Yoga Vasistha · Verses 6.115-2

pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahākartā mahābhoktā mahātyāgī bhavānagha /
sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam

śrīrāma uvāca /
kimucyate mahākartā mahātyāgī kimucyate /
kimucyate mahābhoktā samyakkathaya me prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
etadvratatrayaṃ rāma purā candrārdhamaulinā /
bhṛṅgīśāya tu saṃproktaṃ yenāsau vijvaraḥ sthitaḥ

sumerāvuttare śrṛṅge pūrvaṃ śaśikalādharaḥ /
atiṣṭhadagnisaṃkāśe samagraparivāravān

tamapṛcchanmahātejāstanuvijñānavānsthitaḥ /
bhṛṅgīśaḥ praṇato rāma baddhāñjalirumāpatim

bhṛṅgīśa uvāca /
bhagavandevadeveśa sarvajña parameśvara /
yadahaṃ paripṛcchāmi kṛpayā tadvadāśu me

saṃsāraracanāṃ nātha taraṅgataralāmimām /
avalokya vimuhyāmi tattvaviśrāntivarjitaḥ

kamantarniścayaṃ kāntamurarīkṛtya susthitam /
asmiñjagajjīrṇagṛhe tiṣṭhāmi vigatajvaram

īśvara uvāca /
sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam /
mahābhoktā mahākartā mahātyāgī bhavānagha

bhṛṅgīśa uvāca /
kimucyate mahākartā mahābhoktā kimucyate /
kimucyate mahātyāgī samyakkathaya me prabho

īśvara uvāca /
dharmādharmau mahābhāga śaṅkāvirahitākṣayaḥ /
yaḥ karoti yathāprāptau mahākartā sa ucyate

rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale /
yaḥ karotyanapekṣeṇa mahākartā sa ucyate

maunavānnirahaṃbhāvo nirmalo muktamatsaraḥ /
yaḥ karoti gatodvegaṃ mahākartā sa ucyate

śubhāśubheṣu kāryeṣu dharmādharmaiḥ kuśaṅkayā /
matirna lipyate yasya mahākartā sa ucyate

sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ /
niricchaṃ vartate kārye mahākartā sa ucyate

udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā /
na śocate yo nodeti mahākartā sa ucyate

yathārthakāle matimānasaṃsaktamanā muniḥ /
kāryānurūpavṛttastho mahākartā sa ucyate

udāsīnaḥ kartṛtāṃ ca karmākarmācaraṃśca yaḥ /
samaṃ yātyantaratyantaṃ mahākartā sa ucyate

svabhāvenaiva yaḥ śāntaḥ samatāṃ na jahāti vai /
śubhāśubhaṃ hyācaranyo mahākartā sa ucyate

janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca /
samameva mano yasya mahākartā sa ucyate

na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidabhikāṅkṣati /
bhuṅkte ca prakṛtaṃ sarvaṃ mahābhoktā sa ucyate

nādatte'pyādadānaśca nācaratyācarannapi /
bhuñjāno'pi na yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate

sākṣivatsakalaṃ lokavyavahāramakhinnadhīḥ /
paśyatyapagatecchaṃ yo mahābhoktā sa ucyate

sukhairduḥkhaiḥ kriyāyogairbhāvābhāvairbhramapradaiḥ /
yasya notkrāmati matirmahābhoktā sa ucyate

jarā maraṇamāpacca rājye dāridryameva ca /
ramyamityeva yo vetti mahābhoktā sa ucyate

mahānti sukhaduḥkhāni yaḥ payāṃsīva sāgaraḥ /
samaṃ samupagṛhṇāti mahābhoktā sa ucyate/

ahiṃsā samatā tuṣṭiścandrabimbādivāṃśavaḥ /
nopa yasmāccopayātā mahābhoktā sa ucyate

kaṭvamlalavaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭamuttamam /
adhamaṃ yo'tti sāmyena mahābhoktā sa ucyate

sarasaṃ nīrasaṃ caiva surataṃ virataṃ tathā /
yaḥ paśyati samaṃ saumyo mahābhoktā sa ucyate

kṣāre khaṇḍaprakāre ca śubhe vāpyaśubhe tathā /
samatā susthirā yasya mahābhoktā sa ucyate

idaṃ bhojyamabhojyaṃ cetyevaṃ tyaktvā vikalpitam /
gatābhilāṣaṃ yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate

āpadaṃ saṃpadaṃ mohamānandamaparaṃ param /
yo bhuṅkte samayā buddhyā mahābhoktā sa ucyate

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī /
dhiyā yeneti saṃtyaktaṃ mahātyāgī sa ucyate

sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ /
dhiyā yena parityaktā mahātyāgī sa ucyate

dehasya manaso duḥkhairindriyāṇāṃ manaḥsthiteḥ /
nūnaṃ yenojjhitā sattā mahātyāgī sa ucyate

na me deho na janmāpi yuktāyukte na karmaṇī /
iti niścayavānantarmahātyāgī sa ucyate

yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam /
sarvamantaḥ parityaktaṃ mahātyāgī sa ucyate

yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate /
sā yena suṣṭhu saṃtyaktā mahātyāgī sa ucyate

ityuktaṃ devadevena bhṛṅgīśāya purānagha /
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya tiṣṭha rāma gatajvaraḥ

nityoditaṃ vimalarūpamanantamādyaṃ
brahmāsti netarakalākalanaṃ hi kiṃcit /
ityeva bhāvaya nirañjanatāmupeto
nirvāṇamehi sakalāmalaśāntavṛttiḥ

anāmayaṃ brahma samastakalpa
kāryaikabījaṃ paramātmarūpam /
bṛhacca tadbraṃhitasarvabhāvaṃ
khamasti bhātīha yadaṅga kiṃcit

anyatkvacitkiṃcididaṃ kadāci-
nna saṃbhavatyeva sadapyasacca /
ityeva sādho dṛḍhaniścayo'ntaḥ
sthitvā gatāśaṅkavilāsamāssva

antarmukhaḥ sansatataṃ samastaṃ
kurvanbahiṣṭhaṃ khalu kāryajātam /
na khedamāyāsi kadācideva
nirākṛtāhaṃkṛtitāmupaiṣi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de०mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० vratatrayanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ