યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.105

પઞ્ચાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વભાવં જગદાકારં ચિદ્ભાવોઽનુભવન્સ્થિતઃ ।
સ્વતઃ સ્વપ્નમિવાનન્યમાત્મનઃ કલ્પનાભિધમ્

જાગ્રત્સુષુપ્તમેવેદં શિલાજઠરમેવ વા ।
આકાશમેવ વા શૂન્યં જગત્ત્વેન ચ નોજ્ઝિતમ્

સ્વપ્ન એવાત્ર દૃષ્ટાન્તઃ પુરમણ્ડલમણ્ડિતઃ ।
સ્વપ્ને જગન્ન કિંચિત્સદિત્થમાભાતિ ભાસુરમ્

ત્રૈલોક્યમસદેવેદં યથા સ્વપ્નેઽવભાસતે ।
જાગ્રત્યસ્મિંસ્તથૈવેદં મનાગપ્યત્ર નાન્યથા

ન જાગ્રતિ ન ચ સ્વપ્ને જગચ્છબ્દાર્થસંભવઃ ।
સ્વં વસ્તુતસ્તુ ચિદ્વ્યોમ્નો ભાનં બુદ્ધં જગત્તયા

ચિદ્વ્યોમ્ના સ્વચમત્કારો વ્યોમન્યશ્ચાદિરૂપભૃત્ ।
જગદિત્યેવ બુદ્ધોઽન્તર્જાગ્રત્સ્વપ્ને સ્વયંભુવા

જગન્ન કિંચિદેવેદં ચિદ્રૂપં ચ ન કિંચન ।
એતે કિંચિદિવાભાતો નભશ્ચિજ્જગતી મુધા

આભાતમેવ ત્રૈલોક્યં યથા સ્વપ્ને ન કિંચન ।
શૂન્યમેવ ભવેદેવમેવં જાગ્રતિ નિર્વપુઃ

સ્વપ્ને કિલ મહાબુદ્ધે નાનાનિર્માણશાલિનિ ।
આરમ્ભા એવ નારમ્ભા અસત્સદિવ ચાતતમ્

અવ્યોમૈવાતિવિતતં વ્યોમાન્તપરિવર્જિતમ્ ।
વ્યોમૈવાચલસંઘાતો નાનાપુરગણોત્કરઃ

અપ્યબ્દાબ્ધ્યદ્રિનિર્ઘોષો મૌનમેવ યથા તથા ।
ન શ્રૃણોત્યેવ પાર્શ્વસ્થઃ સંપ્રબુધ્યાપિ કિંચન

પ્રજાયતે વાઽજાતોઽપિ વન્ધ્યાયાસ્તનયો યથા ।
જાતોઽપ્યજાત એવાસ્તે યથાત્મમૃતિવિસ્મૃતૌ

સદસદ્ભવતિ ક્ષિપ્રં ભુવોઽનનુભવો યથા ।
વિપર્યસ્યતિ સર્વં ચ રાત્રિરેવ યથા દિનમ્

અસદ્યત્સંભવત્યાશુ દિનમેવ યથા નિશા ।
અસંભવઃ સંભવતિ યથા સ્વમૃતિદર્શનમ્

અસંભવઃ સંભવતિ જગદ્ભાનમિવામ્બરે ।
તમ એવ મહાલોકો યઃ સનિદ્રઃ સવાસરઃ

આલોક એવૈતિ તમો યન્નિદ્રા સ્વપ્નવાસરા ।
વસુધૈવ ભવેદ્વ્યોમ શ્વભ્રાદિપતને યથા

અસત્યરૂપમેવેતિ ભાતિ સ્વપ્ને જગદ્યથા ।
તથૈવ જાગ્રદાભાતિ મનાગપ્યત્ર નાન્યતા

યથા દ્વૌ સદૃશૌ સૂર્યૌ યથા દ્વૌ સદૃશૌ નરૌ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નૌ તથૈવૈતૌ મનાગપ્યત્ર નાન્યતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નૈતદેવમપિ ક્ષિપ્રાત્પ્રત્યયો યત્ર બાધકઃ ।
સ્વપ્ને તદ્દર્શનેનાન્તઃ કથં જાગ્રન્સમં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિહૃત્ય સ્વપ્નજગતિ સ્વપ્નબન્ધુજનૈઃ સમમ્ ।
મૃતિમાપ્નોતિ તત્રાસૌ દ્રષ્ટા સ્વપ્નસ્ય રાઘવ

મૃતઃ સન્સ્વપ્નજગતિ સ્વપ્નજન્તુવિયોગવાન્ ।
ઇહ પ્રબુધ્યતે જન્તુર્નિદ્રામુક્તશ્ચ કથ્યતે

સુખદુઃખદશામોહાન્દિનરાત્રિવિપર્યયાન્ ।
અનુભૂય બહૂન્દ્રષ્ટા મ્રિયતે સ્વપ્નસંસૃતૌ

ગતનિદ્રતયા પશ્ચાન્નિદ્રાન્ત ઇહ જાયતે ।
ન સત્યમેતદિત્યેવં તતઃ પ્રત્યયવાન્ભવેત્

સ્વપ્નદ્રષ્ટા યથા સ્વપ્નસંસારે મૃતિમાપ્તવાન્ ।
અન્યં જાગ્રન્મયં સ્વપ્નં દ્રષ્ટું ભૂયઃ પ્રજાયતે

જાગ્રદ્દ્રષ્ટા તથા જાગ્રત્સંસારે મૃતિમાપ્તવાન્ ।
અન્યં જાગ્રન્મયં સ્વપ્નં દ્રષ્ટું ભૂયઃ સ જાયતે

ન સ્વપ્નમસદિત્યેવં પૂર્વસ્મિઞ્જાગ્રદાત્મનિ ।
પુનઃ પ્રત્યયમાદત્તે સ્વપ્નાત્સ્વપ્નાન્તરં ગતઃ

સ જાગ્રત્પ્રત્યયં તત્ર પુનર્ગૃહ્ણાતિ મુગ્ધધીઃ ।
સ્વપ્નસંદર્શનં ત્વન્યત્તત્રાપ્યનુભવત્યથ

સ્વપ્નં જાગ્રત્તયા જાગ્રત્સ્વપ્નત્વં ચેતિ નામનિ ।
ન જાયતે ન મ્રિયતે જાયતે મ્રિયતેઽપિ ચ

સ્વપ્નદ્રષ્ટા સ્વપ્નમૃતઃ પ્રબુદ્ધ ઇહ કથ્યતે ।
ઇહ જાગ્રન્મૃતો જન્તુઃ પ્રબુદ્ધોઽન્યત્ર કથ્યતે

સ્વપ્નાત્સ્વપ્નસ્થિતૌ જાગ્રજ્જાગ્રત્સ્વપ્નપ્રદર્શનમ્ ।
મૃત્વાન્યત્ર પ્રબુદ્ધસ્ય જાગ્રત્સ્વપ્નો ભવત્યલમ્

ઇતિહાસમયાવેવ જાગ્રત્સ્વપ્નાવુભાવપિ ।
પરસ્પરં ગતાવેતાવુપમાનોપમેયતામ્

સ્વપ્નો જાગ્રદિવાભાતિ જાગ્રત્સ્વપ્નમિવોદિતમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ દ્વયમસચ્ચિત્ખં કચતિ કેવલમ્

સ્થાવરં જંગમં ચૈવ ભૂતજાતમશેષતઃ ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ કિમન્યદુપપદ્યતે

મૃન્મયં તુ યથા ભાણ્ડં મૃચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે ।
ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મ તથા કાષ્ઠોપલાદ્યપિ

વસ્તુજાતમિદં સ્વપ્ને જાગ્રત્યપિ તથૈવ નઃ ।
દૃષ્ટો ય ઉપલઃ સ્વપ્ને ચિચ્ચમત્કરણાદૃતે

કિમન્યત્સંવદ પ્રાજ્ઞ કિલાવશ્યં ચિદેવ સા ।
નનુ યાદૃગ્વપુઃ સ્વપ્ને જાગ્રત્તાદૃગખણ્ડિતમ્

જગજ્જાતમતઃ સર્વં ચિન્માત્રં બ્રહ્મખણ્ડિતમ્ ।
જગજ્જાતમતઃ સર્વં ચિન્માત્રં બ્રહ્મકુટ્ટિમમ્

મૃન્મયં તુ યથા ભાણ્ડં મૃચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે ।
ચિન્મયં તુ તથા ચેત્યં ચિચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે

શૈલાત્મકં યથા ભાણ્ડં શૈલશૂન્યં ન લભ્યતે ।
ચિન્મયં તુ તથા ચેત્યં ચિચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે

દ્રવરૂપં યથા વારિ દ્રવરિક્તં ન લભ્યતે ।
ચિન્મયં તુ તથા ચેત્યં ચિચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે

ઊષ્મરૂપો યથા વહ્નિર્નિરૂષ્મા નોપલભ્યતે ।
ચિન્મયં તુ તથા ચેત્યં ચિચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે

યથા સ્પન્દમયો વાયુરસ્પન્દો નોપલભ્યતે ।
ચિન્મયં તુ તથા ચેત્યં ચિચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે

યદ્યન્મયં તદ્વિના તુ તત્કથં કિલ લભ્યતે ।
ક્વાશૂન્યં લભ્યતે વ્યોમ ક્વાઘના લભ્યતે મહી

ચિદ્વ્યોમમયમેવેદં યથા ઘટપટાદિકમ્ ।
સ્વપ્ને તથેદં શૈલાદિ ચિદ્વ્યોમાભાસમાત્રકમ્

સ્વપ્ને યથા ગગનમેવ પુરાચલાદિ
સંવિન્મયં સુભગ જાગ્રતિ તદ્વદેવ ।
સ્વપ્નોઽથ જાગ્રદિતિ શાન્તમનન્તમેકં
ચિન્માત્રમત્ર નનુ નામ વિનાસ્તુ વાદઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ જાગ્રત્સ્વપ્નૈક્યપ્રતિપાદનં નામ પઞ્ચોત્તરશતતમઃ સર્ગઃ