
caturbhāgastu śāstrārthaiścaturbhāgaṃ svayatnataḥ
eko'bhilāṣa utpanno bhogebhyaśca nivāryate /
tatkṣaye yātyavidyāyāścaturthāṃśaḥ svayatnataḥ
sādhusaṅgamaśāstrārthasvayatnaiḥ kṣīyate malam /
ekaikenātha sarvaiśca tulyakālaṃ kramādapi
yadavidyākṣayaikātma na kiṃcitkiṃcideva ca /
śiṣyate tatparaṃ prāhuranāmārthamasacca sat
brahmedaṃ ghanamajarādyanantamekaṃ
saṃkalpasphuraṇamavidyamānameva /
buddhvaivaṃ vyapagatamānameyamoho
nirvāṇaṃ pariviharanviśokamāssva
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० vi० saṃkalpasargayoraikyapratipattirnāma dvādaśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0