યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.109-2

નવાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ તાં દયિતાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચેદમાશ્ચર્યાકુલયા ગિરા

કા ત્વમુત્પલપત્રાક્ષિ કુતઃ પ્રાપ્તાસિ સુન્દરિ ।
કિમિહાસિ કિયત્કાલં કિમર્થમિહ તિષ્ઠસિ

અઙ્ગેન વ્યવહારેણ સ્મિતેનાનુનયેન ચ ।
મમ જાયાવિલાસેન તત્કલેવોપલક્ષ્યસે

ચૂડાલોવાચ ।
એવમેવ પ્રભો વિદ્ધિ ચૂડાલાસ્મિ ન સંશયઃ ।
અકૃત્રિમેણ દેહેન લબ્ધોઽસ્યદ્ય મયા સ્વયમ્

કુમ્ભાદિદેહનિર્માણૈસ્ત્વાં બોધયિતુમેવ મે ।
પ્રપઞ્ચઃ શતશાખત્વમિહ યાતો વનાન્તરે

યદા રાજ્યં પરિત્યજ્ય મોહેન તપસે વનમ્ ।
ત્વમાગાસ્તત્પ્રભૃત્યેવ ત્વદ્બોધાયાહમુદ્યતા

અનેન કુમ્ભદેહેન મયૈવ ત્વં વિબોધિતઃ ।
કુમ્ભાદિદેહનિર્માણં ત્વાં બોધયિતુમેવ મે

માયયા ન તુ કુમ્ભાદિ કિંચિત્સત્યં મહીપતે ।
અથો વિદિતવેદ્યસ્ત્વં ધ્યાનેનૈતદખણ્ડિતમ્

સર્વં પશ્યસિ તત્ત્વજ્ઞ ધ્યાનેનાશ્વવલોકય ।
અથ ચૂડાલયેત્યુક્તો બદ્ધ્વા પરિકરં નૃપઃ

આત્મોદન્તં વિશેષેણ ધ્યાનેનામલમૈક્ષત ।
અભિરાજ્યપરિત્યાગાચ્ચૂડાલાદર્શનાવધિ

સર્વં મુહૂર્તધ્યાનેન ચાત્મોદન્તં દદર્શ સઃ ।
આરાજ્યસંપરિત્યાગાદ્વર્તમાનક્ષણક્રમમ્

સર્વમાલોક્ય ભૂપાલો વિરરામ સમાધિતઃ ।
સમાધિવિરતો હર્ષવિકાસિનયનામ્બુજઃ

વિસાર્ય તરસા બાહૂ પુલકોજ્જ્વલતાં ગતૌ ।
ગલદઙ્ગં ઘનસ્નેહં મુઞ્ચદ્બાષ્પં સ્ફુરત્સ્પૃહમ્

આલિલિઙ્ગ ચિરં કાન્તાં નકુલો નકુલીમિવ ।
તયોરાલિઙ્ગને તસ્મિંસ્તત્ર ભાવો બભૂવ યઃ

ન સ વાસુકિજિહ્નાભિર્વક્તું હર્ષેણ શક્યતે ।
દિવિસ્થાવિવ પઙ્કેન કૃતાવિવ મિલત્તનૂ

શૈલાવિવ સમુત્કીર્ણૌ શ્લિષ્ટાવાસ્તાં ચિરં પ્રિયૌ ।
મુહૂર્તેન ગલદ્ધર્મજલૌ પુલકપીવરૌ

બાહૂ વિશ્લથતામીષન્નિન્યતુસ્તૌ શનૈઃ પ્રિયૌ ।
અમૃતાપૂર્ણહૃદયૌ સંશૂન્યહૃદયોપમૌ

ઉન્મુક્તભુજમાસ્તાં તાવલક્ષસ્થિતલોચનમ્ ।
ઘનાનન્દક્ષણં સ્થિત્વા તૂષ્ણીં પ્રણયપેશલમ્

કાન્તાં ચિબુકસંલગ્નકરઃ પ્રોવાચ ભૂપતિઃ ।
અત્યન્તમધુરસ્નિગ્ધઃ કાન્તઃ સ્વકુલયોષિતામ્

પુણ્યશ્ચ રતિનિષ્પન્દઃ સ્વાદુર્નામામૃતાદપિ ।
કિયત્પ્રમાણસ્તન્વંગ્યા ત્વયા બાલેન્દુમુગ્ધયા

અનુભૂતશ્ચિરં ક્લેશો ભર્તુરર્થેન દારુણઃ ।
એવં દુરુત્તરાત્તસ્માત્સંસારકુહરાદહમ્

ઉત્તારિતો યયા બુદ્ધ્યા સા હિ કેનોપમીયતે ।
અરુન્ધતી શચી ગૌરી ગાયત્રી શ્રીઃ સરસ્વતી

સમસ્તાઃ પેલવાયન્તે તવ તન્વ્યા ગુણશ્રિયા ।
ધીઃ શ્રીઃ કાન્તિઃ ક્ષમા મૈત્રી કરુણાદ્યાસ્તુ સુન્દરિ

કાન્તાસ્વાકારકાન્તાસુ પ્રથમેવાભિલક્ષ્યસે ।
પરેણાધ્યવસાયેન ત્વયાહમવબોધિતઃ

કેન પ્રત્યુપકારેણ પરિતુષ્યતિ તે મનઃ ।
મોહાદનાદિગહનાદનન્તગહનાદપિ

પતિતં વ્યવસાયિન્યસ્તારયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ ।
શાસ્ત્રાર્થગુરુમન્ત્રાદિ તથા નોત્તારણક્ષમમ્

યથૈતાઃ સ્નેહશાલિન્યો ભર્તૃણાં કુલયોષિતઃ ।
સખા ભ્રાતા સુહૃદ્ભૃત્યો ગુરુર્મિત્રં ધને સુખમ્

શાસ્ત્રમાયતનં દાસઃ સર્વમ ભર્તુઃ કુલાઙ્ગનાઃ ।
સર્વદા સર્વયત્નેન પૂજનીયાઃ કુલાઙ્ગનાઃ

લોકદ્વયસુખં સમ્યક્સર્વં યાસુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
નિરિચ્છાયાઃ પ્રયાતાયાઃ પારં સંસારવારિધેઃ

કથમસ્યોપકારસ્ય કરિષ્યે તે પ્રતિક્રિયાઃ ।
મન્યે કુલાઙ્ગનાં લોકે લોકે સર્વાસ્ત્વયાધુના

નારીસૌજન્યચર્ચાસુ વ્યપદેશ્યા ભવિષ્યસિ ।
ત્વાં નિર્મિતવતો ધાતુર્ગુણજાલાતિશાયિનીમ્

મન્યે પ્રકુપિતા નૂનમરુન્ધત્યાદિકાઃ સ્ત્રિયઃ ।
સતી ત્વં રૂપસૌજન્યગુણરત્નસમુદ્ગિકે

એહિ મે ત્વદ્ગુણોત્કસ્ય પુનરાલિઙ્ગનં કુરુ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા મૃગશાવાક્ષીં ચૂડાલાં તાં શિખિધ્વજઃ

આલિલિઙ્ગ પુનર્ગાઢં નકુલો નકુલીમિવ ।
ચૂડાલોવાચ ।
દેવ શુષ્કક્રિયાજાલપરે ત્વય્યાકુલાત્મનિ

ભૂયોભૂયો ભૃશમહં ત્વદર્થં દુઃખિતાભવમ્ ।
તેન ત્વદવબોધાત્મા સ્વાર્થં એવોપપાદિતઃ

મયા તદત્ર કિં દેવ કરોષિ મમ ગૌરવમ્ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ત્વયા યથા વરારોહે સ્વાર્થઃ સંપાદ્યતે શુભઃ

તમિદાનીં તથા સર્વાઃ સાધયન્તુ કુલાઙ્ગનાઃ ।
ચૂડાલોવાચ ।
બુધ્યસે કાન્ત વિશ્રાન્તો જગજ્જાલતટે વિભો

અદ્ય તં પ્રાક્તનં કિંચિન્મોહં સમનુપશ્યસિ ।
ઇદં કરોમિ નેદં તુ પ્રાપ્નોમીદમિતિ સ્થિતિમ્

અન્તર્હસસિ તાં કચ્ચિદ્દશાપેલવતાં ધિયઃ ।
તાસ્તુચ્છતૃષ્ણાકલનાસ્તાઃ સંકલ્પકુકલ્પનાઃ

ત્વયિ નાદ્યાવલોક્યન્તે દેવ વ્યોમ્નીવ પર્વતાઃ ।
કિં ત્વમદ્યાઙ્ગ સંપન્નઃ કિંનિષ્ઠોઽસિ કિમીહસે

કથં પશ્યસિ પાશ્ચાત્યં દેહચેષ્ટાક્રમં વિભો ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સુમનઃપૂર્ણનીલાબ્જમાલાસારવિલોચને

ત્વમેવ યસ્ય યસ્યાન્તસ્તત્તસ્યાહમુપાસ્થિતઃ ।
નિરીહોઽસ્મિ નિરંશોઽસ્મિ નભઃસ્વચ્છોઽસ્મિ નિસ્પૃહઃ

શાન્તોઽહમર્થરૂપોઽસ્મિ ચિરાયાહમહં સ્થિતઃ ।
તાં દશામુપયાતોઽસ્મિ યતશ્ચિત્તૈકવર્ત્મનિ

પ્રતિષેધન્તિ સહસા ન યાં હરિહરાદયઃ ।
નકિંચિન્માત્રચિન્માત્રનિષ્ઠોઽસ્મિ સ્વસ્થ આસ્થિતઃ

ભ્રમેણાહં વિમુક્તોઽસ્મિ સંસારેણાલિલોચને ।
ન તુષ્ટોસ્મિ ન ખિન્નોઽસ્મિ નાયમસ્મિ ન ચેતરત્

ન સ્થૂલોઽસ્મિ ન સૂક્ષ્મોઽસ્મિ સત્યમસ્મિ ચ સુન્દરિ ।
તેજોબિમ્બાત્પ્રયાતેન ભિત્તાવપતિતેન ચ

ક્ષયાતિશયમુક્તેન પ્રકાશેનાસ્મિ વૈ સમઃ ।
શાન્તોસ્મિ સામ્યં નેતાસ્મિ સ્વસ્થોસ્મિ વિગતાશયઃ

પરિનિર્વાણ એવાસ્મિ સદૃશોઽસ્મિ પતિવ્રતે ।
યત્તદસ્મિ તદેવાસ્મિ વક્તું શક્રોમિ નેતરત્

તરઙ્ગતરલાપાઙ્ગે ગુરુસ્ત્વં મે નમોઽસ્તુ તે ।
પ્રસાદેન વિશાલાક્ષ્યાસ્તીર્ણોઽસ્મિ ભવસાગરાત્

પુનર્મલં ન ગૃહ્ણામિ શતધ્માતસુવર્ણવત્ ।
શાન્તઃ સ્વસ્થો મૃદુર્યત્તો વીતરાગો નિરંશધીઃ

સર્વાતીતઃ સર્વગશ્ચ ખમિવાયમહં સ્થિતઃ ।
ચૂડાલોવાચ ।
એવં સ્થિતે મહાસત્ત્વ પ્રાણેશ હૃદયપ્રિય

કિમિદાનીં પ્રભો બ્રૂહિ રોચતે તે મહામતે ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
પ્રતિષેધં ન જાનામિ ન જાનામ્યભિવાઞ્છિતમ્

યદાચરસિ તન્વિ ત્વં કદાચિદ્વેદ્મિ તત્તથા ।
યદ્યન્મતં તે સકલં તથાસ્ત્વવિકલં પ્રિયે

ન કિંચિદનુસંધાતું જાનામ્યમ્બરસુન્દરઃ ।
યદેવ કિંચિજ્જાનાસિ તદેવ કુરુ સુન્દરિ

તદેવ ધારયિષ્યામિ પ્રતિબિમ્બં યથા મણિઃ ।
ચેતસા ગલિતેષ્ટેન યથાપ્રાપ્તમનિન્દિતમ્

ન સ્તૌમિ ન ચ નિન્દામિ યદિચ્છસિ તદાચર ।
ચૂડાલોવાચ ।
યદ્યેવં તન્મહાબાહો સમાકર્ણય મન્મતમ્

આકર્ણ્ય જીવન્મુક્તાત્મસ્તદેવાહર્તુમર્હસિ ।
સર્વત્રૈક્યાવબોધેન મૌર્ખ્યક્ષયભુવાન્વિતાઃ

નિરિચ્છાસ્તાવદાકાશવિશદાઃ સંસ્થિતા વયમ્ ।
યાદૃગેષણમસ્માકં તાદૃશં તદનેષણમ્

યત્પ્રાણાનૈષણે કોઽત્ર ચિન્માત્રોઽભ્યસતે હિ કઃ ।
તસ્માદાદ્યન્તમધ્યેષુ યે વયં પુરુષોત્તમ

શેષમેકં પરિત્યજ્ય ત એવેમે સ્થિતા વયમ્ ।
રાજ્યેન સાંપ્રતેનેમં કાલં નીત્વા ક્રમેણ વૈ

વિદેહતાં પ્રયાસ્યામઃ પ્રભો કાલેન કેનચિત્ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
વયમાદ્યન્તમધ્યેષુ કીદૃશાસ્તરલે વદ

શેષમેકં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠામઃ કથમેવ વા ।
ચૂડાલોવાચ ।
વયમાદ્યન્તમધ્યેષુ રાજાનો રાજસત્તમ

મોહમેકં પરિત્યજ્ય ભવામઃ પુનરેવ તે ।
સ્વ એવ નગરે રાજા ભવ ત્વં સ્વાસને સ્થિતઃ

લલામો નનુ કાન્તાનાં મહિષી તે ભવામ્યહમ્ ।
સનૃપા મત્તવાસ્તવ્યા નૃત્યન્નવનવાઙ્ગના

સપતાકા ધ્વનત્તૂર્યા પુષ્પપ્રકરિણી પુરી ।
લસદ્વલ્લ્યા સમઞ્જર્યા રણત્પુષ્પાલિમાલયા ।
મધુમાસલતાલક્ષ્મ્યા ચિરાદ્ભવતુ સા સમા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ ચૂડાલયા પ્રોક્તો વિહસ્ય સ શિખિધ્વજઃ ।
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યમક્ષુબ્ધં વિગતજ્વરઃ

એવં ચેત્તદ્વિશાલાક્ષિ સ્વાયત્તા નસ્ત્રિવિષ્ટપે ।
સિદ્ધભોગશ્રિયસ્તાસુ નિવસામિ ન કિં પ્રિયે

ચૂડાલોવાચ ।
ન રાજન્મમ ભોગેષુ વાઞ્છા નાપિ વિભૂતિષુ ।
સ્વભાવસ્ય વશાદેવ યથાપ્રાપ્તેન મે સ્થિતિઃ

ન સુખાય મમ સ્વર્ગો ન રાજ્યં નાપિ ચ ક્રિયા ।
યથાસ્થિતમવિક્ષુબ્ધં તિષ્ઠામિ સ્વસ્થચેષ્ટિતા

ઇદં સુખમિદં નેતિ મિથુને ક્ષયમાગતે ।
સમમેવ પદે શાન્તે તિષ્ઠામીહ યથાસુખમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
યુક્તમુક્તં વિશાલાક્ષિ ત્વયૈતત્સમયા ધિયા ।
કો વાર્થઃ કિલ રાજ્યસ્ય ગ્રહે ત્યાગેઽપિ વા ભવેત્

સુખદુઃખદશાચિન્તાં ત્યક્ત્વા વિગતમત્સરમ્ ।
યથાસંસ્થાનમેવેમૌ તિષ્ઠાવઃ સ્વસ્થતાં ગતૌ

ઇતિ તત્ર કથાલાપકથનેન તયોર્દ્વયોઃ ।
કાન્તયોશ્ચિરદંપત્યોર્વાસરસ્તનુતાં યયૌ

અથોત્થાય દિનાચારં યથાપ્રાપ્તમનિન્દિતૌ ।
સોત્કણ્ઠાવપ્યનુત્કણ્ઠૌ ચક્રતુઃ કાર્યકોવિદૌ

સ્વર્ગસિદ્ધિમનાદૃત્ય તસ્થતુઃ પૂર્ણચેતસૌ ।
એકસ્મિન્નેવ શયને તૈસ્તૈઃ પ્રણયચેષ્ટિતૈઃ ।
સા વ્યતીયાય રજની તયોર્જીવદ્વિમુક્તયોઃ

તદ્ભોગમોક્ષસુખમુત્તમયોઃ સ્વય સ-
માશંસતોઃ પ્રણયવાક્યવિલાસગર્ભમ્ ।
ઉત્કણ્ઠતાં પ્રણયિનોર્ધિયમાનયન્તી
દીર્ઘા મુહૂર્તવદસૌ રજની જગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ ચૂડાલાપ્રકટીકરણં નામ નવોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ