Yoga Vasistha · Verses 6.11-2
ekādaśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
punaḥpunaridaṃ rāma prabodhārthaṃ mayocyate /
abhyāsena vinā sādho nābhyudetyātmabhāvanā
ajñānametadbalavadavidyetaranāmakam /
janmāntarasahasrotthaṃ ghanaṃ sthitimupāgatam
sabāhyābhyantaraṃ sarvairindriyairanubhūyate /
bhāvābhāveṣu dehasya tenātighanatāṃ gatam
ātmajñānaṃ tu sarveṣāmindriyāṇāmagocaram /
sattāṃ kevalamāyāti manaḥṣaṣṭhendriyakṣaye
prollaṅghayendriyajāṃ vṛttiṃ yatsthitaṃ tatkathaṃ kila /
yāti pratyakṣatāṃ jantoḥ pratyakṣātītavṛttimat
tvamavidyālatāmetāṃ prarūḍhāṃ hṛdayadrume /
jñānābhyāsavilāsāsipātaiśchindhi svasiddhaye
yathā viharati jñātajñeyo janakabhūpatiḥ /
ātmajñānābhyāsaparastathā vihara rāghava
niścayo'yamabhūttasya kāryākāryavihāriṇaḥ /
jāgratastiṣṭhato vāpi tajjñānāṃ tena satyatā
niścayena hariryena vividhācārakāriṇā /
yoniṣvavataratyurvyāṃ tattajjñatvamudāhṛtam
niścayo yastrinetrasya kāntayā saha tiṣṭhataḥ /
brahmaṇo vāpyarāgasya sa te bhavatu rāghava
yo niścayaḥ suragurorvākpaterbhārgavasya ca /
divākarasya śaśinaḥ pavanasyānalasya ca
nāradasya pulastyasya mama cāṅgirasastathā /
pracetaso bhṛgoścaiva kratoratreḥ śukasya ca
anyeṣāmeva viprendra rājarṣīṇāṃ ca rāghava /
yo niścayo vimuktānāṃ jīvatāṃ te bhavatvasau
śrīrāma uvāca /
yenaite bhagavandhīrā niścayena mahādhiyaḥ /
viśokāḥ saṃsthitāstanme brahmanprabrūhi tattvataḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
rājaputra mahābāho viditākhilavedya he /
sphuṭaṃ śrṛṇu yathā pṛṣṭamayameṣāṃ hi niścayaḥ
yadidaṃ kiṃcidābhogi jagajjālaṃ pradṛśyate /
tatsarvamamalaṃ brahma bhavatyetadvyavasthitam
brahma cidbrahma bhuvanaṃ brahma bhūtaparamparāḥ /
brahmāhaṃ brahma macchatrurbrahma sanmitrabāndhavāḥ
brahma kālatrayaṃ tacca brahmaṇyeva vyavasthitam /
taraṅgamālayāmbhodhiryathātmani vivardhate
tathā padārthalakṣmyetthamidaṃ brahma vivardhate /
gṛhyate brahmaṇā brahma bhujyate brahma brahmaṇā
brahma brahmaṇi bṛṃhābhirbrahmaśaktyeva bṛṃhati /
brahma macchatrurūpaṃ me brahmaṇo'priyakṛdyadi
tadbrahmaṇi brahmaniṣṭhaṃ kimanyatkasyacitkṛtam /
rāgādīnāmavasthānaṃ kalpitānāṃ khavṛkṣavat
asaṃkalpena naṣṭānāṃ kaḥ prasaṅgo'tra vardhate /
brahmaṇyeva hi sarvasmiṃścaraṇaspandanādikam
sphurati brahma sakalaṃ sukhitāduḥkhite kutaḥ /
brahma brahmaṇi saṃtṛptaṃ brahma brahmaṇi saṃsthitam
sphurati brahmaṇi brahma nāhamasmītarātmakaḥ /
ghaṭo brahma paṭo brahma brahmāhamidamātatam
ato rāgavirāgāṇāṃ mṛṣeva kalaneha kā /
maraṇabrahmaṇi svairaṃ dehabrahmaṇi saṃgate
duḥkhitānāma kaiva syādrajjusarpabhramopamā /
saṃbhogādau sukhaṃ brahmaṇyāsthite dehabrahmaṇi
saṃpannametanma iti mudhā syātkalanā kutaḥ /
vīcyambhasoḥ spandavatorna tvanyadambuno yathā
tvattāmatte tathā na sto brahmaṇi spandarūpiṇi /
yathāvartamṛte toye na kiṃcinmriyate kvacit
mṛtibrahmatvamāyāte dehabrahmaṇi vai tathā /
yathā calācale toye tvattāmatte na tiṣṭhataḥ
tathā jaḍājaḍe rūpe na sthite paramātmani /
kaṭakatvaṃ yathā hemno yathāvarto jalasya ca
tadatadbhāvarūpeyaṃ tathā prakṛtirātmanaḥ /
idaṃ hi jīvabhūtātma jaḍarūpamidaṃ bhavet
ityajñānātmano moho naca jñānātmanaḥ kvacit /
ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat
andhaṃ bhuvanamandhasya prakāśaṃ tu sacakṣuṣaḥ /
jagadekātmakaṃ jñasya mūrkhasyātīva duḥkhadam
śiśoriva sphuradyakṣā niśā puṃsastu kevalā /
asminbrahmaghaṭe nityamekasminsarvataḥ sthite
na kiṃcinmriyate nāma na ca kiṃcana jīvati /
yathollāsavilāseṣu na naśyati na jāyate
taraṅgādimahāmbhodhau bhūtavṛndaṃ tathātmani /
idaṃ nāstīdamastīti bhrāntirnāmātmanātmani
śaktirnirhetukaivāntaḥ sphurati sphaṭikāṃśuvat /
jagacchaktyātmanātmaiva brahma svātmani saṃsthitam
taraṅgakaṇajālena payasīva payo ghanam /
śarīranāśena kathaṃ brahmaṇo mṛtadhīrbhavet
brahmaṇo vyatiriktaṃ hi na śarīrādi vidyate /
payaso vyatirekeṇa taraṅgādi mahārṇave
yaḥ kaṇo yā ca kaṇikā yā vīciryastaraṅgakaḥ /
yaḥ pheno yā ca laharī tadyathā vāri vāriṇi
yo deho yā ca kalanā yaddṛśyaṃ yau kṣayākṣayau /
yā bhāvaracanā yo'rthastayā tadbrahma brahmaṇi
saṃsthānaracanā citrā brahmaṇaḥ kanakādiva /
nānyarūpā vimūḍhānāṃ mṛṣaiva dvitvabhāvanā
mano buddhirahaṃkārastanmātrāṇīndriyāṇi ca /
brahmaiva sarvaṃ nānātma sukhaṃ duḥkhaṃ na vidyate/
ayaṃ so'hamidaṃ cittamityādyarthotthayā girā /
śabdapratiśraveṇādrāvivātmātmani jṛmbhate
brahmaivājñātamajñatvamabhyāgatamiva sthitam /
tathā hi dṛśyate svapne cetasātmātmanātmanaḥ
abhāvitaṃ brahmatayā brahmājñānamalaṃ bhavet /
abhāvitaṃ hematayā yathā hema ca mṛdbhavet
svayaṃ prabhurmahātmaiva brahma brahmavido viduḥ /
aparijñātamajñānamajñānāmiti kathyate
jñātaṃ brahmatayā brahma brahmaiva bhavati kṣaṇāt /
jñātaṃ hematayā hema hemaiva bhavati kṣaṇāt
brahmātmā sarvaśaktirhi tadyathā bhāvayatyalam /
nirhetukaḥ svayaṃ śaktyā tattathāśu prapaśyati
akarmakartṛkaraṇamakāraṇamanāmayam /
svayaṃprabhuṃ mahātmānaṃ brahma brahmavido viduḥ
aparijñātamajñānāmajñānamiti kathyate /
parijñātaṃ bhavejjñānamajñānaparināśanam
bandhurevāparijñāto hyabandhuriti kathyate
parijñāto bhavedbandhurabandhubhramanāśanāt
idaṃ tvayuktamityantarjñāte sodeti bhāvanā /
yasmādayuktādvairasyādyayā kila virajyate
dvaitaṃ tvasatyamityantarjñāte sodeti bhāvanā /
tasmādvaitācca vairasyādyayā kila virajyate
ayaṃ nāhamiti jñāte sphuṭe sodeti bhāvanā /
mithyāhaṃkāratā tasmādyayā nūnaṃ virajyate
brahmaivāhamiti jñāne satye sodeti bhāvanā /
tasminsatye nije rūpe yathāntaḥ parilīyate
sati vistāraje tasminbrahmedamiti vedmyaham /
tvamahaṃtvādibādhe tatsadityādi jagadgatam
satyaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ brahmedamiti vedmyaham //
na me duḥkhaṃ na karmāṇi na me moho na vāñchitam
samaḥ svastho viśoko'smi brahmāhamiti satyatā /
kalākalaṅkamukto'smi sarvamasmi nirāmayaḥ
na tyajāmi na vāñchāmi brahmāhamiti satyatā /
ahaṃ raktamahaṃ māṃsamahamasthīnyahaṃ vapuḥ
cidahaṃ cetanaṃ cāhaṃ brahmāhamiti satyatā /
dyaurahaṃ khamahaṃ sārkamahamāśā bhuvo'pyaham
ahaṃ ghaṭapaṭākāro brahmāhamiti satyatā /
ahaṃ tṛṇamahaṃ corvī gulmo'haṃ kānanādyaham
śailasāgarasārtho'haṃ brahmaikatvaṃ kila sthitam /
ādānadānasaṃkocapūrvikā bhūtaśaktayaḥ
sarvameva cidātmāsmi brahmaṇyātatarūpadhṛk /
latāgulmāṅkurādīnāmahaṃsaṃbhavanaiṣiṇām
cidātmāntargataṃ śāntaṃ paraṃ brahma rasātmakam /
yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat
yo mataḥ sarva ekātmā paraṃ brahmeti niścayaḥ /
cidātmā brahma satsatyamṛtaṃ jña iti nāmabhiḥ
procyate sarvagaṃ tattvaṃ cinmātraṃ cetyavarjitam /
ābhāsamātramamalaṃ sarvabhūtātmabodhakam
sarvatrāvasthitaṃ śāntaṃ cidbrahmetyanubhūyate /
manobuddhīndriyavrātasamastakalanānvitam
bhedaṃ tyaktvā svamābhāsaṃ cidbrahmāhamanāmayam /
śabdādīnāmaśeṣāṇāṃ kāraṇānāṃ jagatsthiteḥ
tattvāvakāśakaṃ svacchaṃ cidbrahmāsmi na me kṣayaḥ /
anāratagalatsvacchaciddhārāgahanātmakam
ālokaḥ sumanomaunaṃ cidbrahmāsmyamṛtaṃ param /
anāratagaladrūpaṃ nityaṃ cānubhavāmṛtam
ahaniḥśeṣacakrāṇi cidbrahmāhamalepakam /
suṣuptasadṛśaṃ śāntamālokavimalātmakam
saṃbhogottamamābhāsaṃ cidbrahmāsmyapavāsanam /
khaṇḍādisvādusaṃvittirīṣanmātrā tu tiṣṭhati
cittādiṣvavabuddheṣu taddhi brahmāhamacyutaḥ /
kāntāsaṃsaktacittasya candre samudite sati
candrapratyayasattvātma cidbrahmāhamanāmayam /
bhūmiṣṭhanaradṛṣṭīnāṃ lagnānāṃ khe niśākare
yā khasthā nanu cicchaktistaccidbrahmāsti nirmalam /
sukhaduḥkhādikalanāvikalo nirmalastathā
-
satyānubhavarūpātma cidbrahmātmāsmi śāśvataḥ /
asaṃstutādhvagāloke manasyanyatra saṃsthite
yā pratītiranāgaskā taccidbrahmāsmi sarvagaḥ /
bhūvāryanilabījānāṃ saṃbandhe'ṅkurakarmasu
śaktirudgamanīyāntastaccidbrahmāhamātatam /
kharjūranimbabimbānāṃ svayamātmani tiṣṭhatām
yā svādasattā līnāntastadbrahma cidahaṃ samaḥ /
khedānandavimuktāntaḥ saṃvittirmananodayā
lābhālābhavidhau tulyā cidbrahmāsmi nirāmayam /
yāvadbhūmyarkametāvaddṛṣṭisūtraṃ yadātatam
tanmadhyasadṛśaṃ śāntaṃ nirmalaṃ cidahaṃ tatam /
jāgratyapi suṣupte'pi tatsvapne'pi tathoditam
turyaṃ rūpamanādyantaṃ cidbrahmāhamanāmayam /
puṃsāṃ kṣetraśatotthānāmikṣūṇāṃ svāduvatsthitam
sarveṣāmekarūpaṃ taccidbrahmāsmi samaḥ sthitaḥ /
sarvagā prakṛtā svaccharūpā bhānoriva prabhā
ālokakāriṇī kāntā cidbrahmedamahaṃ tatam /
saṃbhogānandalavavadamṛtāsvādaśaktivat
svānubhūtyaikamātraṃ yaccidbrahmāsmi tadavyayam /
protāṅgamapi guptāsyaṃ dehe tanturbise yathā
chede bhede sphuradrūpaṃ cidbrahmāhamanāmayam /
ākrāntabhuvanāpyabhramāleva spandaśālinī
durlakṣyāṇumayākārā cicchaktirahamātatā /
anubhūtimayāntasthā snehamātropalakṣitā
kṣīrāddhṛtasya satteva cidahaṃ kṣayavarjitā /
kaṭakāṅgadakeyūraracanā tadatanmayī
hemnīva saṃsthitā dehe cidbrahmātmāsmi sarvagaḥ /
padārthaughasya śailāderbahirantaśca sarvadā
sattāsāmānyarūpeṇa yā citso'hamalepakaḥ /
sarvāsāmanubhūtīnāmādarśo yo hyakṛtrimaḥ
agamyo malalekhānāṃ taccittattvamahaṃ mahat /
sarvasaṃkalpaphaladaṃ sarvatejaḥprakāśakam
sarvopādeyasīmāntaṃ cidātmānamupāsmahe /
sarvāvayavaviśrāntaṃ samastāvayavātigam
anāratakacadrūpaṃ cidātmānamupāsmahe /
ghaṭe paṭe taṭe kūpe spandamānaṃ sadā tanau
jāgratyapi suṣuptasthaṃ cidātmānamupāsmahe /
uṣṇamagnau hime śītaṃ mṛṣṭamanne śitaṃ kṣure
kṛṣṇaṃ dhvānte sitaṃ candre cidātmānamupāsmahe /
ālokaṃ bahirantasthaṃ sthitaṃ ca svātmavastuni
adūramapi dūrasthaṃ cidātmānamupāsmahe /
mādhuryādiṣu mādhuryaṃ tīkṣṇādiṣu ca tīkṣṇatām
gataṃ padārthajāteṣu cidātmānamupāsmahe /
jāgratsvapnasuṣupteṣu turyāturyātige pade
samaṃ sadaiva sarvatra cidātmānamupāsmahe /
praśāntasarvasaṃkalpaṃ vigatākhilakautukam
vigatāśeṣasaṃrambhaṃ cidātmānamupāsmahe /
niṣkautukaṃ nirārambhaṃ nirīhaṃ sarvameva ca
niraṃśaṃ nirahaṃkāraṃ cidātmānamupāsmahe /
sarvasyāntaḥsthitaṃ sarvamapyapāraikarūpiṇam
aparyantacidārambhaṃ cidātmānamupāgataḥ /
trailokyadehamuktānāṃ tantumunnatamātatam
pracārasaṃkocakaraṃ cidātmānamupāgataḥ /
līnamantarbahiḥsvāptānkroḍīkṛtya jagatkhagān
citraṃ bṛhajjālamiva cidātmānamupāgataḥ /
sarvaṃ yatredamastyeva nāstyeva ca manāgapi
sadasadrūpamekaṃ taṃ cidātmānamupāgataḥ /
paramapratyayaṃ pūrṇamāspadaṃ sarvasaṃpadām
sarvākāravihārasthaṃ cidātmānamupāgataḥ /
snehādhāramatho'śāntaṃ jaḍavātāhatibhramaiḥ
yuktaṃ muktaṃ ca ciddīpaṃ bahirantarupāsmahe /
hṛtsaraḥpadminīkandaṃ tantuṃ sarvāṅgasundaram
janatājīvanopāyaṃ cidātmānamupāgataḥ /
akṣīrārṇavasaṃbhūtamaśaśāṅkamupasthitam
ahāryamamṛtaṃ satyaṃ cidātmānamupāsmahe /
śabdarūparasasparśagandhairābhāsamāgatam
taireva rahitaṃ śāntaṃ cidātmānamupāgataḥ /
ākāśakośaviśadaṃ sarvalokasya rañjanam
na rañjanaṃ na cākāśaṃ cidātmānamupāgataḥ /
mahāmahimnā sahitaṃ rahitaṃ sarvabhūtibhiḥ /
kartṛtve vāpyakartāraṃ cidātmānamupāgataḥ
akhilamidamahaṃ mamaiva sarvaṃ
tvahamapi nāhamathetaracca nāham /
iti viditavato jagatkṛtaṃ me
sthiramathavāstu gatajvaro bhavāmi
ityārṣe śrīvā०rāmāyaṇe vālmīkīye deva० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० jīvanmuktaniścayayogopadeśo nāmaikādaśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0