Yoga Vasistha · Verses 6.104-2

caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityadhyātmavicitrābhiḥ kathābhistau parasparam /
āsāte vedyavettārau muhūrtatritayaṃ vane

tata utthāya kasmiṃścitsānau sarasasārase /
sarovare vane caiva vihṛtau nandane vane

tenācāreṇa tābhiśca kathābhistau vane tataḥ /
nītavantau dinānyaṣṭau tāsu kānanavīthiṣu

atha kumbha uvācānyadvanaṃ yāvo girāviti /
tadomiti nṛpo matvā tāvubhau praviceratuḥ

vanānyanekarūpāṇi jaṅgalāni taṭāni ca /
sarāṃsi gulmajālāni śrṛṅgāṇi gahanāni ca

nadīrdeśāṃstathā grāmānnagarāṇi vanāni ca /
mañjughoṣāngirīnkuñjāṃstīrthānyāyatanāni ca

samameva samasnehau samavetau sthitāvubhau /
samasattvau samotsāhau śaṃsantau tasthatuḥ sadā

ānarcatuḥ pitṛndevānbubhujāte ca rāghava /
samaṃ tapte ca sikte ca samabuddhī babhūvatuḥ

tamālavanakhaṇḍeṣu mandāragahaneṣu ca /
daṃpatī snigdhahṛdayau suhṛdau tau virejatuḥ

idaṃ gehamidaṃ neti vikalpakalanā manaḥ /
na jahāra tayo rāma vātyeva vibudhācalam

viceratustau suhṛdau kvaciddhūlividhūsarau /
kvaciccandanadigdhāṅgau kvacidbhasmānurañjitau

kvaciddivyāmbaradharau citrāmbaradharau kvacit /
kvacitpallavasaṃchannau kvacitkusumamaṇḍitau

dinaiḥ katipayaireva samacittatayā tayā /
sattvodāttatayā caiva rājā kumbhavadābabhau

atha taṃ suragarbhābhaṃ cūḍālā sā śikhidhvajam /
dṛṣṭvā śobhāmupagataṃ cintayāmāsa māninī

ayaṃ patiradīnātmā ramyāśca vanabhūmayaḥ /
iyaṃ sthitiranāyāsā yā na kāmena vañcitā

jīvanmuktadhiyāṃ bhogaṃ yathāprāptamatiṣṭhatām /
ekāgrahātmikā tucchā mūḍhataivoditā bhavet

nijaḥ patirudārātmā nirādhiśca navaṃ vayaḥ /
gṛhāṇi puṣpajālāni sā hatā yā na kāminī

vanapuṣpalatāgehe svāyatte bhartari priyā /
ramate yā na nirduḥkhā sā hataiva duraṅganā

ramyaṃ vivāhitaṃ kāntaṃ patimāsādya nirjane /
strī satī yā na ramate tāṃ dhigastu duraṅganām

samujjhatā yathāprāptamapi vedyavidā sadā /
anindyaṃ samudārārthaṃ kiṃ tajjñena kṛtaṃ bhavet

tatkiṃcidracayāmyāśu prapañcaṃ prekṣayā vane /
yenāyaṃ bhūpatirbhartā ramate mayi mānadaḥ

iti saṃcintya cūḍālā kumbhaveṣadharā patim /
prāha kānanagulmasthā kokilaṃ kokilā yathā

kumbha uvāca /
caitramāsasya śuklo'yaṃ pratipaddivaso mahān /
adyāsthānaṃ mahārambhaṃ svarge bhavati vai hareḥ

saṃnidhānaṃ mayā tatra kartavyaṃ pituragrataḥ /
yathāsthitā hi niyatirna saṃtyājyā kadācana

pratipālayitavyaṃ me tvayeha ca vanāvanau /
krīḍatā navapuṣpāyāṃ samudvegamagacchatā

āgacchāmi dinānte'dya nirvikalpaṃ nabhastalāt /
sargādatitarāmeva tvatsaṅgo mama tuṣṭaye

ityuktvā mañjarīṃ kumbho dadau mitrāya kausumīm /
prītaye svāmiva prītiṃ kāntāṃ nandanavṛkṣajām

āgantavyaṃ tvayā śīghramevaṃ vadati bhūpatau /
ṣupluve'tha vanādvayoma śaranmukhapayodavat

puṣpāñjaliṃ jahau vyoma vrajankusumadāmajam /
visāri vanavātena himaṃ haima ivāmbudaḥ

śikhidhvajo vrajantaṃ taṃ dadarśā''darśanaṃ tadā /
unnidro'bdaṃ yathā barhī dhīmatprītirhi dustyajā

śikhidhvajadṛśāmante vyomni kumbhavapurjahau /
śāntāvarteva vāriśrīrmugdhā svaṃ rūpamāyayau

prāpa mañjaritākārakalpavṛkṣopamaṃ puram /
sphuratpatākamātmīyaṃ svargaramyaṃ divaḥ pathā

antaḥpuramadṛśyaiva viveśa lalanākulam /
madhumāsamahālakṣmīrlasallatamiva drumam

rājakāryāṇi sarvāṇi tatra saṃpādya satvaram /
śikhidhvajasya purataḥ papāta phalapuṣpavat

tatra kāladyuti mukhaṃ cakārākhinnamānasā /
induṃ sanīhāramiva śyāmā khinnamivāmbujam

taṃ dṛṣṭvā tādṛśākāraṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ /
babhūva khinnacetāśca samuvācedamādṛtaḥ

devaputra namaste'stu vimanā iva lakṣyase /
kumbhastvaṃ tyaja saṃrambhamidamāsanamāsyatām

santo viditavedyā ye te hi harṣaviṣādajām /
nāśrayanti sthitiṃ svasthāḥ padmā iva jalārdratām

śrīvasiṣṭha uvāca /
tena kṣmāpatinetyukte kumbha āhāsane viśan /
girā viṣaṇṇayā śīrṇavaṃśasvanasamānayā

yāvaddehamavasthāsu samacittatayaiva ye /
karmendriyairna tiṣṭhanti na te tattvavidaḥ śaṭhāḥ

ye hyatattvavido mūḍhā rājanbālatayaiva te /
avasthābhyaḥ palāyante gṛhītābhyaḥ svabhāvataḥ

yāvattilaṃ yathā tailaṃ yāvaddehaṃ tathā daśā /
yo na dehadaśāmeti sa cchinattyasināmbaram

eṣa dehadaśāduḥkhaparityāgo hyanuttamaḥ /
yatsāmyaṃ cetaso yogānna tu karmendriyasthiteḥ

yāvaddehaṃ yathācāraṃ daśāsvaṅga vijānatā /
karmendriyairhi sthātavyaṃ na tu buddhīndriyaiḥ kvacit

parameṣṭhiprabhṛtayaḥ sarva evoditāśayāḥ /
dehāvasthāsu tiṣṭhanti niyatereṣa niścayaḥ

ajñatattvajñabhūtāni dṛśyajātamidaṃ hi yat /
tatsarvameva niyatiṃ dhāvatyambu yathāmbudhim

tajjñā buddhyādisāmyena pāṇyādicalanena ca /
niyatiṃ yāpayantīmāṃ yāvaddehamakhaṇḍitām

ajñāstu sarvakṣobheṇa sukhaduḥkhadaśāhatāḥ /
niyatiṃ yāpayantyaṅga dehalakṣairvikhaṇḍitām

itthaṃ sukheṣu nanu duḥkhadaśāsu cetthaṃ
sthātavyamityadhigataṃ yadihāṅga jīvaiḥ /
ajñajñabhūtanivahasphuritastadevaṃ
durlaṃghya eṣa niyato niyatervilāsaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nivā० pū० cū० jīvanmuktavyavahārapratipādanaṃ nāma caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ