Yoga Vasistha · Chapter 6.106

ṣaḍadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
kīdṛśaṃ syāccidākāśaṃ tadbrahmanbrahma yatparam /
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śrṛṇvato nāsti me'mṛtam

śrīvasiṣṭha uvāca /
samayoryamayorbhrātrorvyavahārāya nāmanī /
yadvatkriyete dve tadvajjāgratsvapnaśilāmaye

vastutastvanayorbhedo na dvayoḥ payasoriva /
dvayamapyekamevaitaccinmātraṃ vyoma nirmalam

deśāddeśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ /
nimiṣeṇaiva tanmadhye cidākāśaṃ taducyate

yādṛśastiṣṭhataḥ svacchaṃ rasamākarṣatastaroḥ /
bhavedbhāvo nabhaḥsvacchastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam

vinivṛttākhilecchasya puṃsaḥ saṃśāntacetasaḥ /
yādṛśaḥ syātsamo bhāvastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam

anāgatāyāṃ nidrāyāṃ manoviṣayasaṃkṣaye /
puṃsaḥ svasthasya yo bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate

tṛṇagulmalatādīnāṃ vṛddhimāgacchatāmṛtau /
yaḥ syādunmamato bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate

rūpālokamanaskāravimuktasyāmṛtasya yaḥ /
bhāvaḥ puṃsaḥ śaradvadyomaviśadastaccidambaram

yadetadāsanaṃ sṛṣṭaṃ kāṣṭhapāṣāṇabhūbhṛtām /
cetanānāṃ ca sattātma cidākāśaḥ sa ucyate

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ trayāṇāmudayo yataḥ /
yatra vāstamayaścitkhaṃ tadviddhi vigatāmayam

yata udyanti yasmiṃśca citrāḥ pariṇamantyalam /
padārthānubhavāḥ sarve cidākāśaḥ sa ucyate

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ /
yaśca sarvamayo nityaṃ sa cidākāśa ucyate

divi bhūmau bahiścāntastathānyasya samābhidhaḥ /
yo vibhātyavabhāsātmā cidākāśaḥ sa ucyate

yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhati /
sadasadutthitaṃ viśvaṃ viśvāṅge taccidambaram

yasmātsarvāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ /
yasmiṃścaiva pralīyante yanmayāstaccidambaram

nidrāyāṃ vinivṛttāyāṃ yato viśvaṃ pravartate /
nivartate ca yacchāntau taccidambaramucyate

yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagatsattālayodayau /
svānubhūtyātmakaṃ svāntaḥ sthitaṃ tadviddhicinnabhaḥ

nedaṃ nedaṃ tadityevaṃ sarvaṃ nirṇīya sarvathā /
yanna kiṃcitsadā sarvaṃ taccidvyometi kathyate

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ /
dūrato'rdhanimeṣeṇa taccinmātravapuḥ smṛtam

viśvaṃ tanmayamevedaṃ yathā bhūtaṃ yathā sthitam /
rūpālokamanaskārairyuktamapyevamīdṛśam

īṣadunmeṣaṇādetadanyatāmiva gacchati /
ananyarūpamapi saccidvyoma vimalākṛti

paśyannevendriyairarthānnūnaṃ nirvāsanāśayaḥ /
prabuddha evaikaghanaḥ suṣuptāvasthito bhava

nirvāsanaḥ śāntamanā vada vraja pibāhara /
pāṣāṇa iva saṃjīvo nityaṃ sughanamaunavān

idaṃ na saṃbhavatyeva dṛśyaṃ paśyasi yatpuraḥ /
mṛgatṛṣṇājalamiva dvaitamindāvivoditam

idamādāvanutpannaṃ kāraṇābhāvataḥ kila /
kāraṇena vinā kāryaṃ na hi nāmopapadyate

yadvopapadyate kiṃcittadakāraṇakodbhavam /
yathāsthitaṃ paraṃ rūpamudbhūtamiva lakṣyate

tadyathāsthitamevāṅga pūrvarūpamavasthitam /
bhavatyadvayamevācchaṃ dvayenāpyupalakṣitam

tatredaṃpratyayaḥ prauḍho bhavatyanubhavo hi yaḥ /
samāyātamidaṃ bhrāntaṃ tatsvapnastrīsamaṃ viduḥ

tasmāddṛśyaṃ na cotpannaṃ naivāsti na bhaviṣyati /
na ca naśyati yannāsti tasya kiṃ nāma naśyati

tattadeva paraṃ śāntaṃ cidvyomaiva tathā sthitam /
svarūpādacyutaṃ svasthaṃ saumyaṃ jagadivoditam

na hīdamagre yaddṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tatsatkadācana /
na cāpi draṣṭā dṛṣṭārthābhāve kva draṣṭṛtā kila

śrīrāma uvāca /
evaṃ cettadvada brahmandraṣṭṛdṛśyāvabhāsanam /
kimidaṃ kathamābhāti bhūyo'pi vadatāṃvara

śrīvasiṣṭha uvāca /
asadrūpasya dṛśyasya kāraṇābhāvataḥ sadā /
dṛśyatāsyetyapi prauḍhinirdeśasyātyasaṃbhavāt

yadidaṃ bhāsate kiṃciddraṣṭṛdṛśyabhramātmakam /
jagadādi paraṃ rūpaṃ tadviddhi paramātmanaḥ

svapne cinmātra evāste yathā gaganakānanam /
tathā jagattayā bhāti svayaṃ cinmātramātmani

ihādisargātprabhṛti nāstyupādānakāraṇam /
kiṃcanāpi kvacidapi bhātītthaṃ brahma kevalam

yaccidākāśakacanaṃ svayamātmani jṛmbhate /
tadidaṃ bhāti tasyaiva jagadityuditaṃ vapuḥ

yathā bhāvasya bhāvatvaṃ yathā śūnyasya śūnyatā /
ākāriṇo yathākārastathā cinnabhaso jagat

idaṃ viddhi cidābhāsaṃ paramārthaghanaṃ ghanam /
itthaṃ sthitaṃ svayaṃ bhātaṃ draṣṭṛdṛśyadṛgātmakam

vastutastu dvayābhāvānnābhāsi na ca bhāsanam /
kimapīdamanirdeśyaṃ sadvā'sadveti vetti kaḥ

śrīrāma uvāca /
evaṃ cettadvada brahmankāryakāraṇatādikaḥ /
kathaṃ bhedaḥ kimāyātaḥ kathaṃ satyatvamāgataḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
citprakāśo yathābhānaṃ yadā bhāvayati svayam /
svātmā tathā tadevāśu paśyasītyasi dṛṣṭavān

cidvyomaivāyamākāraḥ sve vyomnyeva na muhyati /
svayameva yathā svapne ko'sya paryanuyogakṛt

bhāvādbhāvāntaraprāptau madhye yatsaṃvido vapuḥ /
taccidvyoma tadevedaṃ sarvaṃ ca sthiti netarat

kāryakāraṇabhāvādidṛśo'vidyāvijṛmbhikāḥ /
jagadvatkalpayatyeṣa ko'sya paryanuyogakṛt

draṣṭā bhoktātha kartā vā kaścitsyāditaro yadi /
tatkathaṃ kimidaṃ dṛśyamiti yujyeta nānyathā

yatra svapne nirābhāsaṃ cidvyomaiva virājate /
śuddhamekamanekātma tatra kiṃ kva vikalpyate

āsvayaṃbhuva eveyaṃ cinmātre bhāti sargabhāḥ /
parijñātā satī sā tu brahmaiva bhavati kṣaṇāt

eṣaiva tvaparijñātā bhrāntirmāyeti kathyate /
jagadityucyate vidyā dṛśyamityupavarṇyate

cidākāśaprakāśena cittā dṛśyapiśācakaḥ /
vetālo bālakeneva buddho'sanneva sanniva

jagattātmanyasatyāpi cidvyomnaivānubhūyate /
satyeva sāṅgalekheva svapne'dripuratā yathā

ahamadrirahaṃ rudraḥ samudro'hamahaṃ virāṭ /
cetyate khe citaiveti svapne'dripuratā yathā

ākāri kāraṇābhāvājjātaṃ kāryaṃ na kiṃcana /
mahāpralayacidvyomni citsthitetthamidantayā

akāraṇakamevedaṃ vyoma vyomnānubhūyate /
jagadityeva śūnyāṅgaṃ cinmātrātma cidātmani

sarva eva jaḍā jīrṇā darpaṇā iva jantavaḥ /
samīpagata evāntaḥ kurvatastu vicāraṇam

tattatsvarūpamutsṛjya buddhvā cinmātrakhaṃ jagat /
aśmanā cetanenaiva stheyaṃ nāsthetarottamā

yathāste calayaddehaṃ vāryāvartajagaddravaḥ /
cetatīti tathā cittvaṃ sthitā cittajjagaddṛśā

yathā kalpadrumo'bhīṣṭaṃ kuryāccintāmaṇiryathā /
tathā yadbhāvitaṃ svāntastatpūrayati citkṣaṇāt

citiścintāmaṇiriva kalpadruma ivepsitam /
āśu saṃpādayatyantarātmanātmani khātmikā

deśāddeśāntaraprāptau madhyadeśe citervapuḥ /
yattanmayamidaṃ dṛśyaṃ kuto dvaitaikyavibhramaḥ

cicchāyaivaṃ kacatyacchamanantā bhāsvarodarā /
aṅgariktāpi dṛśyāntaḥśūnyatā nīlateva khe

visadṛśakāryānubhavo
na bhavati sahakārikāraṇābhāvāt /
sargādāvata ādyā
cideva dṛśyaṃ yathā svapne

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvā० uttarārdhe kāryakāraṇanirāso nāma ṣaḍadhikaśatatamaḥ sargaḥ