યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.104-2

ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યધ્યાત્મવિચિત્રાભિઃ કથાભિસ્તૌ પરસ્પરમ્ ।
આસાતે વેદ્યવેત્તારૌ મુહૂર્તત્રિતયં વને

તત ઉત્થાય કસ્મિંશ્ચિત્સાનૌ સરસસારસે ।
સરોવરે વને ચૈવ વિહૃતૌ નન્દને વને

તેનાચારેણ તાભિશ્ચ કથાભિસ્તૌ વને તતઃ ।
નીતવન્તૌ દિનાન્યષ્ટૌ તાસુ કાનનવીથિષુ

અથ કુમ્ભ ઉવાચાન્યદ્વનં યાવો ગિરાવિતિ ।
તદોમિતિ નૃપો મત્વા તાવુભૌ પ્રવિચેરતુઃ

વનાન્યનેકરૂપાણિ જઙ્ગલાનિ તટાનિ ચ ।
સરાંસિ ગુલ્મજાલાનિ શ્રૃઙ્ગાણિ ગહનાનિ ચ

નદીર્દેશાંસ્તથા ગ્રામાન્નગરાણિ વનાનિ ચ ।
મઞ્જુઘોષાન્ગિરીન્કુઞ્જાંસ્તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ

સમમેવ સમસ્નેહૌ સમવેતૌ સ્થિતાવુભૌ ।
સમસત્ત્વૌ સમોત્સાહૌ શંસન્તૌ તસ્થતુઃ સદા

આનર્ચતુઃ પિતૃન્દેવાન્બુભુજાતે ચ રાઘવ ।
સમં તપ્તે ચ સિક્તે ચ સમબુદ્ધી બભૂવતુઃ

તમાલવનખણ્ડેષુ મન્દારગહનેષુ ચ ।
દંપતી સ્નિગ્ધહૃદયૌ સુહૃદૌ તૌ વિરેજતુઃ

ઇદં ગેહમિદં નેતિ વિકલ્પકલના મનઃ ।
ન જહાર તયો રામ વાત્યેવ વિબુધાચલમ્

વિચેરતુસ્તૌ સુહૃદૌ ક્વચિદ્ધૂલિવિધૂસરૌ ।
ક્વચિચ્ચન્દનદિગ્ધાઙ્ગૌ ક્વચિદ્ભસ્માનુરઞ્જિતૌ

ક્વચિદ્દિવ્યામ્બરધરૌ ચિત્રામ્બરધરૌ ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્પલ્લવસંછન્નૌ ક્વચિત્કુસુમમણ્ડિતૌ

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ સમચિત્તતયા તયા ।
સત્ત્વોદાત્તતયા ચૈવ રાજા કુમ્ભવદાબભૌ

અથ તં સુરગર્ભાભં ચૂડાલા સા શિખિધ્વજમ્ ।
દૃષ્ટ્વા શોભામુપગતં ચિન્તયામાસ માનિની

અયં પતિરદીનાત્મા રમ્યાશ્ચ વનભૂમયઃ ।
ઇયં સ્થિતિરનાયાસા યા ન કામેન વઞ્ચિતા

જીવન્મુક્તધિયાં ભોગં યથાપ્રાપ્તમતિષ્ઠતામ્ ।
એકાગ્રહાત્મિકા તુચ્છા મૂઢતૈવોદિતા ભવેત્

નિજઃ પતિરુદારાત્મા નિરાધિશ્ચ નવં વયઃ ।
ગૃહાણિ પુષ્પજાલાનિ સા હતા યા ન કામિની

વનપુષ્પલતાગેહે સ્વાયત્તે ભર્તરિ પ્રિયા ।
રમતે યા ન નિર્દુઃખા સા હતૈવ દુરઙ્ગના

રમ્યં વિવાહિતં કાન્તં પતિમાસાદ્ય નિર્જને ।
સ્ત્રી સતી યા ન રમતે તાં ધિગસ્તુ દુરઙ્ગનામ્

સમુજ્ઝતા યથાપ્રાપ્તમપિ વેદ્યવિદા સદા ।
અનિન્દ્યં સમુદારાર્થં કિં તજ્જ્ઞેન કૃતં ભવેત્

તત્કિંચિદ્રચયામ્યાશુ પ્રપઞ્ચં પ્રેક્ષયા વને ।
યેનાયં ભૂપતિર્ભર્તા રમતે મયિ માનદઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચૂડાલા કુમ્ભવેષધરા પતિમ્ ।
પ્રાહ કાનનગુલ્મસ્થા કોકિલં કોકિલા યથા

કુમ્ભ ઉવાચ ।
ચૈત્રમાસસ્ય શુક્લોઽયં પ્રતિપદ્દિવસો મહાન્ ।
અદ્યાસ્થાનં મહારમ્ભં સ્વર્ગે ભવતિ વૈ હરેઃ

સંનિધાનં મયા તત્ર કર્તવ્યં પિતુરગ્રતઃ ।
યથાસ્થિતા હિ નિયતિર્ન સંત્યાજ્યા કદાચન

પ્રતિપાલયિતવ્યં મે ત્વયેહ ચ વનાવનૌ ।
ક્રીડતા નવપુષ્પાયાં સમુદ્વેગમગચ્છતા

આગચ્છામિ દિનાન્તેઽદ્ય નિર્વિકલ્પં નભસ્તલાત્ ।
સર્ગાદતિતરામેવ ત્વત્સઙ્ગો મમ તુષ્ટયે

ઇત્યુક્ત્વા મઞ્જરીં કુમ્ભો દદૌ મિત્રાય કૌસુમીમ્ ।
પ્રીતયે સ્વામિવ પ્રીતિં કાન્તાં નન્દનવૃક્ષજામ્

આગન્તવ્યં ત્વયા શીઘ્રમેવં વદતિ ભૂપતૌ ।
ષુપ્લુવેઽથ વનાદ્વયોમ શરન્મુખપયોદવત્

પુષ્પાઞ્જલિં જહૌ વ્યોમ વ્રજન્કુસુમદામજમ્ ।
વિસારિ વનવાતેન હિમં હૈમ ઇવામ્બુદઃ

શિખિધ્વજો વ્રજન્તં તં દદર્શાઽઽદર્શનં તદા ।
ઉન્નિદ્રોઽબ્દં યથા બર્હી ધીમત્પ્રીતિર્હિ દુસ્ત્યજા

શિખિધ્વજદૃશામન્તે વ્યોમ્નિ કુમ્ભવપુર્જહૌ ।
શાન્તાવર્તેવ વારિશ્રીર્મુગ્ધા સ્વં રૂપમાયયૌ

પ્રાપ મઞ્જરિતાકારકલ્પવૃક્ષોપમં પુરમ્ ।
સ્ફુરત્પતાકમાત્મીયં સ્વર્ગરમ્યં દિવઃ પથા

અન્તઃપુરમદૃશ્યૈવ વિવેશ લલનાકુલમ્ ।
મધુમાસમહાલક્ષ્મીર્લસલ્લતમિવ દ્રુમમ્

રાજકાર્યાણિ સર્વાણિ તત્ર સંપાદ્ય સત્વરમ્ ।
શિખિધ્વજસ્ય પુરતઃ પપાત ફલપુષ્પવત્

તત્ર કાલદ્યુતિ મુખં ચકારાખિન્નમાનસા ।
ઇન્દું સનીહારમિવ શ્યામા ખિન્નમિવામ્બુજમ્

તં દૃષ્ટ્વા તાદૃશાકારં સમુત્તસ્થૌ શિખિધ્વજઃ ।
બભૂવ ખિન્નચેતાશ્ચ સમુવાચેદમાદૃતઃ

દેવપુત્ર નમસ્તેઽસ્તુ વિમના ઇવ લક્ષ્યસે ।
કુમ્ભસ્ત્વં ત્યજ સંરમ્ભમિદમાસનમાસ્યતામ્

સન્તો વિદિતવેદ્યા યે તે હિ હર્ષવિષાદજામ્ ।
નાશ્રયન્તિ સ્થિતિં સ્વસ્થાઃ પદ્મા ઇવ જલાર્દ્રતામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તેન ક્ષ્માપતિનેત્યુક્તે કુમ્ભ આહાસને વિશન્ ।
ગિરા વિષણ્ણયા શીર્ણવંશસ્વનસમાનયા

યાવદ્દેહમવસ્થાસુ સમચિત્તતયૈવ યે ।
કર્મેન્દ્રિયૈર્ન તિષ્ઠન્તિ ન તે તત્ત્વવિદઃ શઠાઃ

યે હ્યતત્ત્વવિદો મૂઢા રાજન્બાલતયૈવ તે ।
અવસ્થાભ્યઃ પલાયન્તે ગૃહીતાભ્યઃ સ્વભાવતઃ

યાવત્તિલં યથા તૈલં યાવદ્દેહં તથા દશા ।
યો ન દેહદશામેતિ સ ચ્છિનત્ત્યસિનામ્બરમ્

એષ દેહદશાદુઃખપરિત્યાગો હ્યનુત્તમઃ ।
યત્સામ્યં ચેતસો યોગાન્ન તુ કર્મેન્દ્રિયસ્થિતેઃ

યાવદ્દેહં યથાચારં દશાસ્વઙ્ગ વિજાનતા ।
કર્મેન્દ્રિયૈર્હિ સ્થાતવ્યં ન તુ બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ ક્વચિત્

પરમેષ્ઠિપ્રભૃતયઃ સર્વ એવોદિતાશયાઃ ।
દેહાવસ્થાસુ તિષ્ઠન્તિ નિયતેરેષ નિશ્ચયઃ

અજ્ઞતત્ત્વજ્ઞભૂતાનિ દૃશ્યજાતમિદં હિ યત્ ।
તત્સર્વમેવ નિયતિં ધાવત્યમ્બુ યથામ્બુધિમ્

તજ્જ્ઞા બુદ્ધ્યાદિસામ્યેન પાણ્યાદિચલનેન ચ ।
નિયતિં યાપયન્તીમાં યાવદ્દેહમખણ્ડિતામ્

અજ્ઞાસ્તુ સર્વક્ષોભેણ સુખદુઃખદશાહતાઃ ।
નિયતિં યાપયન્ત્યઙ્ગ દેહલક્ષૈર્વિખણ્ડિતામ્

ઇત્થં સુખેષુ નનુ દુઃખદશાસુ ચેત્થં
સ્થાતવ્યમિત્યધિગતં યદિહાઙ્ગ જીવૈઃ ।
અજ્ઞજ્ઞભૂતનિવહસ્ફુરિતસ્તદેવં
દુર્લંઘ્ય એષ નિયતો નિયતેર્વિલાસઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિવા૦ પૂ૦ ચૂ૦ જીવન્મુક્તવ્યવહારપ્રતિપાદનં નામ ચતુરધિકશતતમઃ સર્ગઃ