યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.103-2

ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નિર્વિકલ્પસમાધાનાત્કાષ્ઠકુડ્યોપમસ્થિતિઃ ।
એવં શિખિધ્વજો રાજા ચૂડાલામધુના શ્રૃણુ

શિખિધ્વજં તં ભર્તારં કુમ્ભવેષેણ તેન સા ।
પ્રબોધ્યાન્તર્ધિમાગત્ય તતાર તરસા નભઃ

દેવપુત્રાકૃતિં વ્યોમ્નિ જહૌ માયાવિનિર્મિતામ્ ।
વિદગ્ધમુગ્ધમાકારં સ્ત્રૈણં જગ્રાહ સુન્દરમ્

નભસા સ્વપુરં પ્રાપ વિવેશાન્તઃપુરં ક્ષણાત્ ।
દૃશ્યા બભૂવ લોકસ્ય નૃપકર્મ ચકાર ચ

વાસરત્રિતયેનાથ પુનરમ્બરમેત્ય સા ।
બભૂવ કુમ્ભો યોગેન શિખિધ્વજવનં યયૌ

તથા તત્રૈવ તં ભૂપમપશ્યદ્વનભૂમિગા ।
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થં સમુત્કીર્ણમિવ દ્રુમમ્

અહો નુ ખલુ ભો દિષ્ટ્યા વિશ્રાન્તોઽયમિહાત્મનિ ।
સ્થિતઃ સ્વસ્થઃ સમઃ શાન્ત ઇત્યુવાચ પુનઃપુનઃ

તદેનં તાવદેતસ્માદ્બોધયામિ પરાત્પદાત્ ।
ઇદાનીમેવ કિં દેહત્યાગમેષ કરોતિ વૈ

કિંચિત્કાલં સ્ફુરત્વેષ રાજ્યેન વિપિનેન વા ।
સમમેવ ગમિષ્યાવસ્ત્યક્તદેહાવિમૌ સમૌ

તસ્યોપદેશો વિષમઃ પરિણામં ન ગચ્છતિ ।
અનેનાભ્યાસયોગેન તાવદાબોધયામ્યહમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચૂડાલા સિંહનાદં ચકાર સા ।
ભૂયોભૂયઃ પ્રભોરગ્રે વનેચરભયપ્રદમ્

ન ચચાલ શિલેવાદ્રૌ યદા નાદેન તેન સઃ ।
ભૂયોભૂયઃ કૃતેનાપિ તદા સા તં વ્યચાલયત્

ચાલિતઃ પાતિતોઽપ્યેષ યદા ન બુબુધે નૃપઃ ।
તદા સંચિન્તયામાસ ચૂડાલા કુમ્ભરૂપિણી

અહો પરિણતઃ સાધુઃ સ્વપદે ભગવાનયમ્ ।
તદેનં હિ કયા યુક્ત્યા સાંપ્રતં બોધયામ્યહમ્

અથવૈનં મહાત્માનં કિમર્થં બોધયામ્યહમ્ ।
વિદેહં બોધમાસાદ્ય તિષ્ઠત્વેષ યથાસુખમ્

અહમપ્યંગનાદેહમિમં ત્યક્ત્વા પરં પદમ્ ।
અપુનર્જનનાયૈવ ગચ્છામીહ હિ કિં સમમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય દેહં સ્વં ત્યક્તુમભ્યુદ્યતા સતી ।
પુનઃ સંચિન્તયામાસ ચૂડાલા સા મહામતિઃ

આલોકયામિ ચૈતાવદેનં દેહં મહીપતેઃ ।
યદ્યસ્ય સત્ત્વશેષોઽસ્તિ બોધબીજં હૃદન્તરે

તત્કાલેનૈષ ભગવાન્સંપ્રબોધમુપૈષ્યતિ ।
મૂલકોશરસાલીનં પુષ્પજાલમિવ દ્રુમે

તદેવં વિરહઞ્જીવન્મુક્ત એવ ભવત્યલમ્ ।
મુક્તો ભવત્યથ યદિ મન્યે ગચ્છામિ તત્સમમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચૂડાલા સ્પર્શનેન નયેન ચ ।
પતિમાલોક્ય સાશઙ્કમુવાચ વરવર્ણિની

અસ્ત્યેવ સત્ત્વશેષોઽસ્ય હૃદિ સંબોધકારણમ્ ।
સંબોધહેતૂદયેન સત્ત્વશેષં વ્યબુધ્યત

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભૃશં સંશાન્તચિત્તસ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતેઃ ।
સત્ત્વશેષઃ કથં બ્રહ્મન્જ્ઞાયતે ધ્યાનશાલિનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રબોધકારણં યસ્ય દુર્લક્ષ્યાણુવપુર્હૃદિ ।
વિદ્યતે સત્ત્વશેષોઽન્તર્બીજે પુષ્પફલં યથા

ચિત્તસ્પન્દવિયુક્તસ્ય તસ્યાસ્પન્દિતસચ્ચિતઃ ।
દ્વિત્વૈકત્વવિહીનસ્ય સમસ્યાચલસંસ્થિતેઃ

કાયઃ સમસમાભોગો ન ગ્લાયતિ ન હૃષ્યતિ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ સમમેવાવતિષ્ઠતે

દ્વિત્વૈકત્વાદિયુક્તસ્ય યસ્ય પ્રસ્પન્દતે મનઃ ।
તસ્ય દેહોઽન્યતામેતિ નાસ્પન્દસ્ય કદાચન

ચિત્તસ્પન્દો હિ સર્વેષાં કારણં જગતઃ સ્થિતેઃ ।
રામ ભાવવિકારાણાં કુસુમાનાં યથા મધુઃ

અસ્મિન્પ્રયાસ્યતો દેહે ચેતસો હિ મુહુર્મુહુઃ ।
હર્ષઃ કોપો ન સંમોહો વશમેતિ રઘૂદ્વહ

ચિત્તે પ્રશમમાયાતે કાયો યઃ સત્ત્વવર્જિતઃ ।
બાધતે નામ્બરસ્યેવ તસ્ય ભાવવિકારભૂઃ

વીચ્યાદિ ન યથોદેતિ સમાયા જલસંતતેઃ ।
તથા ન દૃશ્યતે દોષઃ સમાયાઃ સત્ત્વસંતતેઃ

સત્ત્વસ્યાનુપલમ્ભોઽસ્તિ ન તસ્યોપશમાદૃતે ।
યાવદ્ભાતિ સમં તત્ત્વં કાલાચ્છામ્યતિ કેવલમ્

દેહે યસ્મિંસ્તુ નો ચિત્તં નાપિ સત્ત્વં ચ વિદ્યતે ।
સ તાપે હિમવદ્રામ પઞ્ચત્વેન વિલીયતે

શિખિધ્વજસ્ય દેહોઽસૌ નિશ્ચિત્તસ્તેજસોર્જિતઃ ।
સત્ત્વાંશેન ચ સંયુક્તસ્તેન ન ગ્લાનિભાજનમ્

તં તથાભૂતમાલોક્ય ભર્તુર્દેહં વરાઙ્ગના ।
અનુજ્ઝિતવતી દેહં ચિન્તયામાસ સત્વરમ્

ચિત્તત્ત્વં સર્વગં શુદ્ધં પ્રવિશ્યાબોધયામ્યહમ્ ।
ભવિષ્યદ્બોધનં કાન્તમથ તત્ર હિ સંસ્થિતા

ન બોધયામિ યદ્યેનં ચિરાત્તદ્બુધ્યતે સ્વયમ્ ।
કિમેકૈવાવતિષ્ઠેઽહમિત્યેવં બોધયામ્યહમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચૂડાલા દેહં કરણપઞ્જરમ્ ।
સંત્યજ્ય પ્રાપ ચિત્તત્ત્વે સ્થિતિમાદ્યન્તવર્જિતે

તત્ર સા ચેતનાસ્પન્દં કૃત્વા સત્ત્વવતઃ પ્રભોઃ ।
સ્વં વિવેશ પુનર્દેહં સ્વં નીડમિવ પક્ષિણી

કુમ્ભાકૃતિરથોત્થાય નિવિષ્ટા કુસુમસ્થલે ।
સામ ગાતું પ્રવૃત્તા સા ભ્રમરીવૃન્દનિઃસ્વના

તં સામસ્વનમાકર્ણ્ય ચિત્સત્ત્વગુણશાલિની ।
બુબુધે ભૂપતેર્દેહે વસન્ત ઇવ પદ્મિની

દૃશં વિકાસયામાસ તાં તદાર્ક ઇવાબ્જિનીમ્ ।
ગૃહીતસત્ત્વસંપત્તિઃ શિખિધ્વજમહીપતિઃ

અપશ્યત્કુમ્ભમગ્રસ્થં સામગાયનતત્પરમ્ ।
પરેણ વપુષા યુક્તં સામવેદમિવાપરમ્

અહો બત વયં ધન્યાઃ પુનઃ પ્રાપ્તો મુનિઃ સ્વતઃ ।
ઇત્યેવોદાહરવ્રાજા કુમ્ભાય કુસુમં દદૌ

દિષ્ટ્યોદિતાઃ સ્મો ભગવંસ્તવ ચેતસિ પાવને ।
કે નામ વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રસાદેષ્વઙ્ગ નો સ્થિતાઃ

અસ્મત્પવિત્રીકરણમેવાગમનકારણમ્ ।
ન ચેત્કિં ચાગમે બ્રૂહિ દ્વિતીયં કારણં ભવેત્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
યતઃ પ્રભૃતિ યાતોઽસ્મિ ત્વત્સકાશાદનિન્દિતઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ ચેતો મે ત્વયૈવેહ સમં સ્થિતમ્

રમ્યે સ્વર્ગે ન તિષ્ઠામિ સમીપે તવ સાંપ્રતમ્ ।
અભીષ્ટમુદ્યદેવાઙ્ગ રમ્યાણાં તત્પુરઃ સ્થિતમ્

ત્વાદૃશો બન્ધુરાપ્તશ્ચ સુહૃન્મિત્રં તથા સખા ।
વિશ્વાસ્યો વાપિ શિષ્યશ્ચ મન્યે જગતિ નાસ્તિ મે

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
અહો નુ ફલિતં પુણ્યપાદપૈર્નઃ કુલાચલે ।
યસ્માદ્ભવાનસઙ્ગોઽપિ વાઞ્છત્યસ્મત્સમાગમમ્

ઇદં વનમિમે વૃક્ષા ભૃત્યોઽયમહમાદૃતઃ ।
રોચતે તે ન ચેતસ્વર્ગસ્તદિહ સ્થીયતાં પ્રભો

ભવદ્વિતીર્ણયા યોગયુક્ત્યા વિશ્રાન્તવાનહમ્ ।
યથા સાધો તથા મન્યે સ્વર્ગે વિશ્રમણં કુતઃ

તામેવ સંસ્થિતિં સ્વચ્છામવલમ્બ્ય પ્રકાશિનીમ્ ।
વિહરેહ યથાકામં સ્વર્ગે ભૂમિતલે તથા

કુમ્ભ ઉવાચ ।
પરે પદે મહાનન્દે કચ્ચિદ્વિશ્રાન્તવાનસિ ।
ઇદં ભેદમયં દુઃખં કચ્ચિત્સંત્યક્તવાનસિ

કચ્ચિદાપાતરમ્યેભ્યઃ સંકલ્પેભ્યો રતિર્ભૃશમ્ ।
નિર્મૂલતાં ગતા રાજન્ભોગનીરસમેવ તે

હેયાદેયદશાતીતં શાન્તં શમસમસ્થિતિ ।
યથાપ્રાપ્તેષ્વનુદ્વેગં કચ્ચિત્તવ મનઃસ્થિતમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્દૃષ્ટા દૃશ્યાતિગા ગતિઃ ।
પ્રાપ્તઃ સંસારસીમાન્તો લબ્ધો લબ્ધવ્યનિશ્ચયઃ

ચિરાદતિચિરેણૈવ વિશ્રાન્તોઽસ્મિ નિરામયઃ ।
લબ્ધં લવ્ધવ્યમખિલં તૃપ્તઃ સંશ્ચિરસંસ્થિતઃ

નોપદેષ્ટવ્યમસ્માકં કિંચિદપ્યુપયુજ્યતે ।
સર્વત્રૈવાતિતૃપ્તોઽસ્મિ સંસ્થિતોઽસ્મિ ગતજ્વરઃ

જ્ઞાતમજ્ઞાતમપ્રાપ્તં ત્યક્તં ત્યક્તવ્યમાશ્રિતમ્ ।
તત્ત્વં પરત્વં સત્ત્વં મે સ્વસ્યૈવાસ્તિ ન કિંચન

નિઃસંસૃતિર્વિગતમોહભયો વિરાગો
નિત્યોદિતઃ સમસમાશયસર્વસૌમ્યઃ ।
સર્વાત્મકઃ સકલસંકલનાવિયુક્ત
આકાશકોશવિશદઃ સમમાસ્થિતોઽસ્મિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ કુમ્ભપુનરાગમનં નામ ત્ર્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ