યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.12

દ્વાદશઃ સર્ગઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
ખ એવ વ્યોમ સંપન્નમિતિ સંકલ્પનં યથા ।
ભ્રાન્તિમાત્રમસદ્રૂપં તથાહંભાવભાવનમ્

ખે ખં જાતમિતિ ભ્રાન્તેરહં કલ્પયિતા યથા ।
તથા નિર્વ્યપદેશ્યાત્મ સદસ્ત્યસદિવાતતમ્

ખે ખાત્મૈવાસ્તિ ચિદ્રૂપં તત્સ્વકં બુધ્યતે વપુઃ ।
ભાસતે યદિદન્ત્વેન નાહમસ્મિ ન ચાનહમ્

તતશ્ચિદ્રૂપમસ્તીદૃગ્યત્ર સ્થૂલં ખમપ્યલમ્ ।
અણાવિવ મહામેરુસ્તત્સંવિત્તિર્હિ ખાદિતા

ઘનસ્તતોઽચિદાભાસઃ ખાદપ્યતિતરામણુઃ ।
જાનાતિ યત્સ્વભાવં તદેતત્સર્ગતયા સ્થિતમ્

અહન્તાખાદિતાદ્યાત્મવિદઃ પ્રસરણં જગત્ ।
અમ્ભોદ્રવપ્રસરણં યથાવર્તાદિવેષ્ટનમ્

અચિત્પ્રસરણં શાન્તમસ્પન્દીવ જલદ્રવઃ ।
નિઃસ્પન્દપવનાકારમાકાશહૃદયોપમમ્

ન દેશકાલાદિજગત્પ્રસરેષુ ચ યુજ્યતે ।
ઘનાચ્છૂન્યાન્નિરાભાસાચ્ચિન્માત્રવિસરાદૃતે

ચિન્માત્રે પ્રસૃતે કાલે વ્યોમ્નિ નાવિ જલે સ્થલે ।
નિદ્રાયાં જાગ્રતિ સ્વપ્ને ભવેજ્જગદિવોદિતમ્

પ્રસરણાપ્રસરણે ન ચ સંભવતો વિદઃ ।
ખાદપ્યત્યન્તસ્વચ્છત્વાદક્ષોભાદેઃ સદૈવ હિ

જ્ઞશ્ચેતતિ ન ભોગાદિ ન ચૈવાત્મન્યસાવહમ્ ।
દ્રવત્વમમ્ભસીવાન્તરદ્વિતીયઃ પરે સ્થિતઃ

ધીર્હ્રીઃ શ્રીર્ભીઃ સ્મૃતિઃ કીર્તિઃ કાન્તિરિત્યાદિકંગણં ।
ન પશ્યતિ વિસંકલ્પસ્તમસીવ પદાન્યહેઃ

બ્રહ્મેન્દુબિમ્બસ્ફુરિતચિજ્જ્યોત્સ્નાંશામૃતદ્રવઃ ।
દિક્કાલાસંભવાત્સર્ગો નેશ્વરાદતિરિચ્યતે

આધિમાન્યઃ સ્ફુરત્યેવં પરે સ્ફુરતિ ભાસુરમ્ ।
જગદાદ્યાત્મકં ચિત્તં ચક્રૌઘત્વમિવામ્ભસિ

મજ્જનોન્મજ્જનારાવૈર્વિવર્તાવર્તવેષ્ટનૈઃ ।
અચ્છિન્નાનુપદં ક્ષીણા ભાતિ સર્ગસરિચ્ચિરમ્

યથાવર્તૈઃ પયો ભાતિ ધૂમો ભાતિ યથા ઘનઃ ।
તથા જડાત્મકતયા તૃતીયઃ સર્ગ એતયોઃ

દારુણિ ક્રકચચ્છેદે યથાવર્તાદિકં તથા ।
અદિગાદૌ પરે સર્ગસ્તદતદ્રૂપવાનયમ્

સંસારકદલીસ્તમ્ભાદ્વિના સંકલ્પપલ્લવમ્ ।
મૃદુનોઽપિ દૃષત્ક્રૂરાન્ન કિંચિલ્લભતેઽન્તરમ્

સહસ્રખુરમૂર્ધાક્ષિકરવક્ત્રહિતોહિતમ્ ।
નાનાદ્રિતનુદિગ્દેશસરિત્પ્રાદેશમાત્રકમ્

અન્તઃશૂન્યમસારાત્મ બહુરાગોપરઞ્જિતમ્ ।
સ્ફુરદ્વિરાગવિહિતમાર્જનામાત્રતર્જનમ્

સસુરાસુરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગમ્ ।
જડાત્મપવનસ્પન્દિ પરચેતનચેતિતમ્

પટે ચિત્રમહારાજ્યમિવ ભાસુરસુન્દરમ્ ।
પરામર્શાસહં ચારુ વિકલ્પસ્ફૂર્જિતં જગત્

સ્પન્દાત્મનિ વિકલ્પાંશે પતિતાઽસત્યરૂપિણિ ।
સંવિત્પ્રસરતિ ભ્રાન્તૌ તૈલબિન્દુરિવામ્ભસિ

હૃલ્લેખાજાલવિસરૈઃ સર્વાવર્તવિવર્તનૈઃ ।
વિસરત્સ્નેહસંમિશ્રજડાનુદયચર્વણૈઃ

અહમિત્યાદિચિદ્રૂપે વિકલ્પેનોન્મુખી સતી ।
ન પરાદ્વ્યતિરિક્તૈષા જલત્વાદિવ તોયતા

ચિદાદિત્યઃ સ્વ આત્મૈવ સર્ગ ઇત્યભિધીયતે ।
ભૂત્વાહમિતિ તેનાન્યો ન સર્ગોઽસ્તિ ન સર્જકઃ

સ્પન્દાત્મિકાયાં સત્તાયાં યથા સ્પન્દો જલદ્રવઃ ।
તથા ચિદાત્મા વ્યોમત્વેનવ્યોમત્વાદિ વેત્તિ હિ

દેશકાલાદિનિર્માણપૂર્વકં વેદનં વિદઃ ।
સર્ગાત્મકત્વાત્તેનામ્બુદ્રવસામ્યં ન દૂરગમ્

મનોહંભાવબુદ્ધ્યાદિ યત્કિંચિન્નામ વેદનમ્ ।
અવિદ્યાં વિદ્ધિ યત્નેન પૌરુષેણાશુ નશ્યતિ

અર્ધં મિથઃસંકથયા ભાગઃ શાસ્ત્રવિચારણૈઃ ।
આત્મપ્રત્યયતઃ શિષ્ટમવિદ્યાયા નિવર્તતે

ચતુર્ભાગાત્મનિ કૃતે ઇત્યવિદ્યાક્ષયે ક્રમાત્ ।
સમકાલાચ્ચ યચ્છિષ્ટં તદનામાર્થસન્મયમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અર્ધં મિથઃસંકથયા ભાગઃ શાસ્ત્રવિચારણૈઃ ।
આત્મપ્રત્યયતો ભાગઃ કથં તસ્યા નિવર્તતે

સમકાલે ક્રમાચ્ચેતિ મુનિનાથ કિમુચ્યતે ।
તદનામાર્થસચ્ચેતિ સચ્ચાસચ્ચેતિ કિં વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સુજનેન વિરક્તેન સંસારોત્તરણાર્થિના ।
સહ ચાપ્યાત્મવિદુષાં સંસૃતિં પ્રવિચારયેત્

યતઃ કુતશ્ચિદન્વિષ્ય સવિરાગમમત્સરમ્ ।
જનં સજ્જનમાત્મજ્ઞં યત્નેનારાધયેદ્બુધઃ

સંપન્ને સંગમે સાધોરવિદ્યાર્ધં ક્ષયં ગતમ્ ।
વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં શ્રેષ્ઠ જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠદશોદયાત્

અર્ધં સજ્જનસંપર્કાદવિદ્યાયા વિનશ્યતિ ।
ચતુર્ભાગસ્તુ શાસ્ત્રાર્થૈશ્ચતુર્ભાગં સ્વયત્નતઃ

એકોઽભિલાષ ઉત્પન્નો ભોગેભ્યશ્ચ નિવાર્યતે ।
તત્ક્ષયે યાત્યવિદ્યાયાશ્ચતુર્થાંશઃ સ્વયત્નતઃ

સાધુસઙ્ગમશાસ્ત્રાર્થસ્વયત્નૈઃ ક્ષીયતે મલમ્ ।
એકૈકેનાથ સર્વૈશ્ચ તુલ્યકાલં ક્રમાદપિ

યદવિદ્યાક્ષયૈકાત્મ ન કિંચિત્કિંચિદેવ ચ ।
શિષ્યતે તત્પરં પ્રાહુરનામાર્થમસચ્ચ સત્

બ્રહ્મેદં ઘનમજરાદ્યનન્તમેકં
સંકલ્પસ્ફુરણમવિદ્યમાનમેવ ।
બુદ્ધ્વૈવં વ્યપગતમાનમેયમોહો
નિર્વાણં પરિવિહરન્વિશોકમાસ્સ્વ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ વિ૦ સંકલ્પસર્ગયોરૈક્યપ્રતિપત્તિર્નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ