Yoga Vasistha · Chapter 6.115

pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

pārśvagā ūcuḥ /
atrottamāśatha latāvalayālayeṣu
līlāvilolalalanāḥ kalayanti gītam /
uddāmabhāvarasavismṛtavāsarehā
viśramya kiṃnaragaṇāḥ kalakākalīkam

ete himādrimalayācalavindhyasahya-
krauñcā mahendramadhumandaradardurādyāḥ /
dūrasthitā dṛśi sitābhrapaṭā vahanti
saṃśuṣkaparṇalavalāñchitaloṣṭalīlām

amī dūrālokavyavahitamahāvartmanicayāḥ
puraḥprākārāṇāṃ kulaśikhariṇo bibhrati vapuḥ /
viśantīrambhodhiṃ kalaya lulitā bhānti saritaḥ
paṭasyāntaḥ saktāḥ pratanusitasūtrā iva daśāḥ

daśāśāḥ śailānāmupari paritaḥ prāvṛtaghanā
ghanaśyāmākārāḥ khagakalakalālāpalapitāḥ /
latāmuktaiḥ puṣpairlalitavanalekhābhujalatā
hasantyaste rājanbhavanavanitā bhānti purataḥ

tālītamālabakulākulatuṅgaśṛṅga-
mekīkṛtākṛti vanaṃ taralaṃ vibhāti /
abhyāhataṃ jalanidhestaralaistaraṅgai-
stīrāntalagnaghanaśaivalajālakalpam

itaḥ svapiti keśavaḥ kulamitastadīyadviṣā-
mito'pi śaraṇārthinaḥ śikharipatriṇaḥ śerate /
ito'pi vaḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakai-
raho vitatamūrjitaṃ bharasahaṃ ca sindhorvapuḥ

ete jambunadītaṭā ravikarairābhānti hemākhila-
grāmāraṇyapurasthalīgiritarusthāṇvagrahāroccayāḥ /
jvālālīvalitābarāṃtaraliho muñcanti bhāsobhita-
ssarvā bhūmipa bhūrihaivamamarāsevyāsti no mānuṣaiḥ

ete kadambavanakambalamambudābha-
mābhānti bhāskarapathānugatā vahantaḥ /
asyācalasya vasudheva taṭaṃ tavāstu
mā sūryarodhakanabhasthaghanaughaśaṅkā

eṣo'sau malayo layogralavalīvallīlasaccandana-
sphītāmodamadādrasena taravo vakre kriyante tribhiḥ /
sajvālodahanākṣasaṃsthitakapoloṣmodayottāṇḍave
aṅguṣṭhāṅgulibhiryathoṣṇakakaṇāstaptā yathā yoṣitām
eṣo'bdhidhautakaladhautataṭādhirūḍha-
bhogīndrabhogapariveṣṭitacandano'gaḥ /
vidyādharīvadanapaṅkajadīptipuñja-
hemīkṛtākhilaśilo malayābhidhānaḥ

kūjatkuñjakaṭhoragahvaranadīkvatkāravatkīcaka-
stambhāḍambaramūkamaukulikulaḥ krauñcācaloyaṃ giriḥ /
etasminprabalākināṃ pracalatāmudvejitāḥ kūjitai-
rudvellanti purāṇarohaṇatarustambheṣu kumbhīnasāḥ

komalakanakalatālaya-
vilasitalalanāvilolavalayakṛtam /
śravaṇarasāyanapānaṃ
vitatamihākarṇayāsya taṭe

karikaraṭagalitamadajala-
valitaścalavīcicañcarīkacayaiḥ /
carvita eṣa kadarthita
iva kaṇanikaro virauti vārinidhau

paśyāmalendurāmṛta-
navanītaśarīrasundarīvalitaḥ /
piturutsaṅge kurute
jalalīlāṃ kṣīravārinidhau

nṛtyanti mattakalakokilakākalīkāḥ
paśyāmale malayasānuni bālavallyaḥ /
lolālijālanayanāruṇapatrapāṇi-
puṣpā madhūtsavavilāsaviśeṣavatyaḥ

vaṃśānāṃ hṛdi parvateṣu jaladhau toyārthinīnāṃ tu ye
śuktīnāṃ hṛdaye viśanti samaye varṣāṃbhasāṃ bindavaḥ /
te muktāphalatāṃ vrajanti kariṇāṃ kumbheṣu vānyadbhavet
śuddhau mauktikavatsyuruttamaguṇā etāstridhā jā-
tayaḥ

śaile'bdhau puruṣe'vanau jaladhare bheke śilāyāṃ gaje
nānākāradharā bhavanti maṇayaḥ karmāṇi teṣāṃ vibho /
hlādoccāṭanamāraṇajvarabhayabhrāntiprakāśāndhatā-
khedottāpanabhūnabhogatidṛśo nāśo vidhānaṃ tathā

vātāyanodaragavākṣakavāṭakakṣā-
dvārānanairiha purāṇyudite paṭhanti /
śvabhrābhrakandaradarīvanaveṇurandhra-
vargeṇa mandara ivāmṛtasindhumindum

etacchṛṅgaṃ harati pavanaḥ kiṃsvidityunmukhībhi-
rdṛṣṭotsāhaścakitacakitaṃ mugdhasiddhāṅganābhiḥ /
prāleyādreḥ pratitaṭavanaṃ protpatatyabhramūrdhvaṃ
vajrastambho gaganasutalottolanāyeva bhūmeḥ

gaṅgātaraṅgahimasīkaraśītalāni
vidyādharādhyuṣitacāruśilātalāni /
puṣpābhrasaṃvalitapuṣpitakānanāni
rājanvilokaya mahendragirestaṭāni

deśāntareṣu vitatāni vanāntarāṇi
puṣpasthalānyupavanānyatha pattanāni /
tīrtheṣu pūtabhuvanāni jalāni dṛṣṭvā
daurbhāgyamītirapayāti javānuviddhā

śrṛṅgāṇi pūritadigantaramaṇḍalāni
śvabhrābhrakandaranikuñjakulākulāni /
vyomopamānyapi ca vāridhikuṇḍalāni
dṛṣṭvā galanti kukṛtāni bṛhattarāṇi

ramyāścandanavīthayo hi malaye vindhye madāndhā gajāḥ
kailāse nṛpa pādajāti kanakaṃ candraṃ mahendrācale /
divyāścauṣadhayastuṣāraśikhare sarvatra ratnāni vai
santyandhākhuvadeṣa jīrṇasadane vyarthaṃ jano jīryate

sonnataṃ jagadivorutaṭākaṃ
vāriṇā vivalitaṃ timireṇa /
prasphuranti ca yugānta ivaitā
vidyutaḥ śapharikā iva lolāḥ

sāvaśyāyāśyānanīhāradhārā
dhārodgārānvāridānmādayantaḥ /
śītānītoddāmaromāñcacarcāḥ
prodyacchabdaṃ vāntyaho varṣavātāḥ

hā vāti nīlajaladaprasarānusārī
vātaḥ kiranviṭapipallavapuṣpagucchān /
dhīrotkaradrumavanāntaracāracāru-
rāsārasīkarakadambakasārasāraḥ

mārutāḥ suratakrāntakāntāniḥśvasitairime /
vahanti vṛddhiṃ gandhaṃ ca lavaṃ svargādiva cyutāḥ

kuvalayakuvalayavikacana-
kusumalatāvidalanodyatā mṛdavaḥ /
ghanapaṭapāṭanapaṭavo
vidhutopavanā vahantyamī pavanāḥ

saṃdhyābhraleśānupayanti vātā
nabhastale komalakampanena /
nṛpāṅgaṇe puṣpavicitralekhā-
nuvāsite bhṛtyavarā ivaite

kvacitkusumagandhayaḥ kamalavargagandhāḥ kvaci-
tkvacitakusumavarṣiṇo lalitakesarāsāriṇaḥ /
kvacicca himapāṇḍavo haritapītalaśyāmalā
vahanti śikharānilāḥ suratamandagharmacchidaḥ

kvacidhuṃkārakāṃkārairaṅgāranikarānkaraiḥ /
kiṃkarairvikiratyarko mūrkhasaṃsargavāniva

nararasāyanatṛptivimuktayā
pramadayā madayāpitalajjayā /
upagate vapuṣā na viṣahyate
viṣavimūrcchanayeva samāyatā

valitatāmarasā mṛduśīkarāḥ
śaśikarotkaravīcivibhedinaḥ /
sadahanā iva tāpamayāḥ puro
virahiṇīṣu vanāvanivāyavaḥ

iha hi pūrvapayodhitaṭāvaṭe
vikaṭapatrapaṭāḥ kaṭakītaṭāḥ /
navamadāsavayauvanasaṃśrayāḥ
kalaya yānti kathaṃ śabarastriyaḥ

navarasāsavasāraniśāgama-
kṣayabhayāturacittatayāṅganā /
tyajati kāntamiyaṃ na manāgapi
drutamito valiteva puro'hibhiḥ

prabhātatūryamukharairdivasairiva tarjitā /
hradyeva sphuṭitā nārī nilīnā dayitorasi

protphullakiṃśukaiṣā
dakṣiṇajaladhestaṭe'tra vanarājī /
jvaliteva jalataraṅgaiḥ
paunaḥpunyena sicyate'mbudhinā

vāsyā niryāntyanilai-
rdhūmā iva kṛṣṇakesarāmbudharāḥ /
aṅgārā iva kusumā-
nyupaśāntāṅgāravacca khagabhṛṅgāḥ

īdṛśyeva vilokaya
vanarājī satyavahninā jvalitā /
giriśirasi tūttarasyāṃ
diśi dūre dhūyate ca khe pavanaiḥ

krauñcācalasya bhuvi mantharameghacakra-
gambhīratāraravanartitabarhiṇīyam /
paśyotthitaṃ tumulamākulavarṣavāta-
vyādhūtapuṣpaphalapallavakānanīyam

astācale vikaṭakāñcanakūṭakoṭi-
saṃghaṭṭanasphuṭitajarjaracārusaṃdhiḥ /
kharvaṃ rathaḥ patati sa sma raveḥ sacakra-
cītkāratāratarakūbararāsa eṣaḥ

bhuvanabhavanaprākāre'drau niśākaramerukaṃ
parivikasitaṃ mītaṃ bhāsā malālirupāśritaḥ /
tadiha jagatāṃ vastu śreṣṭhaṃ na kiṃcana vidyate
vidhirupahataḥ kuryānno yatkṣaṇena kalaṅkitam

tribhuvanaharāṭṭahāso
bhuvanamahābhavana eṣa maṅkolaḥ /
kṣīrasalilāvapūro
gaganābdheścāndra ālokaḥ

spṛṣṭapradoṣamayamandaramathyamāna-
candrārṇavollasitadugdhataraṅgabhaṅgaiḥ /
paśya prabhāpaṭalakaiḥ paripūritāṅgīḥ
pūrairivograsaritaḥ prasaradbhirāśāḥ

ete patantyatula tālakarālalola-
vetālavālavalitā niśi guhyakaughāḥ /
hūṇeśvarasya nagarāṇi nirastaśānti
svastiśravādivikalāni balena bhoktum

tāvadvibhāti gagane paripūrṇacandro
yāvadvadhūvadanameti na sadma bāhyam /
abhyudgate'ṅgaṇanabhasyabalānanendā-
vindoḥ sitābhraśakalasya ca ko viśeṣaḥ

vṛddhāni candrāṃśunavāmbarāṇi
gaṅgaughanirdhūtaśilānyamūni /
himātatānyugralatājaṭāni
tuṣāraśaileśvaramastakāni

sa eṣa mandāravanāvataṃso
dolāpsarogeyavisārivātaḥ /
kvacinmaṇidyotavicitracitraḥ
saṃdṛśyate vyomani mandarādriḥ

pronnidranīrandhraśilīndhrasāndra-
puṣpārghyapātradhramahāmahīdhrāḥ /
sāndrābhranirhādagabhīrakukṣau
sarkṣāntarikṣaśriyamudvahanti

itaḥ sa kailāsagirirgarīyasā
prabhāpravāheṇa mitena yasya kham /
śaṃbhorivābhāti sutasya kuṭṭimaṃ
candro'pi ca kṣīrasamudrago yathā

sthāṇūnāṃ chinnaśākhānāṃ mṛnmayānāṃ ca vāsavaḥ /
saṃdhatte paśya dūrāṇāṃ vātairmuktaśikhā iva

ete kadambakulakundasugandhivātā
limpanti māṃsalatayā makarandavṛṣṭeḥ /
ghrāṇaṃ ghanaiḥ parimalairalijālanīlā
vyāloḍya meghapaṭalaiḥ khamivābhrakāyāḥ

unnidrakuḍmaladalāsu vanasthalīṣu
sacchāyaśādvalaghaneṣu ca jaṅgaleṣu /
grāmeṣu saṃtataphaladrumasaṃkuleṣu
lakṣmīḥ svayaṃ nivasatīva nivāsahetoḥ

vātāyanāgatalatāvṛtasaudhakośa-
kośātakīkusumakesaramāharadbhiḥ /
āgulphakīrṇamukulājira eṣa vātai-
grāmo vibhāti nagaraṃ vanadevatānām

unnidrāmalacampakadrumalatādolāvilolāṅganāḥ
kūjannirjharavārayaḥ parisarapronnidratāladrumāḥ utphullojjvalamaṃjarīsitalatāgehollasadbarhiṇaḥ
paryantonnatasālalambajaladā ramyā girigrāmakāḥ
vātālolavicitrapatralatikāsaṃpūrṇanīlasthalāḥ
kūjallāvakakokakukkuṭaghaṭāgāyatpulindāṅganāḥ /
bālāvyākulatarṇakā dadhimadhukṣīrājyapānojjvalāḥ
kasyevāmṛtamaṇḍapā viracitā ramyā girigrāmakāḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० avi० vi० vipaścidanukṛtapadārthavarṇanaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ