Yoga Vasistha · Chapter 6.105
pañcādhikaśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
svabhāvaṃ jagadākāraṃ cidbhāvo'nubhavansthitaḥ /
svataḥ svapnamivānanyamātmanaḥ kalpanābhidham
jāgratsuṣuptamevedaṃ śilājaṭharameva vā /
ākāśameva vā śūnyaṃ jagattvena ca nojjhitam
svapna evātra dṛṣṭāntaḥ puramaṇḍalamaṇḍitaḥ /
svapne jaganna kiṃcitsaditthamābhāti bhāsuram
trailokyamasadevedaṃ yathā svapne'vabhāsate /
jāgratyasmiṃstathaivedaṃ manāgapyatra nānyathā
na jāgrati na ca svapne jagacchabdārthasaṃbhavaḥ /
svaṃ vastutastu cidvyomno bhānaṃ buddhaṃ jagattayā
cidvyomnā svacamatkāro vyomanyaścādirūpabhṛt /
jagadityeva buddho'ntarjāgratsvapne svayaṃbhuvā
jaganna kiṃcidevedaṃ cidrūpaṃ ca na kiṃcana /
ete kiṃcidivābhāto nabhaścijjagatī mudhā
ābhātameva trailokyaṃ yathā svapne na kiṃcana /
śūnyameva bhavedevamevaṃ jāgrati nirvapuḥ
svapne kila mahābuddhe nānānirmāṇaśālini /
ārambhā eva nārambhā asatsadiva cātatam
avyomaivātivitataṃ vyomāntaparivarjitam /
vyomaivācalasaṃghāto nānāpuragaṇotkaraḥ
apyabdābdhyadrinirghoṣo maunameva yathā tathā /
na śrṛṇotyeva pārśvasthaḥ saṃprabudhyāpi kiṃcana
prajāyate vā'jāto'pi vandhyāyāstanayo yathā /
jāto'pyajāta evāste yathātmamṛtivismṛtau
sadasadbhavati kṣipraṃ bhuvo'nanubhavo yathā /
viparyasyati sarvaṃ ca rātrireva yathā dinam
asadyatsaṃbhavatyāśu dinameva yathā niśā /
asaṃbhavaḥ saṃbhavati yathā svamṛtidarśanam
asaṃbhavaḥ saṃbhavati jagadbhānamivāmbare /
tama eva mahāloko yaḥ sanidraḥ savāsaraḥ
āloka evaiti tamo yannidrā svapnavāsarā /
vasudhaiva bhavedvyoma śvabhrādipatane yathā
asatyarūpameveti bhāti svapne jagadyathā /
tathaiva jāgradābhāti manāgapyatra nānyatā
yathā dvau sadṛśau sūryau yathā dvau sadṛśau narau /
jāgratsvapnau tathaivaitau manāgapyatra nānyatā
śrīrāma uvāca /
naitadevamapi kṣiprātpratyayo yatra bādhakaḥ /
svapne taddarśanenāntaḥ kathaṃ jāgransamaṃ bhavet
śrīvasiṣṭha uvāca /
vihṛtya svapnajagati svapnabandhujanaiḥ samam /
mṛtimāpnoti tatrāsau draṣṭā svapnasya rāghava
mṛtaḥ sansvapnajagati svapnajantuviyogavān /
iha prabudhyate janturnidrāmuktaśca kathyate
sukhaduḥkhadaśāmohāndinarātriviparyayān /
anubhūya bahūndraṣṭā mriyate svapnasaṃsṛtau
gatanidratayā paścānnidrānta iha jāyate /
na satyametadityevaṃ tataḥ pratyayavānbhavet
svapnadraṣṭā yathā svapnasaṃsāre mṛtimāptavān /
anyaṃ jāgranmayaṃ svapnaṃ draṣṭuṃ bhūyaḥ prajāyate
jāgraddraṣṭā tathā jāgratsaṃsāre mṛtimāptavān /
anyaṃ jāgranmayaṃ svapnaṃ draṣṭuṃ bhūyaḥ sa jāyate
na svapnamasadityevaṃ pūrvasmiñjāgradātmani /
punaḥ pratyayamādatte svapnātsvapnāntaraṃ gataḥ
sa jāgratpratyayaṃ tatra punargṛhṇāti mugdhadhīḥ /
svapnasaṃdarśanaṃ tvanyattatrāpyanubhavatyatha
svapnaṃ jāgrattayā jāgratsvapnatvaṃ ceti nāmani /
na jāyate na mriyate jāyate mriyate'pi ca
svapnadraṣṭā svapnamṛtaḥ prabuddha iha kathyate /
iha jāgranmṛto jantuḥ prabuddho'nyatra kathyate
svapnātsvapnasthitau jāgrajjāgratsvapnapradarśanam /
mṛtvānyatra prabuddhasya jāgratsvapno bhavatyalam
itihāsamayāveva jāgratsvapnāvubhāvapi /
parasparaṃ gatāvetāvupamānopameyatām
svapno jāgradivābhāti jāgratsvapnamivoditam /
vastutastu dvayamasaccitkhaṃ kacati kevalam
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva bhūtajātamaśeṣataḥ /
cinmātravyatirekeṇa kimanyadupapadyate
mṛnmayaṃ tu yathā bhāṇḍaṃ mṛcchūnyaṃ nopalabhyate /
ciccamatkāramātrātma tathā kāṣṭhopalādyapi
vastujātamidaṃ svapne jāgratyapi tathaiva naḥ /
dṛṣṭo ya upalaḥ svapne ciccamatkaraṇādṛte
kimanyatsaṃvada prājña kilāvaśyaṃ cideva sā /
nanu yādṛgvapuḥ svapne jāgrattādṛgakhaṇḍitam
jagajjātamataḥ sarvaṃ cinmātraṃ brahmakhaṇḍitam /
jagajjātamataḥ sarvaṃ cinmātraṃ brahmakuṭṭimam
mṛnmayaṃ tu yathā bhāṇḍaṃ mṛcchūnyaṃ nopalabhyate /
cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate
śailātmakaṃ yathā bhāṇḍaṃ śailaśūnyaṃ na labhyate /
cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate
dravarūpaṃ yathā vāri dravariktaṃ na labhyate /
cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate
ūṣmarūpo yathā vahnirnirūṣmā nopalabhyate /
cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate
yathā spandamayo vāyuraspando nopalabhyate /
cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate
yadyanmayaṃ tadvinā tu tatkathaṃ kila labhyate /
kvāśūnyaṃ labhyate vyoma kvāghanā labhyate mahī
cidvyomamayamevedaṃ yathā ghaṭapaṭādikam /
svapne tathedaṃ śailādi cidvyomābhāsamātrakam
svapne yathā gaganameva purācalādi
saṃvinmayaṃ subhaga jāgrati tadvadeva /
svapno'tha jāgraditi śāntamanantamekaṃ
cinmātramatra nanu nāma vināstu vādaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० jāgratsvapnaikyapratipādanaṃ nāma pañcottaraśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0