Yoga Vasistha · Chapter 6.116

ṣoḍaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

anucarā ūcuḥ /
deva paśyātra saṃgrāmalagnasīmāntabhūbhṛtām /
kacanti hetisaṃghātā visaranti balāni ca

hatānhatānabhimukhānvīrānvīraiḥ sahasraśaḥ /
āropyāropya khaṃ yānti paśya paśyāṅganārathaiḥ

vijigīṣoḥ punaḥ prāpte saṃkaṭe prakaṭe raṇe /
dharmyaṃ virājate yuddhaṃ yauvane surataṃ yathā

lokairaninditā lakṣmīrārogyaṃ śrīsamanvitam /
dharmyaṃ yuddhaṃ parārthena jīvitasyottamaṃ phalam

avirodhena dharmasya yuddhe saṃmukhamāgatam /
yodhānurūpaṃ yo hanti śūraḥ svargyaḥ sa netaraḥ

hastasthitāsivaranīlasarojadāma-
śyāmo hayotthaghanareṇuniśāgamo'tra /
ālokaya kramaṇameṣa kathaṃ karoti
pronnāmahetibharabhūṣaṇabhāji lakṣmyāḥ

ete kacanti śaraśaktigadābhuśuṇḍī-
śūlāsikuntapaṭutomaracakrapūrṇāḥ /
tāpāḥ satāṇḍavakacapracale cale'bdhau
dehena valgati bhuvīva phaṇīndrasaṃghāḥ

paśyāmbaraṃ balavadambudharābdhipūrṇaṃ
paśyāmbaraṃ taralatārakatārahāram /
paśyāmbaraṃ sughanasaktamasaikasāraṃ
paśyāmbaraṃ viśadacandrakarāvasiktam

yatrānekasurāsurāspadaghaṭā tārāpadeśaṃ gatā
ṛkṣāṇāṃ ca yadāspadaṃ visaratāṃ sarvonnatānāṃ ca yat /
tasmiñchūnyamiti pratītiradhunāpyastaṃ gatā nāmbare
ko'nyo mārjayituṃ jano'jñaracitaṃ lokāpavādaṃ kṣamaḥ
meghāṭopaiḥ pralayadahanairadripakṣābhighātai-
stārāpūrairamaraditijakṣubdhasaṃgrāmasaṃghaiḥ /
vyomādyāpi prakṛtivikṛtiṃ nāma nāyātyasaṃkhyai-
rantaḥ sārāśayaguṇavatāṃ lakṣyate no mahimnaḥ

āndolayasyaviralaṃ gaganārkamaṅke
nārāyaṇaṃ ca śaśinaṃ ca tathetarāṇi /
tejāṃsi bhāsurataḍitprabhṛtīni sādho
citraṃ tathāpi na jahāsi yadāndhyamantaḥ

ākāśa kāśasi tu yatra śaśāṅkabimbaṃ
tvatkīrṇakajjalatamo malino'sitatvam /
saṅgānna yannayasi tatkhalu citramuccaiḥ
ko nāma vāntaramalaṃ malinīkaroti

pūrṇasyāpi jagaddoṣaiḥ sarvadaivāvikāriṇaḥ /
khasya manye budhasyeva sukhaṃ sarvārthaśūnyatā

kalpābhradrumavīrudunnatidṛśāṃ kartāsi dhartāsi ca
ākāśendughanārkakinnaramarutskandhāmarāṇāmapi /
sarvaṃ ramyamasaṃkulāśaya samasvacchasvabhāvasya te
yattvetaddahanatvamaṅga tadaho mukhyāya khedāya naḥ

ākāśa kāśamasi nirmalamacchamuccai-
rādhāra unnatatayottamamuttamānām /
tvāmetya kiṃtu viralaṃ karakāghano'yaṃ
lokaṃ vimardayati tena paro'si nīcaiḥ

ākāśa karṣakaṣa eva nikarṣaṇaṃ te
manye ciraṃ samacitaṃ na tu kiṃcidanyat /
śūnyo'si yajjaladhararkṣavimānacandra-
sūryānilānvahasi bhāsi na cārthaśūnyaḥ

ahni prakāśamasi raktavapurdinānte
yāmāsu kṛṣṇamatha cākhilavasturiktam /
nityaṃ na kiṃcidapi sadvahasīti māyāṃ
na vyoma vetti viduṣo'pi viceṣṭitaṃ te

akiṃcano'pi kāryāṇi sādhayatyātatāśayaḥ /
antaḥśūnyamapi vyoma sarvasyonnatikāraṇam

na tṛṇasalilaṃ naiva grāmo na nāma ca pattanaṃ
na ca dalabharasnigdhacchāyastarurna ca satprapā /
tadapi gaganādhvānaṃ sūryaḥ prayāti dine dine
viṣamamapi yatprārabdhaṃ tattyajanti na sāttvikāḥ

yāmā dhvāntapaṭena śītalaruciḥ karpūrapūraiḥ karai-
rarkālokanavāṃśukena divasastāraughapuṣpotkaraiḥ /
dyaurambhodatuṣāravārikusumaiḥ sarvartavo bhūṣaya-
ntyete kālakalātmanostribhuvane vyomāṅgaṇaṃ nāthayoḥ
dhūmābhrareṇutimirārkaniśeśasaṃdhyā
tārāvimānagaruḍādrisurāsurāṇām /
kṣobhairapi prakṛtimujjhati nāntarikṣaṃ
citrotthitā sthitiraho nu mahāśayasya

digbhittibaddhamidamūrdhvatalāntarikṣa
murvītalaṃ ghanapurācalabhūribhāṇḍam /
vidyādharāmaramahoragajālakāraṃ
lokaughasaṃsaraṇasaṃghapipīlikāḍhyam

kālaḥ kriyā ca bhuvanaṃ bhavanaṃ cirāya
nāmādhitiṣṭhata ivopavanaṃ vikāsi /
āśaṅkyate pratidinaṃ nanu naṣṭameva
nādyāpi naśyati ca keyamaho nu māyā

[ yugalakam /]
khaṃ manye pādapādīnāṃ rodhayatyadhikonnatim /
akartureva mahato mahimnodeti kartṛtā

jagatāṃ yatra lakṣāṇi na bhavantyudbhavanti ca /
tacchūnyamucyate vyoma dhikpāṇḍityamakhaṇḍitama

vyomanyeva pralīyante vyomataḥ prodbhavanti ca /
gacchatonmattatāmetāmīśvarānyabhidā kṛtā

āyānti yānti nipatanti tathotpatanti
sargaśriyaḥ kaṇaghaṭā iva pāvakotthāḥ /
yatrāmalaṃ tadahamekamanādimadhyaṃ
manye khameva na tu kāraṇamīśvarākhyam

ādhāramāyatataraṃ trijaganmaṇīnā-
maṅge bibhartyamitamantaraśeṣavastu /
vyomaiva cidvapurahaṃ parameva manye
yatrodayāstamayameti jagadbhramo'yam

vanāvanau vanacaracārukāminā
manoharadrumagahaneṣu gīyate /
ito gireḥ śirasi vilokyate'munā
viyoginā pathi vahatā rasākulam

gītaṃ śrṛṅgatarūccapallavapuṭe niḥśvasya sotkaṇṭhayā
kaṃṭhāśliṣṭagirā viyogahatayā vidyādharāṇāṃ striyā /
yannāmātra tadeṣa nātha pathikaḥ socchvāsamākarṇayan
dolāndolanayeva cañcaladhiyā no yāti nonūcyate

gāyatyadriśirastarau dalapuṭe niḥśvasya vidyādharī
kākalyā'tilakaṃ viyogavidhurā bāṣpākulaiṣā puraḥ /
nāthotsaṅgagṛhe gṛhītacibukaṃ smeraṃ bhavaccumbanaṃ
smṛtvāsvādya rasāyanaṃ hatasamā nītā mayaitā iti

asyāḥ prāgbhavasatpatiḥ sa muninā śāpena vṛkṣīkṛto
varṣadvādaśakaṃ tadeva gaṇayantyeṣaiva sātra sthitā /
gāyatyutkalitā tadeva dayitaṃ taṃ pādapaṃ saṃśritā
mārge mārgavihāriṇāṃ vadanato rājanmamaitacchrutam

paśyaiṣa so'smadavalokanaśāntaśāpo
vidyādharo viṭapitāmavamucya bālām /
kaṇṭhekaroti viṭapākṛtivipralambhai-
staireva bāhubhiralaṃ sphuṭapuṣpahāsaḥ

śikhariṇāṃ kariṇāṃ kusumotkaro
viṭapiṣu sphuṭaromasu rājate /
gaganavicyutatārakalīlayā
śikharameṣa tuṣārasamānayā

mīnāvalīsarabhasaplutighaṭṭitāmbu-
vīcīvilolaviruvatkurarīkarālā /
kāveryaho kusumaśuklapaṭā'vabhāti
niḥśaṅkaraṅkukulasaṃkulakūlakacchā

bhātyatra paśya raviṇā kaṭake suvela-
śailasya kāñcanaśilā sakalāmalaśrīḥ /
velāvalolavaruṇālayavīcibhaṅga-
paryastavāḍavakṛśānukaṇopamānā

āsannapīnajaladāvalitālayānāṃ
gehopaśalyapariphullavanadrumāṇām /
lakṣmīḥ palāśapaṭalāvalitāmbarāṇāṃ
ghoṣaukasāṃ samavalokaya parvateṣu

unnidrapuṣpapaṭupāṇḍurapuṣpakhaṇḍā
mandārabhāṇḍaviśikhaṇḍikaraṇḍakacchāḥ /
grāmāḥ prapātajalajālavilāsavādyā
valgadguhāgahanagītajanā jayanti

unnidrakandaladalāntaralīyamāna-
kūjanmadāndhamadhuponmadapāmarāṇām /
manye na sā bhavati tuṣṭirihāmarāṇāṃ
yā gokuleṣu girigahvariṇāṃ narāṇām

bhṛṅgāvadolitalatākulakānanānta-
rgāyatpulindadayitānanadattanetram /
līlākulā gataghṛṇaṃ girigahvareṣu
kiṃ ghnanti śatrumiva mugdhamṛgaṃ kirātāḥ

nānāvikāsikusumotkarasāralabdha-
vallīdalāvalanaśītalitādhvagāṅgāḥ /
sāmbhaḥprathaprasaraṇena tarattaraṅgā
grāmā girīndragahaneṣu jayanti candram

kūjannirjaravārayaḥ parisaratpronnidratāladrumā
helollāsitapuṣpapallavavaladvallīvitānāmbarāḥ /
paryantonnatasālalambijaladā ramyā girigrāmakā-
ścandrāśvatthamitāvaniṃ śaśipurasyodyānabhāgā iva

āsannapītaghanaghargharameghanāda-
nṛtyacchikhaṇḍinavatāṇḍavaviprakīrṇaiḥ /
grāmāḥ kalāpikulakomalabarhakhaṇḍaiḥ
proḍḍīnacandrakamaṇiprakarā jayanti

pārśvasthacāruśaśimaṇḍalamaṇḍaneṣu
viśrāntavāriguruvāridavāraṇeṣu /
grāmeṣu yā giritaṭeṣu vilāsalakṣmī
rājyeṣu sā vibhavavatsu kuto viriṃceḥ

svāmodanandanavanāntarasundareṣu
saṃtānakastavakahāsinikuñjakeṣu /
unnidramandramadhupākulapāribhadra-
sāndradrumeṣvabhirame girigahvareṣu

hariṇīrāvaramyeṣu hārihārītahāriṣu /
girigrāmeṣu puṣpeṣupureṣviva ratirnṛṇām

sphāṭikastambhasaṃbhāraramyanirjharavāriṇi /
nṛtyantyetāḥ śikhaṇḍinyaḥ paśyāsmingrāmagahvare

śikhaṇḍinyo vilāsinyaḥ puṣpabhāranatā latāḥ /
atra nṛtyanti kuñjeṣu raṇanirjharapuṣkare

hārītahāriharitopavanadrumāsu
vāpīpramāṇaraṇitāmalakākalīṣu /
grāmasthalīṣu girigahvaragopitāsu
manye mudaiṣa ramate svarasena kāmaḥ

śrīmadvṛttamahāśayātapaharaproccairgabhīrākṛte
bhūbhṛnmūrdhasu bhūṣaṇaṃ bhavasi bho bhūme rasaikāspadam/
etattu kṣapayenmanāṃsi yadidaṃ megha tvayā varṣatā
harṣādūṣarapalvalasthalataruṣvambhovibhāgakramaḥ

nityaṃ snāsi sutīrthavārivisarairuccaiḥpadastho'mbudaḥ
śuddhaḥ sanvipināvanau nivasasi prārabdhamaunavrataḥ /
riktasyāpyatikāntireva bhavataḥ kāyāśrayā lakṣyate
protthāyāśanimātanoṣi kimidaṃ tucchaṃ tavāceṣṭitam
vastvasthānagataṃ sarvaṃ śubhamapyaśubhaṃ bhavet /
durmeghaṃ sthānamāsādya vāri tvasitatāṃ gatam

aho nu meghena jalaṃ vimukta-
maho nu toyena vipūritā bhūḥ /
aho nu bhūmau paripoṣitaśca
jalairdhanāḍhyaiḥ praṇayīva dīnaḥ

nairghṛṇyamasthairyamathāśucitvaṃ
rathyācaratvaṃ parikutsitatvam /
śvabhyo gṛhītaṃ kimu nāma mūrkhai-
mūrkhebhya evātha śunā na jāne

guṇaiḥ katipayaireva bahudoṣo'pi kasyacit /
upādeyo bhavatyeva śauryasaṃtoṣabhaktibhiḥ

unmattamattapatanonmukhadhāvamāna-
mānādhikānviṣayavīthiṣu dattamūrtiḥ /
yanmanyate tṛṇalavāgra vilokayecchā-
sattvaṃ jaḍatvamuta vāsya vicāryatāṃ tat

kolāhalaḥ samāne'pi tiryaktve kṣubdhamānasaiḥ /
anyathā sahyate siṃhairmīlitairanyathā śvabhiḥ

nityāśuce priyajane bhaṣaṇaikaniṣṭha
rathyāntarabhramaṇanītasamastakāla /
kauleyakāśayasamānatayaiva manye
mūrkheṇa kenacidaho bata śikṣitosi

nityaṃ sarvaṃ jagadasadṛśaṃ kurvatoccairvidhātrā
dauhitre'smiñchuni samadṛśe nirmitaṃ sarvameva /
vāso'medhyāvakarakuhare bhojanaṃ gūthapūyaṃ
sarvāloke kuratikuratiḥ sarvanindyaṃ śarīram

tvattaḥ ko'dhama ityudīritavate śvovāca hāsānvitaṃ
matto maurkhyamamedhyamāndhyamaśubhaṃ yaḥ sevate sodhikaḥ
śauryaṃ bhaktirakṛtrimā dhṛtiriti śrīmānguṇo yosti me
mūrkhādeṣa guṇaḥ prayatnanicayairanviṣya no labhyate

bhuṅkte'medhyamamedhya eva ramate nityaṃ mahāvaskare
tūṣṇīmatti sacetanaṃ kṛtaratirniścetanaṃ kṛntati /
sarvairetya rate śunīvivalite loṣṭairjanaistāḍyate
dhātrā khelasamanvitasthitiralaṃ loke kṛto neśvaraḥ//
liṅgasyordhvaṃ raṭatkāka ātmānaṃ darśayatyayam /
sarvādhaḥpātakottuṅgagataṃ paśyata māmiti

kākaka kaṭukalkārava
kavalitaguṇakardame bhramansarasi /
antarayasi madhuparavaṃ
yadato me śirasi phalabhūtaḥ

kavalayati narakanikaraṃ
pariharati mṛṇālikāṃ dhvāṅkṣaḥ /
yadato'stu mā smayaste
svabhyastaṃ sarvadā svadate

vividhavanakusumakesara-
dhavalavapurhasa iva dṛṣṭaḥ /
kākaḥ kṛmikulakavalaṃ
klinnamatho kavalayan jñātaḥ

tulyavarṇacchadaiḥ kṛṣṇaḥ saṃgataiḥ kila kokilaiḥ /
kena vijñāyate kākaḥ svayaṃ yadi na bhāṣate

araṇyānyā mṛdaḥ sthāṇau sthitaḥ kāko nirīkṣate /
caityāddaśadiśaścoro niśi supte jane yathā

sarabhasasārasavidala-
tpuṣkaramakarandasundare sarasi /
kathamiha viharati kākaḥ
sphuradavakaranikaradhūsaraskandhaḥ

hā kaṣṭamiṣṭavapuṣi sphuṭapuṇḍarīka-
kośe kaṣāhananayogyamukhaḥ piśācaḥ /
paśyaiṣa kāka upaviśya kupalvale'smin
līlāḥkaroti vividhāḥ saha rājahaṃsaiḥ

he kāka karkaśarava krakacaikacihna
tādṛksvaśaṅkanamapi kva nu te'dya yātam /
kasmādanarthakamidaṃ pikapākameka-
putrāśayā tadapi te hyupahāsasiddhyai

ālokya paṅkajavane savilāsavantaṃ
kākaṃ kalaṅkasadṛśaṃ bhṛśamāraṭantam /
hā kaṣṭaśabdaśatanaṣṭaviceṣṭito yo
no roditi krakacakena vidāryatāṃ saḥ

viśarāruśarārumaye
vakamadgughane ca palvale capalāḥ /
syuryadi kauśikakākā-
statsyādeṣā samanvitā goṣṭhī

kokilaḥ kākasaṃghātaiḥ samasaṃvaraṇākṛtiḥ /
gaditairvyaktatāmeti sabhāyāmiva paṇḍitaḥ

mṛdukusumāṅkuradalanaṃ
soḍhumalaṃ kokilasya kusumalatā /
na tu kaṅkagṛdhramadguka-
bakakukkuṭavāyasādīnām

śrotrotsavaṃ tava kalaṃ kalakaṇṭha ko'tra
nādaṃ śrṛṇoti rativigrahasaṃdhidūtam /
kākairulūkakalahairiha gulmakeṣu
kreṃkāragharghararavaiḥ śrutirāgatāstam

vācākomalayā sukokilaśiśuḥ kalyāṇakalpāṃ kathāṃ
sarvāvarjanamārjavena kurute yāvatpuro rāgiṇām /
tāvanmattanayo'yamityavirataṃ drāṃkārabhīmāravai-
rdhvāṃkṣeṇopavane nipatya nabhasaḥ sarve kṛtā nīrasāḥ

kiṃ kiṃ kokila kūjasi drutaravaṃ harṣātsamullāsitaṃ
grīvākoṭarataḥ praveśaya punarmā bhūcciraṃ te bhramaḥ /
uddāmaiḥ kusumairnirantarataraṃ nedaṃ madhorjṛmbhitaṃ
hemaṃtena kṛtāstuṣāranikaraiḥ śuṣkā amī pādapāḥ
kūjatkokila komalaṃ kalaravairnityaṃ praśastākṛte
kenedaṃ bata śikṣitosi vacanaṃ duḥkhapradaṃ durbhagam /
caitre citranavāṅkure virahiṇī vakti tvayā yātmanaḥ
kasyāyaṃ madhurityatastava tavetyuktaṃ tvaroccaistaroḥ

maunaspandavihāravarṇavapuṣāṃ sāmye'pi kākavraje'-
kākaḥ kokila eṣa kāntiruciro dūrātparijñāyate
madhye mūrkhajanasya paṇḍita iva svākārabhavyakriyaḥ
sarvo hi prathimānameti sadṛśasvāntaścamatkārataḥ //
bhrātaḥ kokila kūjitairalamalaṃ nāyātyanarghyo guṇa-
stūṣṇīmāsva viśīrṇaparṇapaṭalacchanne kvacitkoṭare /
uddāmadrumakandare kaṭuraṭatkākāvalīsakulaḥ
kāloyaṃ śiśirasya saṃprati sakhe nāyaṃ vasaṃtotsavaḥ /
citraṃ mātarameṣa kokilaśiśuḥ saṃtyajya kākīṃ gataḥ
saiṣainaṃ tudatīti yāvadahamapyācintayāmi kṣaṇam /
tāvatso'pi tathāśu mātṛsadṛśaṃ śliṣṭo rasādvardhituṃ
yāmāyāti diśaṃ svabhāvasubhagaḥ saivāsya māhā-
tmyadā

ityārṣe śrīvā० bā० de० mo० nirvā० u० avi० vipaści० śvakākakokilānyoktivarṇanaṃ nāma ṣoḍaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ