યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.115

પઞ્ચદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

પાર્શ્વગા ઊચુઃ ।
અત્રોત્તમાશથ લતાવલયાલયેષુ
લીલાવિલોલલલનાઃ કલયન્તિ ગીતમ્ ।
ઉદ્દામભાવરસવિસ્મૃતવાસરેહા
વિશ્રમ્ય કિંનરગણાઃ કલકાકલીકમ્

એતે હિમાદ્રિમલયાચલવિન્ધ્યસહ્ય-
ક્રૌઞ્ચા મહેન્દ્રમધુમન્દરદર્દુરાદ્યાઃ ।
દૂરસ્થિતા દૃશિ સિતાભ્રપટા વહન્તિ
સંશુષ્કપર્ણલવલાઞ્છિતલોષ્ટલીલામ્

અમી દૂરાલોકવ્યવહિતમહાવર્ત્મનિચયાઃ
પુરઃપ્રાકારાણાં કુલશિખરિણો બિભ્રતિ વપુઃ ।
વિશન્તીરમ્ભોધિં કલય લુલિતા ભાન્તિ સરિતઃ
પટસ્યાન્તઃ સક્તાઃ પ્રતનુસિતસૂત્રા ઇવ દશાઃ

દશાશાઃ શૈલાનામુપરિ પરિતઃ પ્રાવૃતઘના
ઘનશ્યામાકારાઃ ખગકલકલાલાપલપિતાઃ ।
લતામુક્તૈઃ પુષ્પૈર્લલિતવનલેખાભુજલતા
હસન્ત્યસ્તે રાજન્ભવનવનિતા ભાન્તિ પુરતઃ

તાલીતમાલબકુલાકુલતુઙ્ગશૃઙ્ગ-
મેકીકૃતાકૃતિ વનં તરલં વિભાતિ ।
અભ્યાહતં જલનિધેસ્તરલૈસ્તરઙ્ગૈ-
સ્તીરાન્તલગ્નઘનશૈવલજાલકલ્પમ્

ઇતઃ સ્વપિતિ કેશવઃ કુલમિતસ્તદીયદ્વિષા-
મિતોઽપિ શરણાર્થિનઃ શિખરિપત્રિણઃ શેરતે ।
ઇતોઽપિ વડવાનલઃ સહ સમસ્તસંવર્તકૈ-
રહો વિતતમૂર્જિતં ભરસહં ચ સિન્ધોર્વપુઃ

એતે જમ્બુનદીતટા રવિકરૈરાભાન્તિ હેમાખિલ-
ગ્રામારણ્યપુરસ્થલીગિરિતરુસ્થાણ્વગ્રહારોચ્ચયાઃ ।
જ્વાલાલીવલિતાબરાંતરલિહો મુઞ્ચન્તિ ભાસોભિત-
સ્સર્વા ભૂમિપ ભૂરિહૈવમમરાસેવ્યાસ્તિ નો માનુષૈઃ

એતે કદમ્બવનકમ્બલમમ્બુદાભ-
માભાન્તિ ભાસ્કરપથાનુગતા વહન્તઃ ।
અસ્યાચલસ્ય વસુધેવ તટં તવાસ્તુ
મા સૂર્યરોધકનભસ્થઘનૌઘશઙ્કા

એષોઽસૌ મલયો લયોગ્રલવલીવલ્લીલસચ્ચન્દન-
સ્ફીતામોદમદાદ્રસેન તરવો વક્રે ક્રિયન્તે ત્રિભિઃ ।
સજ્વાલોદહનાક્ષસંસ્થિતકપોલોષ્મોદયોત્તાણ્ડવે
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભિર્યથોષ્ણકકણાસ્તપ્તા યથા યોષિતામ્
એષોઽબ્ધિધૌતકલધૌતતટાધિરૂઢ-
ભોગીન્દ્રભોગપરિવેષ્ટિતચન્દનોઽગઃ ।
વિદ્યાધરીવદનપઙ્કજદીપ્તિપુઞ્જ-
હેમીકૃતાખિલશિલો મલયાભિધાનઃ

કૂજત્કુઞ્જકઠોરગહ્વરનદીક્વત્કારવત્કીચક-
સ્તમ્ભાડમ્બરમૂકમૌકુલિકુલઃ ક્રૌઞ્ચાચલોયં ગિરિઃ ।
એતસ્મિન્પ્રબલાકિનાં પ્રચલતામુદ્વેજિતાઃ કૂજિતૈ-
રુદ્વેલ્લન્તિ પુરાણરોહણતરુસ્તમ્ભેષુ કુમ્ભીનસાઃ

કોમલકનકલતાલય-
વિલસિતલલનાવિલોલવલયકૃતમ્ ।
શ્રવણરસાયનપાનં
વિતતમિહાકર્ણયાસ્ય તટે

કરિકરટગલિતમદજલ-
વલિતશ્ચલવીચિચઞ્ચરીકચયૈઃ ।
ચર્વિત એષ કદર્થિત
ઇવ કણનિકરો વિરૌતિ વારિનિધૌ

પશ્યામલેન્દુરામૃત-
નવનીતશરીરસુન્દરીવલિતઃ ।
પિતુરુત્સઙ્ગે કુરુતે
જલલીલાં ક્ષીરવારિનિધૌ

નૃત્યન્તિ મત્તકલકોકિલકાકલીકાઃ
પશ્યામલે મલયસાનુનિ બાલવલ્લ્યઃ ।
લોલાલિજાલનયનારુણપત્રપાણિ-
પુષ્પા મધૂત્સવવિલાસવિશેષવત્યઃ

વંશાનાં હૃદિ પર્વતેષુ જલધૌ તોયાર્થિનીનાં તુ યે
શુક્તીનાં હૃદયે વિશન્તિ સમયે વર્ષાંભસાં બિન્દવઃ ।
તે મુક્તાફલતાં વ્રજન્તિ કરિણાં કુમ્ભેષુ વાન્યદ્ભવેત્
શુદ્ધૌ મૌક્તિકવત્સ્યુરુત્તમગુણા એતાસ્ત્રિધા જા-
તયઃ

શૈલેઽબ્ધૌ પુરુષેઽવનૌ જલધરે ભેકે શિલાયાં ગજે
નાનાકારધરા ભવન્તિ મણયઃ કર્માણિ તેષાં વિભો ।
હ્લાદોચ્ચાટનમારણજ્વરભયભ્રાન્તિપ્રકાશાન્ધતા-
ખેદોત્તાપનભૂનભોગતિદૃશો નાશો વિધાનં તથા

વાતાયનોદરગવાક્ષકવાટકક્ષા-
દ્વારાનનૈરિહ પુરાણ્યુદિતે પઠન્તિ ।
શ્વભ્રાભ્રકન્દરદરીવનવેણુરન્ધ્ર-
વર્ગેણ મન્દર ઇવામૃતસિન્ધુમિન્દુમ્

એતચ્છૃઙ્ગં હરતિ પવનઃ કિંસ્વિદિત્યુન્મુખીભિ-
ર્દૃષ્ટોત્સાહશ્ચકિતચકિતં મુગ્ધસિદ્ધાઙ્ગનાભિઃ ।
પ્રાલેયાદ્રેઃ પ્રતિતટવનં પ્રોત્પતત્યભ્રમૂર્ધ્વં
વજ્રસ્તમ્ભો ગગનસુતલોત્તોલનાયેવ ભૂમેઃ

ગઙ્ગાતરઙ્ગહિમસીકરશીતલાનિ
વિદ્યાધરાધ્યુષિતચારુશિલાતલાનિ ।
પુષ્પાભ્રસંવલિતપુષ્પિતકાનનાનિ
રાજન્વિલોકય મહેન્દ્રગિરેસ્તટાનિ

દેશાન્તરેષુ વિતતાનિ વનાન્તરાણિ
પુષ્પસ્થલાન્યુપવનાન્યથ પત્તનાનિ ।
તીર્થેષુ પૂતભુવનાનિ જલાનિ દૃષ્ટ્વા
દૌર્ભાગ્યમીતિરપયાતિ જવાનુવિદ્ધા

શ્રૃઙ્ગાણિ પૂરિતદિગન્તરમણ્ડલાનિ
શ્વભ્રાભ્રકન્દરનિકુઞ્જકુલાકુલાનિ ।
વ્યોમોપમાન્યપિ ચ વારિધિકુણ્ડલાનિ
દૃષ્ટ્વા ગલન્તિ કુકૃતાનિ બૃહત્તરાણિ

રમ્યાશ્ચન્દનવીથયો હિ મલયે વિન્ધ્યે મદાન્ધા ગજાઃ
કૈલાસે નૃપ પાદજાતિ કનકં ચન્દ્રં મહેન્દ્રાચલે ।
દિવ્યાશ્ચૌષધયસ્તુષારશિખરે સર્વત્ર રત્નાનિ વૈ
સન્ત્યન્ધાખુવદેષ જીર્ણસદને વ્યર્થં જનો જીર્યતે

સોન્નતં જગદિવોરુતટાકં
વારિણા વિવલિતં તિમિરેણ ।
પ્રસ્ફુરન્તિ ચ યુગાન્ત ઇવૈતા
વિદ્યુતઃ શફરિકા ઇવ લોલાઃ

સાવશ્યાયાશ્યાનનીહારધારા
ધારોદ્ગારાન્વારિદાન્માદયન્તઃ ।
શીતાનીતોદ્દામરોમાઞ્ચચર્ચાઃ
પ્રોદ્યચ્છબ્દં વાન્ત્યહો વર્ષવાતાઃ

હા વાતિ નીલજલદપ્રસરાનુસારી
વાતઃ કિરન્વિટપિપલ્લવપુષ્પગુચ્છાન્ ।
ધીરોત્કરદ્રુમવનાન્તરચારચારુ-
રાસારસીકરકદમ્બકસારસારઃ

મારુતાઃ સુરતક્રાન્તકાન્તાનિઃશ્વસિતૈરિમે ।
વહન્તિ વૃદ્ધિં ગન્ધં ચ લવં સ્વર્ગાદિવ ચ્યુતાઃ

કુવલયકુવલયવિકચન-
કુસુમલતાવિદલનોદ્યતા મૃદવઃ ।
ઘનપટપાટનપટવો
વિધુતોપવના વહન્ત્યમી પવનાઃ

સંધ્યાભ્રલેશાનુપયન્તિ વાતા
નભસ્તલે કોમલકમ્પનેન ।
નૃપાઙ્ગણે પુષ્પવિચિત્રલેખા-
નુવાસિતે ભૃત્યવરા ઇવૈતે

ક્વચિત્કુસુમગન્ધયઃ કમલવર્ગગન્ધાઃ ક્વચિ-
ત્ક્વચિતકુસુમવર્ષિણો લલિતકેસરાસારિણઃ ।
ક્વચિચ્ચ હિમપાણ્ડવો હરિતપીતલશ્યામલા
વહન્તિ શિખરાનિલાઃ સુરતમન્દઘર્મચ્છિદઃ

ક્વચિધુંકારકાંકારૈરઙ્ગારનિકરાન્કરૈઃ ।
કિંકરૈર્વિકિરત્યર્કો મૂર્ખસંસર્ગવાનિવ

નરરસાયનતૃપ્તિવિમુક્તયા
પ્રમદયા મદયાપિતલજ્જયા ।
ઉપગતે વપુષા ન વિષહ્યતે
વિષવિમૂર્ચ્છનયેવ સમાયતા

વલિતતામરસા મૃદુશીકરાઃ
શશિકરોત્કરવીચિવિભેદિનઃ ।
સદહના ઇવ તાપમયાઃ પુરો
વિરહિણીષુ વનાવનિવાયવઃ

ઇહ હિ પૂર્વપયોધિતટાવટે
વિકટપત્રપટાઃ કટકીતટાઃ ।
નવમદાસવયૌવનસંશ્રયાઃ
કલય યાન્તિ કથં શબરસ્ત્રિયઃ

નવરસાસવસારનિશાગમ-
ક્ષયભયાતુરચિત્તતયાઙ્ગના ।
ત્યજતિ કાન્તમિયં ન મનાગપિ
દ્રુતમિતો વલિતેવ પુરોઽહિભિઃ

પ્રભાતતૂર્યમુખરૈર્દિવસૈરિવ તર્જિતા ।
હ્રદ્યેવ સ્ફુટિતા નારી નિલીના દયિતોરસિ

પ્રોત્ફુલ્લકિંશુકૈષા
દક્ષિણજલધેસ્તટેઽત્ર વનરાજી ।
જ્વલિતેવ જલતરઙ્ગૈઃ
પૌનઃપુન્યેન સિચ્યતેઽમ્બુધિના

વાસ્યા નિર્યાન્ત્યનિલૈ-
ર્ધૂમા ઇવ કૃષ્ણકેસરામ્બુધરાઃ ।
અઙ્ગારા ઇવ કુસુમા-
ન્યુપશાન્તાઙ્ગારવચ્ચ ખગભૃઙ્ગાઃ

ઈદૃશ્યેવ વિલોકય
વનરાજી સત્યવહ્નિના જ્વલિતા ।
ગિરિશિરસિ તૂત્તરસ્યાં
દિશિ દૂરે ધૂયતે ચ ખે પવનૈઃ

ક્રૌઞ્ચાચલસ્ય ભુવિ મન્થરમેઘચક્ર-
ગમ્ભીરતારરવનર્તિતબર્હિણીયમ્ ।
પશ્યોત્થિતં તુમુલમાકુલવર્ષવાત-
વ્યાધૂતપુષ્પફલપલ્લવકાનનીયમ્

અસ્તાચલે વિકટકાઞ્ચનકૂટકોટિ-
સંઘટ્ટનસ્ફુટિતજર્જરચારુસંધિઃ ।
ખર્વં રથઃ પતતિ સ સ્મ રવેઃ સચક્ર-
ચીત્કારતારતરકૂબરરાસ એષઃ

ભુવનભવનપ્રાકારેઽદ્રૌ નિશાકરમેરુકં
પરિવિકસિતં મીતં ભાસા મલાલિરુપાશ્રિતઃ ।
તદિહ જગતાં વસ્તુ શ્રેષ્ઠં ન કિંચન વિદ્યતે
વિધિરુપહતઃ કુર્યાન્નો યત્ક્ષણેન કલઙ્કિતમ્

ત્રિભુવનહરાટ્ટહાસો
ભુવનમહાભવન એષ મઙ્કોલઃ ।
ક્ષીરસલિલાવપૂરો
ગગનાબ્ધેશ્ચાન્દ્ર આલોકઃ

સ્પૃષ્ટપ્રદોષમયમન્દરમથ્યમાન-
ચન્દ્રાર્ણવોલ્લસિતદુગ્ધતરઙ્ગભઙ્ગૈઃ ।
પશ્ય પ્રભાપટલકૈઃ પરિપૂરિતાઙ્ગીઃ
પૂરૈરિવોગ્રસરિતઃ પ્રસરદ્ભિરાશાઃ

એતે પતન્ત્યતુલ તાલકરાલલોલ-
વેતાલવાલવલિતા નિશિ ગુહ્યકૌઘાઃ ।
હૂણેશ્વરસ્ય નગરાણિ નિરસ્તશાન્તિ
સ્વસ્તિશ્રવાદિવિકલાનિ બલેન ભોક્તુમ્

તાવદ્વિભાતિ ગગને પરિપૂર્ણચન્દ્રો
યાવદ્વધૂવદનમેતિ ન સદ્મ બાહ્યમ્ ।
અભ્યુદ્ગતેઽઙ્ગણનભસ્યબલાનનેન્દા-
વિન્દોઃ સિતાભ્રશકલસ્ય ચ કો વિશેષઃ

વૃદ્ધાનિ ચન્દ્રાંશુનવામ્બરાણિ
ગઙ્ગૌઘનિર્ધૂતશિલાન્યમૂનિ ।
હિમાતતાન્યુગ્રલતાજટાનિ
તુષારશૈલેશ્વરમસ્તકાનિ

સ એષ મન્દારવનાવતંસો
દોલાપ્સરોગેયવિસારિવાતઃ ।
ક્વચિન્મણિદ્યોતવિચિત્રચિત્રઃ
સંદૃશ્યતે વ્યોમનિ મન્દરાદ્રિઃ

પ્રોન્નિદ્રનીરન્ધ્રશિલીન્ધ્રસાન્દ્ર-
પુષ્પાર્ઘ્યપાત્રધ્રમહામહીધ્રાઃ ।
સાન્દ્રાભ્રનિર્હાદગભીરકુક્ષૌ
સર્ક્ષાન્તરિક્ષશ્રિયમુદ્વહન્તિ

ઇતઃ સ કૈલાસગિરિર્ગરીયસા
પ્રભાપ્રવાહેણ મિતેન યસ્ય ખમ્ ।
શંભોરિવાભાતિ સુતસ્ય કુટ્ટિમં
ચન્દ્રોઽપિ ચ ક્ષીરસમુદ્રગો યથા

સ્થાણૂનાં છિન્નશાખાનાં મૃન્મયાનાં ચ વાસવઃ ।
સંધત્તે પશ્ય દૂરાણાં વાતૈર્મુક્તશિખા ઇવ

એતે કદમ્બકુલકુન્દસુગન્ધિવાતા
લિમ્પન્તિ માંસલતયા મકરન્દવૃષ્ટેઃ ।
ઘ્રાણં ઘનૈઃ પરિમલૈરલિજાલનીલા
વ્યાલોડ્ય મેઘપટલૈઃ ખમિવાભ્રકાયાઃ

ઉન્નિદ્રકુડ્મલદલાસુ વનસ્થલીષુ
સચ્છાયશાદ્વલઘનેષુ ચ જઙ્ગલેષુ ।
ગ્રામેષુ સંતતફલદ્રુમસંકુલેષુ
લક્ષ્મીઃ સ્વયં નિવસતીવ નિવાસહેતોઃ

વાતાયનાગતલતાવૃતસૌધકોશ-
કોશાતકીકુસુમકેસરમાહરદ્ભિઃ ।
આગુલ્ફકીર્ણમુકુલાજિર એષ વાતૈ-
ગ્રામો વિભાતિ નગરં વનદેવતાનામ્

ઉન્નિદ્રામલચમ્પકદ્રુમલતાદોલાવિલોલાઙ્ગનાઃ
કૂજન્નિર્ઝરવારયઃ પરિસરપ્રોન્નિદ્રતાલદ્રુમાઃ ઉત્ફુલ્લોજ્જ્વલમંજરીસિતલતાગેહોલ્લસદ્બર્હિણઃ
પર્યન્તોન્નતસાલલમ્બજલદા રમ્યા ગિરિગ્રામકાઃ
વાતાલોલવિચિત્રપત્રલતિકાસંપૂર્ણનીલસ્થલાઃ
કૂજલ્લાવકકોકકુક્કુટઘટાગાયત્પુલિન્દાઙ્ગનાઃ ।
બાલાવ્યાકુલતર્ણકા દધિમધુક્ષીરાજ્યપાનોજ્જ્વલાઃ
કસ્યેવામૃતમણ્ડપા વિરચિતા રમ્યા ગિરિગ્રામકાઃ
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ વિપશ્ચિદનુકૃતપદાર્થવર્ણનં નામ પઞ્ચદશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ