યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.115-2

પઞ્ચદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાકર્તા મહાભોક્તા મહાત્યાગી ભવાનઘ ।
સર્વાઃ શઙ્કાઃ પરિત્યજ્ય ધૈર્યમાલમ્બ્ય શાશ્વતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિમુચ્યતે મહાકર્તા મહાત્યાગી કિમુચ્યતે ।
કિમુચ્યતે મહાભોક્તા સમ્યક્કથય મે પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતદ્વ્રતત્રયં રામ પુરા ચન્દ્રાર્ધમૌલિના ।
ભૃઙ્ગીશાય તુ સંપ્રોક્તં યેનાસૌ વિજ્વરઃ સ્થિતઃ

સુમેરાવુત્તરે શ્રૃઙ્ગે પૂર્વં શશિકલાધરઃ ।
અતિષ્ઠદગ્નિસંકાશે સમગ્રપરિવારવાન્

તમપૃચ્છન્મહાતેજાસ્તનુવિજ્ઞાનવાન્સ્થિતઃ ।
ભૃઙ્ગીશઃ પ્રણતો રામ બદ્ધાઞ્જલિરુમાપતિમ્

ભૃઙ્ગીશ ઉવાચ ।
ભગવન્દેવદેવેશ સર્વજ્ઞ પરમેશ્વર ।
યદહં પરિપૃચ્છામિ કૃપયા તદ્વદાશુ મે

સંસારરચનાં નાથ તરઙ્ગતરલામિમામ્ ।
અવલોક્ય વિમુહ્યામિ તત્ત્વવિશ્રાન્તિવર્જિતઃ

કમન્તર્નિશ્ચયં કાન્તમુરરીકૃત્ય સુસ્થિતમ્ ।
અસ્મિઞ્જગજ્જીર્ણગૃહે તિષ્ઠામિ વિગતજ્વરમ્

ઈશ્વર ઉવાચ ।
સર્વાઃ શઙ્કાઃ પરિત્યજ્ય ધૈર્યમાલમ્બ્ય શાશ્વતમ્ ।
મહાભોક્તા મહાકર્તા મહાત્યાગી ભવાનઘ

ભૃઙ્ગીશ ઉવાચ ।
કિમુચ્યતે મહાકર્તા મહાભોક્તા કિમુચ્યતે ।
કિમુચ્યતે મહાત્યાગી સમ્યક્કથય મે પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ ।
ધર્માધર્મૌ મહાભાગ શઙ્કાવિરહિતાક્ષયઃ ।
યઃ કરોતિ યથાપ્રાપ્તૌ મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

રાગદ્વેષૌ સુખં દુઃખં ધર્માધર્મૌ ફલાફલે ।
યઃ કરોત્યનપેક્ષેણ મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

મૌનવાન્નિરહંભાવો નિર્મલો મુક્તમત્સરઃ ।
યઃ કરોતિ ગતોદ્વેગં મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

શુભાશુભેષુ કાર્યેષુ ધર્માધર્મૈઃ કુશઙ્કયા ।
મતિર્ન લિપ્યતે યસ્ય મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

સર્વત્ર વિગતસ્નેહો યઃ સાક્ષિવદવસ્થિતઃ ।
નિરિચ્છં વર્તતે કાર્યે મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

ઉદ્વેગાનન્દરહિતઃ સમયા સ્વચ્છયા ધિયા ।
ન શોચતે યો નોદેતિ મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

યથાર્થકાલે મતિમાનસંસક્તમના મુનિઃ ।
કાર્યાનુરૂપવૃત્તસ્થો મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

ઉદાસીનઃ કર્તૃતાં ચ કર્માકર્માચરંશ્ચ યઃ ।
સમં યાત્યન્તરત્યન્તં મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

સ્વભાવેનૈવ યઃ શાન્તઃ સમતાં ન જહાતિ વૈ ।
શુભાશુભં હ્યાચરન્યો મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

જન્મસ્થિતિવિનાશેષુ સોદયાસ્તમયેષુ ચ ।
સમમેવ મનો યસ્ય મહાકર્તા સ ઉચ્યતે

ન કિંચન દ્વેષ્ટિ તથા ન કિંચિદભિકાઙ્ક્ષતિ ।
ભુઙ્ક્તે ચ પ્રકૃતં સર્વં મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

નાદત્તેઽપ્યાદદાનશ્ચ નાચરત્યાચરન્નપિ ।
ભુઞ્જાનોઽપિ ન યો ભુઙ્ક્તે મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

સાક્ષિવત્સકલં લોકવ્યવહારમખિન્નધીઃ ।
પશ્યત્યપગતેચ્છં યો મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

સુખૈર્દુઃખૈઃ ક્રિયાયોગૈર્ભાવાભાવૈર્ભ્રમપ્રદૈઃ ।
યસ્ય નોત્ક્રામતિ મતિર્મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

જરા મરણમાપચ્ચ રાજ્યે દારિદ્ર્યમેવ ચ ।
રમ્યમિત્યેવ યો વેત્તિ મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

મહાન્તિ સુખદુઃખાનિ યઃ પયાંસીવ સાગરઃ ।
સમં સમુપગૃહ્ણાતિ મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે।

અહિંસા સમતા તુષ્ટિશ્ચન્દ્રબિમ્બાદિવાંશવઃ ।
નોપ યસ્માચ્ચોપયાતા મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

કટ્વમ્લલવણં તિક્તમમૃષ્ટં મૃષ્ટમુત્તમમ્ ।
અધમં યોઽત્તિ સામ્યેન મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

સરસં નીરસં ચૈવ સુરતં વિરતં તથા ।
યઃ પશ્યતિ સમં સૌમ્યો મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

ક્ષારે ખણ્ડપ્રકારે ચ શુભે વાપ્યશુભે તથા ।
સમતા સુસ્થિરા યસ્ય મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

ઇદં ભોજ્યમભોજ્યં ચેત્યેવં ત્યક્ત્વા વિકલ્પિતમ્ ।
ગતાભિલાષં યો ભુઙ્ક્તે મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

આપદં સંપદં મોહમાનન્દમપરં પરમ્ ।
યો ભુઙ્ક્તે સમયા બુદ્ધ્યા મહાભોક્તા સ ઉચ્યતે

ધર્માધર્મૌ સુખં દુઃખં તથા મરણજન્મની ।
ધિયા યેનેતિ સંત્યક્તં મહાત્યાગી સ ઉચ્યતે

સર્વેચ્છાઃ સકલાઃ શઙ્કાઃ સર્વેહાઃ સર્વનિશ્ચયાઃ ।
ધિયા યેન પરિત્યક્તા મહાત્યાગી સ ઉચ્યતે

દેહસ્ય મનસો દુઃખૈરિન્દ્રિયાણાં મનઃસ્થિતેઃ ।
નૂનં યેનોજ્ઝિતા સત્તા મહાત્યાગી સ ઉચ્યતે

ન મે દેહો ન જન્માપિ યુક્તાયુક્તે ન કર્મણી ।
ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તર્મહાત્યાગી સ ઉચ્યતે

યેન ધર્મમધર્મં ચ મનોમનનમીહિતમ્ ।
સર્વમન્તઃ પરિત્યક્તં મહાત્યાગી સ ઉચ્યતે

યાવતી દૃશ્યકલના સકલેયં વિલોક્યતે ।
સા યેન સુષ્ઠુ સંત્યક્તા મહાત્યાગી સ ઉચ્યતે

ઇત્યુક્તં દેવદેવેન ભૃઙ્ગીશાય પુરાનઘ ।
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય તિષ્ઠ રામ ગતજ્વરઃ

નિત્યોદિતં વિમલરૂપમનન્તમાદ્યં
બ્રહ્માસ્તિ નેતરકલાકલનં હિ કિંચિત્ ।
ઇત્યેવ ભાવય નિરઞ્જનતામુપેતો
નિર્વાણમેહિ સકલામલશાન્તવૃત્તિઃ

અનામયં બ્રહ્મ સમસ્તકલ્પ
કાર્યૈકબીજં પરમાત્મરૂપમ્ ।
બૃહચ્ચ તદ્બ્રંહિતસર્વભાવં
ખમસ્તિ ભાતીહ યદઙ્ગ કિંચિત્

અન્યત્ક્વચિત્કિંચિદિદં કદાચિ-
ન્ન સંભવત્યેવ સદપ્યસચ્ચ ।
ઇત્યેવ સાધો દૃઢનિશ્ચયોઽન્તઃ
સ્થિત્વા ગતાશઙ્કવિલાસમાસ્સ્વ

અન્તર્મુખઃ સન્સતતં સમસ્તં
કુર્વન્બહિષ્ઠં ખલુ કાર્યજાતમ્ ।
ન ખેદમાયાસિ કદાચિદેવ
નિરાકૃતાહંકૃતિતામુપૈષિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ વ્રતત્રયનિરૂપણં નામ પઞ્ચદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ