યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.106

ષડધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કીદૃશં સ્યાચ્ચિદાકાશં તદ્બ્રહ્મન્બ્રહ્મ યત્પરમ્ ।
ભૂયઃ કથય તૃપ્તિર્હિ શ્રૃણ્વતો નાસ્તિ મેઽમૃતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સમયોર્યમયોર્ભ્રાત્રોર્વ્યવહારાય નામની ।
યદ્વત્ક્રિયેતે દ્વે તદ્વજ્જાગ્રત્સ્વપ્નશિલામયે

વસ્તુતસ્ત્વનયોર્ભેદો ન દ્વયોઃ પયસોરિવ ।
દ્વયમપ્યેકમેવૈતચ્ચિન્માત્રં વ્યોમ નિર્મલમ્

દેશાદ્દેશાન્તરં દૂરં પ્રાપ્તાયાઃ સંવિદો વપુઃ ।
નિમિષેણૈવ તન્મધ્યે ચિદાકાશં તદુચ્યતે

યાદૃશસ્તિષ્ઠતઃ સ્વચ્છં રસમાકર્ષતસ્તરોઃ ।
ભવેદ્ભાવો નભઃસ્વચ્છસ્તાદૃશં ચિન્નભઃ સ્મૃતમ્

વિનિવૃત્તાખિલેચ્છસ્ય પુંસઃ સંશાન્તચેતસઃ ।
યાદૃશઃ સ્યાત્સમો ભાવસ્તાદૃશં ચિન્નભઃ સ્મૃતમ્

અનાગતાયાં નિદ્રાયાં મનોવિષયસંક્ષયે ।
પુંસઃ સ્વસ્થસ્ય યો ભાવઃ સ ચિદાકાશ ઉચ્યતે

તૃણગુલ્મલતાદીનાં વૃદ્ધિમાગચ્છતામૃતૌ ।
યઃ સ્યાદુન્મમતો ભાવઃ સ ચિદાકાશ ઉચ્યતે

રૂપાલોકમનસ્કારવિમુક્તસ્યામૃતસ્ય યઃ ।
ભાવઃ પુંસઃ શરદ્વદ્યોમવિશદસ્તચ્ચિદમ્બરમ્

યદેતદાસનં સૃષ્ટં કાષ્ઠપાષાણભૂભૃતામ્ ।
ચેતનાનાં ચ સત્તાત્મ ચિદાકાશઃ સ ઉચ્યતે

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાનાં ત્રયાણામુદયો યતઃ ।
યત્ર વાસ્તમયશ્ચિત્ખં તદ્વિદ્ધિ વિગતામયમ્

યત ઉદ્યન્તિ યસ્મિંશ્ચ ચિત્રાઃ પરિણમન્ત્યલમ્ ।
પદાર્થાનુભવાઃ સર્વે ચિદાકાશઃ સ ઉચ્યતે

યસ્મિન્સર્વં યતઃ સર્વં યઃ સર્વં સર્વતશ્ચ યઃ ।
યશ્ચ સર્વમયો નિત્યં સ ચિદાકાશ ઉચ્યતે

દિવિ ભૂમૌ બહિશ્ચાન્તસ્તથાન્યસ્ય સમાભિધઃ ।
યો વિભાત્યવભાસાત્મા ચિદાકાશઃ સ ઉચ્યતે

યસ્મિન્નિત્યે તતે તન્તૌ દૃઢે સ્રગિવ તિષ્ઠતિ ।
સદસદુત્થિતં વિશ્વં વિશ્વાઙ્ગે તચ્ચિદમ્બરમ્

યસ્માત્સર્વાઃ પ્રસૂયન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ ।
યસ્મિંશ્ચૈવ પ્રલીયન્તે યન્મયાસ્તચ્ચિદમ્બરમ્

નિદ્રાયાં વિનિવૃત્તાયાં યતો વિશ્વં પ્રવર્તતે ।
નિવર્તતે ચ યચ્છાન્તૌ તચ્ચિદમ્બરમુચ્યતે

યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં જગત્સત્તાલયોદયૌ ।
સ્વાનુભૂત્યાત્મકં સ્વાન્તઃ સ્થિતં તદ્વિદ્ધિચિન્નભઃ

નેદં નેદં તદિત્યેવં સર્વં નિર્ણીય સર્વથા ।
યન્ન કિંચિત્સદા સર્વં તચ્ચિદ્વ્યોમેતિ કથ્યતે

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
દૂરતોઽર્ધનિમેષેણ તચ્ચિન્માત્રવપુઃ સ્મૃતમ્

વિશ્વં તન્મયમેવેદં યથા ભૂતં યથા સ્થિતમ્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારૈર્યુક્તમપ્યેવમીદૃશમ્

ઈષદુન્મેષણાદેતદન્યતામિવ ગચ્છતિ ।
અનન્યરૂપમપિ સચ્ચિદ્વ્યોમ વિમલાકૃતિ

પશ્યન્નેવેન્દ્રિયૈરર્થાન્નૂનં નિર્વાસનાશયઃ ।
પ્રબુદ્ધ એવૈકઘનઃ સુષુપ્તાવસ્થિતો ભવ

નિર્વાસનઃ શાન્તમના વદ વ્રજ પિબાહર ।
પાષાણ ઇવ સંજીવો નિત્યં સુઘનમૌનવાન્

ઇદં ન સંભવત્યેવ દૃશ્યં પશ્યસિ યત્પુરઃ ।
મૃગતૃષ્ણાજલમિવ દ્વૈતમિન્દાવિવોદિતમ્

ઇદમાદાવનુત્પન્નં કારણાભાવતઃ કિલ ।
કારણેન વિના કાર્યં ન હિ નામોપપદ્યતે

યદ્વોપપદ્યતે કિંચિત્તદકારણકોદ્ભવમ્ ।
યથાસ્થિતં પરં રૂપમુદ્ભૂતમિવ લક્ષ્યતે

તદ્યથાસ્થિતમેવાઙ્ગ પૂર્વરૂપમવસ્થિતમ્ ।
ભવત્યદ્વયમેવાચ્છં દ્વયેનાપ્યુપલક્ષિતમ્

તત્રેદંપ્રત્યયઃ પ્રૌઢો ભવત્યનુભવો હિ યઃ ।
સમાયાતમિદં ભ્રાન્તં તત્સ્વપ્નસ્ત્રીસમં વિદુઃ

તસ્માદ્દૃશ્યં ન ચોત્પન્નં નૈવાસ્તિ ન ભવિષ્યતિ ।
ન ચ નશ્યતિ યન્નાસ્તિ તસ્ય કિં નામ નશ્યતિ

તત્તદેવ પરં શાન્તં ચિદ્વ્યોમૈવ તથા સ્થિતમ્ ।
સ્વરૂપાદચ્યુતં સ્વસ્થં સૌમ્યં જગદિવોદિતમ્

ન હીદમગ્રે યદ્દૃષ્ટં દૃશ્યં તત્સત્કદાચન ।
ન ચાપિ દ્રષ્ટા દૃષ્ટાર્થાભાવે ક્વ દ્રષ્ટૃતા કિલ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તદ્વદ બ્રહ્મન્દ્રષ્ટૃદૃશ્યાવભાસનમ્ ।
કિમિદં કથમાભાતિ ભૂયોઽપિ વદતાંવર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસદ્રૂપસ્ય દૃશ્યસ્ય કારણાભાવતઃ સદા ।
દૃશ્યતાસ્યેત્યપિ પ્રૌઢિનિર્દેશસ્યાત્યસંભવાત્

યદિદં ભાસતે કિંચિદ્દ્રષ્ટૃદૃશ્યભ્રમાત્મકમ્ ।
જગદાદિ પરં રૂપં તદ્વિદ્ધિ પરમાત્મનઃ

સ્વપ્ને ચિન્માત્ર એવાસ્તે યથા ગગનકાનનમ્ ।
તથા જગત્તયા ભાતિ સ્વયં ચિન્માત્રમાત્મનિ

ઇહાદિસર્ગાત્પ્રભૃતિ નાસ્ત્યુપાદાનકારણમ્ ।
કિંચનાપિ ક્વચિદપિ ભાતીત્થં બ્રહ્મ કેવલમ્

યચ્ચિદાકાશકચનં સ્વયમાત્મનિ જૃમ્ભતે ।
તદિદં ભાતિ તસ્યૈવ જગદિત્યુદિતં વપુઃ

યથા ભાવસ્ય ભાવત્વં યથા શૂન્યસ્ય શૂન્યતા ।
આકારિણો યથાકારસ્તથા ચિન્નભસો જગત્

ઇદં વિદ્ધિ ચિદાભાસં પરમાર્થઘનં ઘનમ્ ।
ઇત્થં સ્થિતં સ્વયં ભાતં દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃગાત્મકમ્

વસ્તુતસ્તુ દ્વયાભાવાન્નાભાસિ ન ચ ભાસનમ્ ।
કિમપીદમનિર્દેશ્યં સદ્વાઽસદ્વેતિ વેત્તિ કઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તદ્વદ બ્રહ્મન્કાર્યકારણતાદિકઃ ।
કથં ભેદઃ કિમાયાતઃ કથં સત્યત્વમાગતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિત્પ્રકાશો યથાભાનં યદા ભાવયતિ સ્વયમ્ ।
સ્વાત્મા તથા તદેવાશુ પશ્યસીત્યસિ દૃષ્ટવાન્

ચિદ્વ્યોમૈવાયમાકારઃ સ્વે વ્યોમ્ન્યેવ ન મુહ્યતિ ।
સ્વયમેવ યથા સ્વપ્ને કોઽસ્ય પર્યનુયોગકૃત્

ભાવાદ્ભાવાન્તરપ્રાપ્તૌ મધ્યે યત્સંવિદો વપુઃ ।
તચ્ચિદ્વ્યોમ તદેવેદં સર્વં ચ સ્થિતિ નેતરત્

કાર્યકારણભાવાદિદૃશોઽવિદ્યાવિજૃમ્ભિકાઃ ।
જગદ્વત્કલ્પયત્યેષ કોઽસ્ય પર્યનુયોગકૃત્

દ્રષ્ટા ભોક્તાથ કર્તા વા કશ્ચિત્સ્યાદિતરો યદિ ।
તત્કથં કિમિદં દૃશ્યમિતિ યુજ્યેત નાન્યથા

યત્ર સ્વપ્ને નિરાભાસં ચિદ્વ્યોમૈવ વિરાજતે ।
શુદ્ધમેકમનેકાત્મ તત્ર કિં ક્વ વિકલ્પ્યતે

આસ્વયંભુવ એવેયં ચિન્માત્રે ભાતિ સર્ગભાઃ ।
પરિજ્ઞાતા સતી સા તુ બ્રહ્મૈવ ભવતિ ક્ષણાત્

એષૈવ ત્વપરિજ્ઞાતા ભ્રાન્તિર્માયેતિ કથ્યતે ।
જગદિત્યુચ્યતે વિદ્યા દૃશ્યમિત્યુપવર્ણ્યતે

ચિદાકાશપ્રકાશેન ચિત્તા દૃશ્યપિશાચકઃ ।
વેતાલો બાલકેનેવ બુદ્ધોઽસન્નેવ સન્નિવ

જગત્તાત્મન્યસત્યાપિ ચિદ્વ્યોમ્નૈવાનુભૂયતે ।
સત્યેવ સાઙ્ગલેખેવ સ્વપ્નેઽદ્રિપુરતા યથા

અહમદ્રિરહં રુદ્રઃ સમુદ્રોઽહમહં વિરાટ્ ।
ચેત્યતે ખે ચિતૈવેતિ સ્વપ્નેઽદ્રિપુરતા યથા

આકારિ કારણાભાવાજ્જાતં કાર્યં ન કિંચન ।
મહાપ્રલયચિદ્વ્યોમ્નિ ચિત્સ્થિતેત્થમિદન્તયા

અકારણકમેવેદં વ્યોમ વ્યોમ્નાનુભૂયતે ।
જગદિત્યેવ શૂન્યાઙ્ગં ચિન્માત્રાત્મ ચિદાત્મનિ

સર્વ એવ જડા જીર્ણા દર્પણા ઇવ જન્તવઃ ।
સમીપગત એવાન્તઃ કુર્વતસ્તુ વિચારણમ્

તત્તત્સ્વરૂપમુત્સૃજ્ય બુદ્ધ્વા ચિન્માત્રખં જગત્ ।
અશ્મના ચેતનેનૈવ સ્થેયં નાસ્થેતરોત્તમા

યથાસ્તે ચલયદ્દેહં વાર્યાવર્તજગદ્દ્રવઃ ।
ચેતતીતિ તથા ચિત્ત્વં સ્થિતા ચિત્તજ્જગદ્દૃશા

યથા કલ્પદ્રુમોઽભીષ્ટં કુર્યાચ્ચિન્તામણિર્યથા ।
તથા યદ્ભાવિતં સ્વાન્તસ્તત્પૂરયતિ ચિત્ક્ષણાત્

ચિતિશ્ચિન્તામણિરિવ કલ્પદ્રુમ ઇવેપ્સિતમ્ ।
આશુ સંપાદયત્યન્તરાત્મનાત્મનિ ખાત્મિકા

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ મધ્યદેશે ચિતેર્વપુઃ ।
યત્તન્મયમિદં દૃશ્યં કુતો દ્વૈતૈક્યવિભ્રમઃ

ચિચ્છાયૈવં કચત્યચ્છમનન્તા ભાસ્વરોદરા ।
અઙ્ગરિક્તાપિ દૃશ્યાન્તઃશૂન્યતા નીલતેવ ખે

વિસદૃશકાર્યાનુભવો
ન ભવતિ સહકારિકારણાભાવાત્ ।
સર્ગાદાવત આદ્યા
ચિદેવ દૃશ્યં યથા સ્વપ્ને

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉત્તરાર્ધે કાર્યકારણનિરાસો નામ ષડધિકશતતમઃ સર્ગઃ