Yoga Vasistha · Chapter 6.103
tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
bhāmātraṃ bhānamātraṃ vā śāntaṃ bhāsata eva ca /
cinmātraṃ yadanādyantaṃ tasya nāśaḥ kathaṃ kadā
tāvanmātraṃ ca puruṣaḥ kadācitsa na naśyati /
yadi naśyati cinmātraṃ bhūyo jāyeta kiṃ katham
na cānyadanyaccinmātraṃ kvacitkiṃcana kasyacit /
sarvānubhavasādṛśye kīdṛśī nāma sānyatā
sarvasyaiva himaṃ śītamuṣṇo'gnirmadhuraṃ payaḥ /
cinmātrasyāvadātasya kīdṛganyatvamatra tu
śarīranāśe nāśaśceccinmātrasya taducyatām /
harṣasthāne viṣādaḥ kiṃ maraṇe saṃsṛtikṣaye
na ca nāma śarīrasya nāśe naśyati cinnabhaḥ /
dehe naṣṭe'pi bandhūnāṃ mlecchairdṛṣṭā piśācatā
yāvaccharīrasattā ceccetanasya taducyatām /
śavaḥ kasmānna calati satyakhaṇḍe śarīrake
piśācānubhavo jīvadharmaścettatsa sarvadā /
kiṃ na paśyati kiṃ bandhau mṛte paśyati tattathā
jīvadharmo viśiṣṭaścettādṛśastaṃ naraḥ katham /
mithyā deśāntaramṛte piśācatvaṃ na paśyati
tasmātsarvātmakatve taccinmātraṃ na niyantritam /
yadyadyatra yathā vetti tattattatrāvagacchati
avādhitaivaikaghanā saṃvidbhavati yādṛśī /
tādṛśyevānubhūtirhi tatsvabhāvo'tra kāraṇam
anyanna saṃbhavatyatra sargādāveva kāraṇam /
yannāma tadidānīṃ syātkathyatāṃ kīdṛśaṃ katham
sargādāveva notpannā na caivādyāvabhāsate /
vikalpaśrīrjagadbhāsā kevalaṃ bhāti cinnabhaḥ
ābhāsamātramevedaṃ dṛśyamityavabudhyate /
dṛśyamityavabodhena tadṛte syātkva dṛśyatā
svacamatkāracāturyaṃ cāru cinnabhasā rasāt /
bodhena budhyate dṛśyamityabodhānna budhyate
bodho'bodhaśca tadrūpamevameva nirāmayam /
bhedo'tra vāci na tvarthe tasmānnāstyeva dṛśyatā
yā cāsīddṛśyataiṣāṃ tāṃ viddhi tvamavicāraṇām /
sā cedānīṃ vicāreṇa vinaṣṭātaḥ kva dṛśyate
asminneva dhiyo yatna ātmajñānavicāraṇe /
yatnena paramo'bhyāsaḥ sa lokadvayasiddhidaḥ
avidyopaśamastveṣa jāto'pi bhavatāmiha /
abhyāsena vinā sādho na siddhimupagacchati
nrodvegaṃ saṃparityajya gṛhītvānudinaṃ kṣaṇam /
lokadvayahitaṃ pathyamidaṃ śāstraṃ vicāryatām
vijñātamapyavijñātamātmajñānamidaṃ bhavet /
bhavatāṃ bhūribhāgānāṃ saṃbhūyābhyasanaṃ vinā
yo'yamarthaṃ prārthayate tadarthaṃ yatate tathā /
so'vaśyaṃ tamavāpnoti na cecchānto nivartate
tasmādasmānnivartadhvamasacchāstravicāraṇāt /
śāntiṃ prāpsyatha sacchāstrājjayalakṣmīṃ yathā raṇāt
viveke cāviveke ca vahatyeṣā manonadī /
yatraiva vāhyate yatnāttatraiva sthitimṛcchati
asmācchāstrādṛte śreyo na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
tataḥ paramabodhārthamidameva vicāryatām
svayameva vicāryedaṃ paro bodho'nubhūyate /
saṃsārādhvaśramaharo na tvetadvaraśāpavat
yanna pitrā na vā mātrā na cāpi sukṛtaiḥ kṛtam /
śreyastadvaḥ parijñātamidamāśu kariṣyati
bhavabandhamayī sādho viṣameyaṃ viṣūcikā /
ātmajñātādṛte dīrghā na kadācana śāmyati
mahāmohamayī māyā mithyaivāhamiti sthitā /
śāstrārthabhāvanenāśu mucyatāṃ paraśocyatā
yāta mā''pātamadhuraṃ vyoma vyomaikarūpiṇīm /
śūnyaṃ vāyuṃ lihanto'ntarlelihānā ivāhayaḥ
yānti vo divasāḥ kaṣṭamavijñātagamāgamāḥ /
vyavahāre hi taireva pratipālayatāṃ mṛtim
tāvadāśvāsanaiṣāsti bhavatāṃ bhayabhāginām /
dināni katicidyāvannāyāti maraṇāvadhiḥ
āgacchantyāṃ mṛtau kaṣṭaṃ paritāpamavāpsyatha /
taṃ yatrāṅgāṅgavicchedaḥ śītacandanalepanam
krīṇanti prāṇapaṇyena dhanaṃ mānaṃ ghanabhramāḥ /
yathāśāstraiḥ kathaṃ buddhyā na krīṇantyajaraṃ padam
padaṃ paramayatnena kriyate yaiścidambare /
kathaṃ taiḥ sahyate'jñānaśatrupādaḥ svamūrdhani
nirmānamohamāpannā gatiṃ gacchata mādhamām /
kriyate svātmabodhena mūlakāṣo mahāpadām
pralapantamahorātraṃ yuṣmadarthena māmimam /
yaṃ pradṛśyedamākarṇya svātmanaivātmatārpyatām
adyaiva na cikitsāṃ yaḥ karoti maraṇāpadaḥ /
saṃprāptāyāṃ mṛtau mūḍhaḥ kariṣyati kimāturaḥ
asmādgranthādṛte grantho nānyaḥ svātmāvabodhane /
nūnamarthakaro grāhyastilastailārthināmiva
ātmajñānamidaṃ śāstraṃ prakāśayati dīpavat /
piteva bodhayatyāśu kānteva ramayatyalam
vidyamānamapi jñānaṃ jñātaṃ śāstragaṇānna yat /
durbodhaṃ madhuraṃ tattu jñāsyantīto na saṃśayaḥ
idamuttamamākhyānaṃ mukhyānāṃ śāstradṛṣṭiṣu /
sukhena bodhadaṃ hṛdyamapūrvaṃ na tu kiṃcana
nānākhyānakathācitraṃ vinodena vicārayet /
idaṃ śāstraṃ paraṃ yāti pumānnāstyatra saṃśayaḥ
yo hyadyāpi na saṃprāptaḥ paṇḍitairavikhaṇḍitaiḥ /
sa itaḥ prāpyate bodhaḥ suvarṇamiva saikatāt
śāstrakartari maṅkatavyaṃ na kadācana kutracit /
śāstrārtha eva tannityaṃ yuktiyuktānubhūtide
ajñānānmatsarānmohādavicāribhirekatā /
avahelitaśāstrārthaiḥ kartavyā nātmahantṛbhiḥ
jānāmyeva yathaivemā yadahaṃ tvaṃ yathā dhiyaḥ /
tathā bodhitakāruṇyātsvabhāvo hi mamedṛśaḥ
yuṣmatsaṃvillavaḥ śuddha evaṃ vaktumiha sthitaḥ /
ahaṃ naro na gandharvo nāmaro na ca rākṣasaḥ
saṃvinmātrā bhavanto hi tadbhāvo'styatinirmalaḥ /
sthito'smīti bhavatpuṇyairnanu nāsmi na cāparaḥ
śyāmāyamānā nāyānti yāvanmaraṇavāsarāḥ /
sāraḥ saṃhriyatāṃ tāvadvairasyaṃ vastudṛṣṭiṣu
ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ /
gatvā nirauṣadhaṃ sthānaṃ sarujaḥ kiṃ kariṣyati
sarvabhāveṣu vairasyaṃ na yāvatsamupāgatam /
bhāvānāṃ bhāvanā tāvattānavaṃ nopagacchati
ātmānamalamuddhartuṃ vāsanātānavādṛte /
nāstyupāyo mahābuddhe kaścanāpi kadācana
bhāvāstu yadi vidyante taddhite vastubhāvanā /
kiṃ tvete naiva santīha śaśaśrṛṅgādayo yathā
sarva eva jagadbhāvā avicāritacāravaḥ /
avidyamānasadbhāvā vicārādviśarāravaḥ
prāmāṇikavicāreṣu na vidyante kṛteṣu ye /
kathaṃ santi jagadbhāvāste ke santi sadaiva vā
sarva eva jagadbhāvāḥ kāraṇābhāvato bhṛśam /
sargādāveva notpannā yaccedaṃ bhāti tatparam
pade sarvendriyātīte manaḥṣaṣṭhendriyātmanām /
bhāvānāṃ kāraṇaṃ nāsti manaḥṣaṣṭhendriyātmakam
bhāvānāṃ vividhākhyānāmanākhyaṃ kāraṇaṃ kutaḥ /
kuto vastunyavastutvaṃ vyomanyavyomatā kutaḥ
sākārasya hi sākāraṃ vaṭadhānādivadbhavet /
bījaṃ tadvastu sākāraṃ jāyate'nyatkuto'nyathā
na kiṃcidapi yatrāsti bījamākṛtimanmanāk /
tata ākṛtimadviśvaṃ bhavatīti viḍambanam
kāryakāraṇabhāvādi tasminnahi pare pade /
vācālatvena yannāma kalpyate maurkhyameva tat
sahakārinimittānāmabhāve hi na kāraṇāt /
kāryaṃ bhavedanyadeti bālairapyanubhūyate
tanmātravedanaṃ bhūyaḥ pṛthvyādīnāṃ ca kāraṇam /
kimasti kathyatāṃ chāyā kathamāste vadātape
paramāṇusamūhā ye jagadityapyavāstavam /
śaśaśrṛṅgaṃ dhanuḥprakhyamajñānādabhidhīyate
paramāṇusamūhaścetsaṃbhūya kurute jagat /
yadṛcchayaiva tamasi śīryate ca yadṛcchayā
tadaṅgamiṅgate nityaṃ deśe deśe gṛhe gṛhe /
apūrvātma rajaḥ śrṛṅgaṃ khātaṃ vā syāddine dine
na ca taddṛśyate kiṃcitkasya tatkarma tādṛśam /
bhavedvyarthamabhavyasya jaḍāstu paramāṇavaḥ
nābuddhipūrvaṃ tatkarma saṃbhavatyaṅga kasyacit /
buddhipūrvaṃ tu yadvyarthaṃ kuryādunmattako hi kaḥ
jaḍasya buddhipūrvehā maruto nāsti tāṃ vinā /
na saṃbhavatyaṇucayo nānyatkartopapadyate
vayamātmāna eveme khātmānaḥ khātmakā janāḥ /
tathā sthitā yathā svapne bhavatāṃ svapnamānavāḥ
tasmānna jāyate kiṃcidviśvaṃ nāpi ca vidyate /
itthaṃ cinnabha evācchaṃ prakacatyātmanātmani
viśvākāśaṃ cidākāśe viṣvagviśrāntimāgatam /
spando dravatvaṃ śūnyatvamanile'mbhasi khe yathā
deśāddeśāntaraprāptau nimeṣeṇātidūrataḥ /
saṃvido yadvapurmadhye cidvyomno viddhi tadvapuḥ
sa svabhāvo hi sarveṣāmarthānāṃ te ca tanmayāḥ /
tādṛśāstannabhorūpāstena viśvamato nabhaḥ
svabhāvasya parā vṛttirmanāgevāśu tasya sā /
svabhāvādavibhinnaiva sedaṃ jagaditi sthitā
jagaccinnabhasostasmānna kadācana bhinnatā /
ekameva dvayo rūpaṃ pavanaspandayoriva
deśāddeśāntaraprāptau vido madhye hi yadvapuḥ /
śāntāśeṣaviśeṣātma tanmukhyaṃ netaradviduḥ
sa svabhāvo'ṅga bhūtānāṃ tatra tiṣṭhanti paṇḍitāḥ /
tasmānna vicalantyete nityadhyānāddharādayaḥ
ābhāsākāśamevedaṃ bhāmātramavabhāsanam /
viśvamākārarahitaṃ svabhāvaṃ viduravyayam
na jāyate na mriyate na bhūtvā bhāvi kutracit /
ananyadeva cidvyomnaḥ śūnyatvamiva khājjagat
na viśvamasti naivāsīnna ca nāma bhaviṣyati /
idamābhāsate śāntaṃ cidvyoma paramātmani
cinmātrameva kacati svapne puratayā yathā /
tathaiva jāgradākhye'sminsa svapne kacati svayam
sargādāveva bhāvānāmasattetyasti dehakaḥ /
kutastasmāccharīratvaṃ svapna eva nabhaściteḥ
svayaṃbhvākhyaṃ śarīraṃ svaṃ pūrvaḥ svapno mahāciteḥ /
ita utthānāstadanu svapnātsvapnāntaraṃ vayam
gaṇḍasyopari jātānāṃ sphoṭānāmata eva naḥ /
parameṇa prayatnena na mano nāma yāsyati
brahmaivāsatyapuruṣaḥ satyavaccānubhūyate /
sthitaṃ tataḥprabhṛtyeva na tvalīkamidaṃ tatam
ābrahmastambaparyantamalīkaṃ jāyate jagat /
yathā svapne tathālīkamevamāśu vinaśyati
cidvyomaivaitya viśvatvaṃ yathā svapne vinaśyati /
anuditvaiva viśvatvaṃ jāgradākhye tathaiva ca
anubhūtamalīkaṃ cāpyalīkaṃ satyavatsthitam /
saṃvideva yathā svapne nagarāditayoditā
sākāreva nirākārā sthitā tadvajjagattayā /
saṃvidākāśamākāśādaṇu meroraṇuryathā
kila yattasya nāma syādākāśādaṇutā kutaḥ /
kāraṇābhāvato'nyasya nākāra upapadyate
sargādāveva yo'jāto jāto'yaṃ jagataḥ kutaḥ /
yadeva vedanākāśe puraṃ svapne tadeva naḥ
bhedaḥ svapnādricidvyomnorna śūnyāmbarayoriva /
yadeva cinnabho nābha tadeva svapnapattanam
yadeva spandanaṃ nāma sa eva pavano yathā /
spandāspandaikarūpātmā vāyurvyomopamo yathā
tasmāccinnabha evedaṃ jagadākṛti lakṣyate /
sarvaṃ śūnyaṃ nirālambaṃ bhāsanaṃ cidvivasvataḥ
śāntamevedamakhilaṃ nirastāstamayodayam /
sakṛdvibhātamamalaṃ dṛṣanmaunamanāmayam
tasmādvada kathaṃ bhāvāḥ kuto bhāvāḥ kva bhāvadhīḥ /
kva dvaitaṃ kvaikatā kvāhaṃ kva bhāvāḥ kva ca bhāvanāḥ
nityodito vyavaharannapi nirvikāro
dvitvaikyamuktamatiruttamaśītalo'ntaḥ /
nirvāṇa āsva vigatāmayaśuddhabodha-
bodhaikatāmupagato'ṅga na santi bhāvāḥ
ityārṣe śrīvā० vālmī० de० mo० nirvā० u० sakalabhāvābhāvopadeśena paramārthaikatāpratipādanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0