Yoga Vasistha · Verses 6.109-2

navādhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
atha tāṃ dayitāṃ dṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ /
śikhidhvaja uvācedamāścaryākulayā girā

kā tvamutpalapatrākṣi kutaḥ prāptāsi sundari /
kimihāsi kiyatkālaṃ kimarthamiha tiṣṭhasi

aṅgena vyavahāreṇa smitenānunayena ca /
mama jāyāvilāsena tatkalevopalakṣyase

cūḍālovāca /
evameva prabho viddhi cūḍālāsmi na saṃśayaḥ /
akṛtrimeṇa dehena labdho'syadya mayā svayam

kumbhādidehanirmāṇaistvāṃ bodhayitumeva me /
prapañcaḥ śataśākhatvamiha yāto vanāntare

yadā rājyaṃ parityajya mohena tapase vanam /
tvamāgāstatprabhṛtyeva tvadbodhāyāhamudyatā

anena kumbhadehena mayaiva tvaṃ vibodhitaḥ /
kumbhādidehanirmāṇaṃ tvāṃ bodhayitumeva me

māyayā na tu kumbhādi kiṃcitsatyaṃ mahīpate /
atho viditavedyastvaṃ dhyānenaitadakhaṇḍitam

sarvaṃ paśyasi tattvajña dhyānenāśvavalokaya /
atha cūḍālayetyukto baddhvā parikaraṃ nṛpaḥ

ātmodantaṃ viśeṣeṇa dhyānenāmalamaikṣata /
abhirājyaparityāgāccūḍālādarśanāvadhi

sarvaṃ muhūrtadhyānena cātmodantaṃ dadarśa saḥ /
ārājyasaṃparityāgādvartamānakṣaṇakramam

sarvamālokya bhūpālo virarāma samādhitaḥ /
samādhivirato harṣavikāsinayanāmbujaḥ

visārya tarasā bāhū pulakojjvalatāṃ gatau /
galadaṅgaṃ ghanasnehaṃ muñcadbāṣpaṃ sphuratspṛham

āliliṅga ciraṃ kāntāṃ nakulo nakulīmiva /
tayorāliṅgane tasmiṃstatra bhāvo babhūva yaḥ

na sa vāsukijihnābhirvaktuṃ harṣeṇa śakyate /
divisthāviva paṅkena kṛtāviva milattanū

śailāviva samutkīrṇau śliṣṭāvāstāṃ ciraṃ priyau /
muhūrtena galaddharmajalau pulakapīvarau

bāhū viślathatāmīṣanninyatustau śanaiḥ priyau /
amṛtāpūrṇahṛdayau saṃśūnyahṛdayopamau

unmuktabhujamāstāṃ tāvalakṣasthitalocanam /
ghanānandakṣaṇaṃ sthitvā tūṣṇīṃ praṇayapeśalam

kāntāṃ cibukasaṃlagnakaraḥ provāca bhūpatiḥ /
atyantamadhurasnigdhaḥ kāntaḥ svakulayoṣitām

puṇyaśca ratiniṣpandaḥ svādurnāmāmṛtādapi /
kiyatpramāṇastanvaṃgyā tvayā bālendumugdhayā

anubhūtaściraṃ kleśo bharturarthena dāruṇaḥ /
evaṃ duruttarāttasmātsaṃsārakuharādaham

uttārito yayā buddhyā sā hi kenopamīyate /
arundhatī śacī gaurī gāyatrī śrīḥ sarasvatī

samastāḥ pelavāyante tava tanvyā guṇaśriyā /
dhīḥ śrīḥ kāntiḥ kṣamā maitrī karuṇādyāstu sundari

kāntāsvākārakāntāsu prathamevābhilakṣyase /
pareṇādhyavasāyena tvayāhamavabodhitaḥ

kena pratyupakāreṇa parituṣyati te manaḥ /
mohādanādigahanādanantagahanādapi

patitaṃ vyavasāyinyastārayanti kulastriyaḥ /
śāstrārthagurumantrādi tathā nottāraṇakṣamam

yathaitāḥ snehaśālinyo bhartṛṇāṃ kulayoṣitaḥ /
sakhā bhrātā suhṛdbhṛtyo gururmitraṃ dhane sukham

śāstramāyatanaṃ dāsaḥ sarvama bhartuḥ kulāṅganāḥ /
sarvadā sarvayatnena pūjanīyāḥ kulāṅganāḥ

lokadvayasukhaṃ samyaksarvaṃ yāsu pratiṣṭhitam /
niricchāyāḥ prayātāyāḥ pāraṃ saṃsāravāridheḥ

kathamasyopakārasya kariṣye te pratikriyāḥ /
manye kulāṅganāṃ loke loke sarvāstvayādhunā

nārīsaujanyacarcāsu vyapadeśyā bhaviṣyasi /
tvāṃ nirmitavato dhāturguṇajālātiśāyinīm

manye prakupitā nūnamarundhatyādikāḥ striyaḥ /
satī tvaṃ rūpasaujanyaguṇaratnasamudgike

ehi me tvadguṇotkasya punarāliṅganaṃ kuru /
śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktvā mṛgaśāvākṣīṃ cūḍālāṃ tāṃ śikhidhvajaḥ

āliliṅga punargāḍhaṃ nakulo nakulīmiva /
cūḍālovāca /
deva śuṣkakriyājālapare tvayyākulātmani

bhūyobhūyo bhṛśamahaṃ tvadarthaṃ duḥkhitābhavam /
tena tvadavabodhātmā svārthaṃ evopapāditaḥ

mayā tadatra kiṃ deva karoṣi mama gauravam /
śikhidhvaja uvāca /
tvayā yathā varārohe svārthaḥ saṃpādyate śubhaḥ

tamidānīṃ tathā sarvāḥ sādhayantu kulāṅganāḥ /
cūḍālovāca /
budhyase kānta viśrānto jagajjālataṭe vibho

adya taṃ prāktanaṃ kiṃcinmohaṃ samanupaśyasi /
idaṃ karomi nedaṃ tu prāpnomīdamiti sthitim

antarhasasi tāṃ kacciddaśāpelavatāṃ dhiyaḥ /
tāstucchatṛṣṇākalanāstāḥ saṃkalpakukalpanāḥ

tvayi nādyāvalokyante deva vyomnīva parvatāḥ /
kiṃ tvamadyāṅga saṃpannaḥ kiṃniṣṭho'si kimīhase

kathaṃ paśyasi pāścātyaṃ dehaceṣṭākramaṃ vibho /
śikhidhvaja uvāca /
sumanaḥpūrṇanīlābjamālāsāravilocane

tvameva yasya yasyāntastattasyāhamupāsthitaḥ /
nirīho'smi niraṃśo'smi nabhaḥsvaccho'smi nispṛhaḥ

śānto'hamartharūpo'smi cirāyāhamahaṃ sthitaḥ /
tāṃ daśāmupayāto'smi yataścittaikavartmani

pratiṣedhanti sahasā na yāṃ hariharādayaḥ /
nakiṃcinmātracinmātraniṣṭho'smi svastha āsthitaḥ

bhrameṇāhaṃ vimukto'smi saṃsāreṇālilocane /
na tuṣṭosmi na khinno'smi nāyamasmi na cetarat

na sthūlo'smi na sūkṣmo'smi satyamasmi ca sundari /
tejobimbātprayātena bhittāvapatitena ca

kṣayātiśayamuktena prakāśenāsmi vai samaḥ /
śāntosmi sāmyaṃ netāsmi svasthosmi vigatāśayaḥ

parinirvāṇa evāsmi sadṛśo'smi pativrate /
yattadasmi tadevāsmi vaktuṃ śakromi netarat

taraṅgataralāpāṅge gurustvaṃ me namo'stu te /
prasādena viśālākṣyāstīrṇo'smi bhavasāgarāt

punarmalaṃ na gṛhṇāmi śatadhmātasuvarṇavat /
śāntaḥ svastho mṛduryatto vītarāgo niraṃśadhīḥ

sarvātītaḥ sarvagaśca khamivāyamahaṃ sthitaḥ /
cūḍālovāca /
evaṃ sthite mahāsattva prāṇeśa hṛdayapriya

kimidānīṃ prabho brūhi rocate te mahāmate /
śikhidhvaja uvāca /
pratiṣedhaṃ na jānāmi na jānāmyabhivāñchitam

yadācarasi tanvi tvaṃ kadācidvedmi tattathā /
yadyanmataṃ te sakalaṃ tathāstvavikalaṃ priye

na kiṃcidanusaṃdhātuṃ jānāmyambarasundaraḥ /
yadeva kiṃcijjānāsi tadeva kuru sundari

tadeva dhārayiṣyāmi pratibimbaṃ yathā maṇiḥ /
cetasā galiteṣṭena yathāprāptamaninditam

na staumi na ca nindāmi yadicchasi tadācara /
cūḍālovāca /
yadyevaṃ tanmahābāho samākarṇaya manmatam

ākarṇya jīvanmuktātmastadevāhartumarhasi /
sarvatraikyāvabodhena maurkhyakṣayabhuvānvitāḥ

niricchāstāvadākāśaviśadāḥ saṃsthitā vayam /
yādṛgeṣaṇamasmākaṃ tādṛśaṃ tadaneṣaṇam

yatprāṇānaiṣaṇe ko'tra cinmātro'bhyasate hi kaḥ /
tasmādādyantamadhyeṣu ye vayaṃ puruṣottama

śeṣamekaṃ parityajya ta eveme sthitā vayam /
rājyena sāṃpratenemaṃ kālaṃ nītvā krameṇa vai

videhatāṃ prayāsyāmaḥ prabho kālena kenacit /
śikhidhvaja uvāca /
vayamādyantamadhyeṣu kīdṛśāstarale vada

śeṣamekaṃ parityajya tiṣṭhāmaḥ kathameva vā /
cūḍālovāca /
vayamādyantamadhyeṣu rājāno rājasattama

mohamekaṃ parityajya bhavāmaḥ punareva te /
sva eva nagare rājā bhava tvaṃ svāsane sthitaḥ

lalāmo nanu kāntānāṃ mahiṣī te bhavāmyaham /
sanṛpā mattavāstavyā nṛtyannavanavāṅganā

sapatākā dhvanattūryā puṣpaprakariṇī purī /
lasadvallyā samañjaryā raṇatpuṣpālimālayā /
madhumāsalatālakṣmyā cirādbhavatu sā samā

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti cūḍālayā prokto vihasya sa śikhidhvajaḥ /
provāca madhuraṃ vākyamakṣubdhaṃ vigatajvaraḥ

evaṃ cettadviśālākṣi svāyattā nastriviṣṭape /
siddhabhogaśriyastāsu nivasāmi na kiṃ priye

cūḍālovāca /
na rājanmama bhogeṣu vāñchā nāpi vibhūtiṣu /
svabhāvasya vaśādeva yathāprāptena me sthitiḥ

na sukhāya mama svargo na rājyaṃ nāpi ca kriyā /
yathāsthitamavikṣubdhaṃ tiṣṭhāmi svasthaceṣṭitā

idaṃ sukhamidaṃ neti mithune kṣayamāgate /
samameva pade śānte tiṣṭhāmīha yathāsukham

śikhidhvaja uvāca /
yuktamuktaṃ viśālākṣi tvayaitatsamayā dhiyā /
ko vārthaḥ kila rājyasya grahe tyāge'pi vā bhavet

sukhaduḥkhadaśācintāṃ tyaktvā vigatamatsaram /
yathāsaṃsthānamevemau tiṣṭhāvaḥ svasthatāṃ gatau

iti tatra kathālāpakathanena tayordvayoḥ /
kāntayościradaṃpatyorvāsarastanutāṃ yayau

athotthāya dinācāraṃ yathāprāptamaninditau /
sotkaṇṭhāvapyanutkaṇṭhau cakratuḥ kāryakovidau

svargasiddhimanādṛtya tasthatuḥ pūrṇacetasau /
ekasminneva śayane taistaiḥ praṇayaceṣṭitaiḥ /
sā vyatīyāya rajanī tayorjīvadvimuktayoḥ

tadbhogamokṣasukhamuttamayoḥ svaya sa-
māśaṃsatoḥ praṇayavākyavilāsagarbham /
utkaṇṭhatāṃ praṇayinordhiyamānayantī
dīrghā muhūrtavadasau rajanī jagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० cūḍālāprakaṭīkaraṇaṃ nāma navottaraśatatamaḥ sargaḥ