Yoga Vasistha · Verses 6.103-2
tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
nirvikalpasamādhānātkāṣṭhakuḍyopamasthitiḥ /
evaṃ śikhidhvajo rājā cūḍālāmadhunā śrṛṇu
śikhidhvajaṃ taṃ bhartāraṃ kumbhaveṣeṇa tena sā /
prabodhyāntardhimāgatya tatāra tarasā nabhaḥ
devaputrākṛtiṃ vyomni jahau māyāvinirmitām /
vidagdhamugdhamākāraṃ straiṇaṃ jagrāha sundaram
nabhasā svapuraṃ prāpa viveśāntaḥpuraṃ kṣaṇāt /
dṛśyā babhūva lokasya nṛpakarma cakāra ca
vāsaratritayenātha punarambarametya sā /
babhūva kumbho yogena śikhidhvajavanaṃ yayau
tathā tatraiva taṃ bhūpamapaśyadvanabhūmigā /
nirvikalpasamādhisthaṃ samutkīrṇamiva drumam
aho nu khalu bho diṣṭyā viśrānto'yamihātmani /
sthitaḥ svasthaḥ samaḥ śānta ityuvāca punaḥpunaḥ
tadenaṃ tāvadetasmādbodhayāmi parātpadāt /
idānīmeva kiṃ dehatyāgameṣa karoti vai
kiṃcitkālaṃ sphuratveṣa rājyena vipinena vā /
samameva gamiṣyāvastyaktadehāvimau samau
tasyopadeśo viṣamaḥ pariṇāmaṃ na gacchati /
anenābhyāsayogena tāvadābodhayāmyaham
iti saṃcintya cūḍālā siṃhanādaṃ cakāra sā /
bhūyobhūyaḥ prabhoragre vanecarabhayapradam
na cacāla śilevādrau yadā nādena tena saḥ /
bhūyobhūyaḥ kṛtenāpi tadā sā taṃ vyacālayat
cālitaḥ pātito'pyeṣa yadā na bubudhe nṛpaḥ /
tadā saṃcintayāmāsa cūḍālā kumbharūpiṇī
aho pariṇataḥ sādhuḥ svapade bhagavānayam /
tadenaṃ hi kayā yuktyā sāṃprataṃ bodhayāmyaham
athavainaṃ mahātmānaṃ kimarthaṃ bodhayāmyaham /
videhaṃ bodhamāsādya tiṣṭhatveṣa yathāsukham
ahamapyaṃganādehamimaṃ tyaktvā paraṃ padam /
apunarjananāyaiva gacchāmīha hi kiṃ samam
iti saṃcintya dehaṃ svaṃ tyaktumabhyudyatā satī /
punaḥ saṃcintayāmāsa cūḍālā sā mahāmatiḥ
ālokayāmi caitāvadenaṃ dehaṃ mahīpateḥ /
yadyasya sattvaśeṣo'sti bodhabījaṃ hṛdantare
tatkālenaiṣa bhagavānsaṃprabodhamupaiṣyati /
mūlakośarasālīnaṃ puṣpajālamiva drume
tadevaṃ virahañjīvanmukta eva bhavatyalam /
mukto bhavatyatha yadi manye gacchāmi tatsamam
iti saṃcintya cūḍālā sparśanena nayena ca /
patimālokya sāśaṅkamuvāca varavarṇinī
astyeva sattvaśeṣo'sya hṛdi saṃbodhakāraṇam /
saṃbodhahetūdayena sattvaśeṣaṃ vyabudhyata
śrīrāma uvāca /
bhṛśaṃ saṃśāntacittasya kāṣṭhaloṣṭasamasthiteḥ /
sattvaśeṣaḥ kathaṃ brahmanjñāyate dhyānaśālinaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
prabodhakāraṇaṃ yasya durlakṣyāṇuvapurhṛdi /
vidyate sattvaśeṣo'ntarbīje puṣpaphalaṃ yathā
cittaspandaviyuktasya tasyāspanditasaccitaḥ /
dvitvaikatvavihīnasya samasyācalasaṃsthiteḥ
kāyaḥ samasamābhogo na glāyati na hṛṣyati /
nāstameti na codeti samamevāvatiṣṭhate
dvitvaikatvādiyuktasya yasya praspandate manaḥ /
tasya deho'nyatāmeti nāspandasya kadācana
cittaspando hi sarveṣāṃ kāraṇaṃ jagataḥ sthiteḥ /
rāma bhāvavikārāṇāṃ kusumānāṃ yathā madhuḥ
asminprayāsyato dehe cetaso hi muhurmuhuḥ /
harṣaḥ kopo na saṃmoho vaśameti raghūdvaha
citte praśamamāyāte kāyo yaḥ sattvavarjitaḥ /
bādhate nāmbarasyeva tasya bhāvavikārabhūḥ
vīcyādi na yathodeti samāyā jalasaṃtateḥ /
tathā na dṛśyate doṣaḥ samāyāḥ sattvasaṃtateḥ
sattvasyānupalambho'sti na tasyopaśamādṛte /
yāvadbhāti samaṃ tattvaṃ kālācchāmyati kevalam
dehe yasmiṃstu no cittaṃ nāpi sattvaṃ ca vidyate /
sa tāpe himavadrāma pañcatvena vilīyate
śikhidhvajasya deho'sau niścittastejasorjitaḥ /
sattvāṃśena ca saṃyuktastena na glānibhājanam
taṃ tathābhūtamālokya bharturdehaṃ varāṅganā /
anujjhitavatī dehaṃ cintayāmāsa satvaram
cittattvaṃ sarvagaṃ śuddhaṃ praviśyābodhayāmyaham /
bhaviṣyadbodhanaṃ kāntamatha tatra hi saṃsthitā
na bodhayāmi yadyenaṃ cirāttadbudhyate svayam /
kimekaivāvatiṣṭhe'hamityevaṃ bodhayāmyaham
iti saṃcintya cūḍālā dehaṃ karaṇapañjaram /
saṃtyajya prāpa cittattve sthitimādyantavarjite
tatra sā cetanāspandaṃ kṛtvā sattvavataḥ prabhoḥ /
svaṃ viveśa punardehaṃ svaṃ nīḍamiva pakṣiṇī
kumbhākṛtirathotthāya niviṣṭā kusumasthale /
sāma gātuṃ pravṛttā sā bhramarīvṛndaniḥsvanā
taṃ sāmasvanamākarṇya citsattvaguṇaśālinī /
bubudhe bhūpaterdehe vasanta iva padminī
dṛśaṃ vikāsayāmāsa tāṃ tadārka ivābjinīm /
gṛhītasattvasaṃpattiḥ śikhidhvajamahīpatiḥ
apaśyatkumbhamagrasthaṃ sāmagāyanatatparam /
pareṇa vapuṣā yuktaṃ sāmavedamivāparam
aho bata vayaṃ dhanyāḥ punaḥ prāpto muniḥ svataḥ /
ityevodāharavrājā kumbhāya kusumaṃ dadau
diṣṭyoditāḥ smo bhagavaṃstava cetasi pāvane /
ke nāma vā mahāsattvāḥ prasādeṣvaṅga no sthitāḥ
asmatpavitrīkaraṇamevāgamanakāraṇam /
na cetkiṃ cāgame brūhi dvitīyaṃ kāraṇaṃ bhavet
kumbha uvāca /
yataḥ prabhṛti yāto'smi tvatsakāśādaninditaḥ /
tataḥ prabhṛti ceto me tvayaiveha samaṃ sthitam
ramye svarge na tiṣṭhāmi samīpe tava sāṃpratam /
abhīṣṭamudyadevāṅga ramyāṇāṃ tatpuraḥ sthitam
tvādṛśo bandhurāptaśca suhṛnmitraṃ tathā sakhā /
viśvāsyo vāpi śiṣyaśca manye jagati nāsti me
śikhidhvaja uvāca /
aho nu phalitaṃ puṇyapādapairnaḥ kulācale /
yasmādbhavānasaṅgo'pi vāñchatyasmatsamāgamam
idaṃ vanamime vṛkṣā bhṛtyo'yamahamādṛtaḥ /
rocate te na cetasvargastadiha sthīyatāṃ prabho
bhavadvitīrṇayā yogayuktyā viśrāntavānaham /
yathā sādho tathā manye svarge viśramaṇaṃ kutaḥ
tāmeva saṃsthitiṃ svacchāmavalambya prakāśinīm /
vihareha yathākāmaṃ svarge bhūmitale tathā
kumbha uvāca /
pare pade mahānande kaccidviśrāntavānasi /
idaṃ bhedamayaṃ duḥkhaṃ kaccitsaṃtyaktavānasi
kaccidāpātaramyebhyaḥ saṃkalpebhyo ratirbhṛśam /
nirmūlatāṃ gatā rājanbhoganīrasameva te
heyādeyadaśātītaṃ śāntaṃ śamasamasthiti /
yathāprāpteṣvanudvegaṃ kaccittava manaḥsthitam
śikhidhvaja uvāca /
tvatprasādena bhagavandṛṣṭā dṛśyātigā gatiḥ /
prāptaḥ saṃsārasīmānto labdho labdhavyaniścayaḥ
cirādaticireṇaiva viśrānto'smi nirāmayaḥ /
labdhaṃ lavdhavyamakhilaṃ tṛptaḥ saṃścirasaṃsthitaḥ
nopadeṣṭavyamasmākaṃ kiṃcidapyupayujyate /
sarvatraivātitṛpto'smi saṃsthito'smi gatajvaraḥ
jñātamajñātamaprāptaṃ tyaktaṃ tyaktavyamāśritam /
tattvaṃ paratvaṃ sattvaṃ me svasyaivāsti na kiṃcana
niḥsaṃsṛtirvigatamohabhayo virāgo
nityoditaḥ samasamāśayasarvasaumyaḥ /
sarvātmakaḥ sakalasaṃkalanāviyukta
ākāśakośaviśadaḥ samamāsthito'smi
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० kumbhapunarāgamanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0