Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 6.103

6.103.103

tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ

6.103.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
bhāmātraṃ bhānamātraṃ vā śāntaṃ bhāsata eva ca /
cinmātraṃ yadanādyantaṃ tasya nāśaḥ kathaṃ kadā

6.103.2

tāvanmātraṃ ca puruṣaḥ kadācitsa na naśyati /
yadi naśyati cinmātraṃ bhūyo jāyeta kiṃ katham

6.103.3

na cānyadanyaccinmātraṃ kvacitkiṃcana kasyacit /
sarvānubhavasādṛśye kīdṛśī nāma sānyatā

6.103.4

sarvasyaiva himaṃ śītamuṣṇo'gnirmadhuraṃ payaḥ /
cinmātrasyāvadātasya kīdṛganyatvamatra tu

6.103.5

śarīranāśe nāśaśceccinmātrasya taducyatām /
harṣasthāne viṣādaḥ kiṃ maraṇe saṃsṛtikṣaye

6.103.6

na ca nāma śarīrasya nāśe naśyati cinnabhaḥ /
dehe naṣṭe'pi bandhūnāṃ mlecchairdṛṣṭā piśācatā

6.103.7

yāvaccharīrasattā ceccetanasya taducyatām /
śavaḥ kasmānna calati satyakhaṇḍe śarīrake

6.103.8

piśācānubhavo jīvadharmaścettatsa sarvadā /
kiṃ na paśyati kiṃ bandhau mṛte paśyati tattathā

6.103.9

jīvadharmo viśiṣṭaścettādṛśastaṃ naraḥ katham /
mithyā deśāntaramṛte piśācatvaṃ na paśyati

6.103.10

tasmātsarvātmakatve taccinmātraṃ na niyantritam /
yadyadyatra yathā vetti tattattatrāvagacchati

6.103.11

avādhitaivaikaghanā saṃvidbhavati yādṛśī /
tādṛśyevānubhūtirhi tatsvabhāvo'tra kāraṇam

6.103.12

anyanna saṃbhavatyatra sargādāveva kāraṇam /
yannāma tadidānīṃ syātkathyatāṃ kīdṛśaṃ katham

6.103.13

sargādāveva notpannā na caivādyāvabhāsate /
vikalpaśrīrjagadbhāsā kevalaṃ bhāti cinnabhaḥ

6.103.14

ābhāsamātramevedaṃ dṛśyamityavabudhyate /
dṛśyamityavabodhena tadṛte syātkva dṛśyatā

6.103.15

svacamatkāracāturyaṃ cāru cinnabhasā rasāt /
bodhena budhyate dṛśyamityabodhānna budhyate

6.103.16

bodho'bodhaśca tadrūpamevameva nirāmayam /
bhedo'tra vāci na tvarthe tasmānnāstyeva dṛśyatā

6.103.17

yā cāsīddṛśyataiṣāṃ tāṃ viddhi tvamavicāraṇām /
sā cedānīṃ vicāreṇa vinaṣṭātaḥ kva dṛśyate

6.103.18

asminneva dhiyo yatna ātmajñānavicāraṇe /
yatnena paramo'bhyāsaḥ sa lokadvayasiddhidaḥ

6.103.19

avidyopaśamastveṣa jāto'pi bhavatāmiha /
abhyāsena vinā sādho na siddhimupagacchati

6.103.20

nrodvegaṃ saṃparityajya gṛhītvānudinaṃ kṣaṇam /
lokadvayahitaṃ pathyamidaṃ śāstraṃ vicāryatām

6.103.21

vijñātamapyavijñātamātmajñānamidaṃ bhavet /
bhavatāṃ bhūribhāgānāṃ saṃbhūyābhyasanaṃ vinā

6.103.22

yo'yamarthaṃ prārthayate tadarthaṃ yatate tathā /
so'vaśyaṃ tamavāpnoti na cecchānto nivartate

6.103.23

tasmādasmānnivartadhvamasacchāstravicāraṇāt /
śāntiṃ prāpsyatha sacchāstrājjayalakṣmīṃ yathā raṇāt

6.103.24

viveke cāviveke ca vahatyeṣā manonadī /
yatraiva vāhyate yatnāttatraiva sthitimṛcchati

6.103.25

asmācchāstrādṛte śreyo na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
tataḥ paramabodhārthamidameva vicāryatām

6.103.26

svayameva vicāryedaṃ paro bodho'nubhūyate /
saṃsārādhvaśramaharo na tvetadvaraśāpavat

6.103.27

yanna pitrā na vā mātrā na cāpi sukṛtaiḥ kṛtam /
śreyastadvaḥ parijñātamidamāśu kariṣyati

6.103.28

bhavabandhamayī sādho viṣameyaṃ viṣūcikā /
ātmajñātādṛte dīrghā na kadācana śāmyati

6.103.29

mahāmohamayī māyā mithyaivāhamiti sthitā /
śāstrārthabhāvanenāśu mucyatāṃ paraśocyatā

6.103.30

yāta mā''pātamadhuraṃ vyoma vyomaikarūpiṇīm /
śūnyaṃ vāyuṃ lihanto'ntarlelihānā ivāhayaḥ

6.103.31

yānti vo divasāḥ kaṣṭamavijñātagamāgamāḥ /
vyavahāre hi taireva pratipālayatāṃ mṛtim

6.103.32

tāvadāśvāsanaiṣāsti bhavatāṃ bhayabhāginām /
dināni katicidyāvannāyāti maraṇāvadhiḥ

6.103.33

āgacchantyāṃ mṛtau kaṣṭaṃ paritāpamavāpsyatha /
taṃ yatrāṅgāṅgavicchedaḥ śītacandanalepanam

6.103.34

krīṇanti prāṇapaṇyena dhanaṃ mānaṃ ghanabhramāḥ /
yathāśāstraiḥ kathaṃ buddhyā na krīṇantyajaraṃ padam

6.103.35

padaṃ paramayatnena kriyate yaiścidambare /
kathaṃ taiḥ sahyate'jñānaśatrupādaḥ svamūrdhani

6.103.36

nirmānamohamāpannā gatiṃ gacchata mādhamām /
kriyate svātmabodhena mūlakāṣo mahāpadām

6.103.37

pralapantamahorātraṃ yuṣmadarthena māmimam /
yaṃ pradṛśyedamākarṇya svātmanaivātmatārpyatām

6.103.38

adyaiva na cikitsāṃ yaḥ karoti maraṇāpadaḥ /
saṃprāptāyāṃ mṛtau mūḍhaḥ kariṣyati kimāturaḥ

6.103.39

asmādgranthādṛte grantho nānyaḥ svātmāvabodhane /
nūnamarthakaro grāhyastilastailārthināmiva

6.103.40

ātmajñānamidaṃ śāstraṃ prakāśayati dīpavat /
piteva bodhayatyāśu kānteva ramayatyalam

6.103.41

vidyamānamapi jñānaṃ jñātaṃ śāstragaṇānna yat /
durbodhaṃ madhuraṃ tattu jñāsyantīto na saṃśayaḥ

6.103.42

idamuttamamākhyānaṃ mukhyānāṃ śāstradṛṣṭiṣu /
sukhena bodhadaṃ hṛdyamapūrvaṃ na tu kiṃcana

6.103.43

nānākhyānakathācitraṃ vinodena vicārayet /
idaṃ śāstraṃ paraṃ yāti pumānnāstyatra saṃśayaḥ

6.103.44

yo hyadyāpi na saṃprāptaḥ paṇḍitairavikhaṇḍitaiḥ /
sa itaḥ prāpyate bodhaḥ suvarṇamiva saikatāt

6.103.45

śāstrakartari maṅkatavyaṃ na kadācana kutracit /
śāstrārtha eva tannityaṃ yuktiyuktānubhūtide

6.103.46

ajñānānmatsarānmohādavicāribhirekatā /
avahelitaśāstrārthaiḥ kartavyā nātmahantṛbhiḥ

6.103.47

jānāmyeva yathaivemā yadahaṃ tvaṃ yathā dhiyaḥ /
tathā bodhitakāruṇyātsvabhāvo hi mamedṛśaḥ

6.103.48

yuṣmatsaṃvillavaḥ śuddha evaṃ vaktumiha sthitaḥ /
ahaṃ naro na gandharvo nāmaro na ca rākṣasaḥ

6.103.49

saṃvinmātrā bhavanto hi tadbhāvo'styatinirmalaḥ /
sthito'smīti bhavatpuṇyairnanu nāsmi na cāparaḥ

6.103.50

śyāmāyamānā nāyānti yāvanmaraṇavāsarāḥ /
sāraḥ saṃhriyatāṃ tāvadvairasyaṃ vastudṛṣṭiṣu

6.103.51

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ /
gatvā nirauṣadhaṃ sthānaṃ sarujaḥ kiṃ kariṣyati

6.103.52

sarvabhāveṣu vairasyaṃ na yāvatsamupāgatam /
bhāvānāṃ bhāvanā tāvattānavaṃ nopagacchati

6.103.53

ātmānamalamuddhartuṃ vāsanātānavādṛte /
nāstyupāyo mahābuddhe kaścanāpi kadācana

6.103.54

bhāvāstu yadi vidyante taddhite vastubhāvanā /
kiṃ tvete naiva santīha śaśaśrṛṅgādayo yathā

6.103.55

sarva eva jagadbhāvā avicāritacāravaḥ /
avidyamānasadbhāvā vicārādviśarāravaḥ

6.103.56

prāmāṇikavicāreṣu na vidyante kṛteṣu ye /
kathaṃ santi jagadbhāvāste ke santi sadaiva vā

6.103.57

sarva eva jagadbhāvāḥ kāraṇābhāvato bhṛśam /
sargādāveva notpannā yaccedaṃ bhāti tatparam

6.103.58

pade sarvendriyātīte manaḥṣaṣṭhendriyātmanām /
bhāvānāṃ kāraṇaṃ nāsti manaḥṣaṣṭhendriyātmakam

6.103.59

bhāvānāṃ vividhākhyānāmanākhyaṃ kāraṇaṃ kutaḥ /
kuto vastunyavastutvaṃ vyomanyavyomatā kutaḥ

6.103.60

sākārasya hi sākāraṃ vaṭadhānādivadbhavet /
bījaṃ tadvastu sākāraṃ jāyate'nyatkuto'nyathā

6.103.61

na kiṃcidapi yatrāsti bījamākṛtimanmanāk /
tata ākṛtimadviśvaṃ bhavatīti viḍambanam

6.103.62

kāryakāraṇabhāvādi tasminnahi pare pade /
vācālatvena yannāma kalpyate maurkhyameva tat

6.103.63

sahakārinimittānāmabhāve hi na kāraṇāt /
kāryaṃ bhavedanyadeti bālairapyanubhūyate

6.103.64

tanmātravedanaṃ bhūyaḥ pṛthvyādīnāṃ ca kāraṇam /
kimasti kathyatāṃ chāyā kathamāste vadātape

6.103.65

paramāṇusamūhā ye jagadityapyavāstavam /
śaśaśrṛṅgaṃ dhanuḥprakhyamajñānādabhidhīyate

6.103.66

paramāṇusamūhaścetsaṃbhūya kurute jagat /
yadṛcchayaiva tamasi śīryate ca yadṛcchayā

6.103.67

tadaṅgamiṅgate nityaṃ deśe deśe gṛhe gṛhe /
apūrvātma rajaḥ śrṛṅgaṃ khātaṃ vā syāddine dine

6.103.68

na ca taddṛśyate kiṃcitkasya tatkarma tādṛśam /
bhavedvyarthamabhavyasya jaḍāstu paramāṇavaḥ

6.103.69

nābuddhipūrvaṃ tatkarma saṃbhavatyaṅga kasyacit /
buddhipūrvaṃ tu yadvyarthaṃ kuryādunmattako hi kaḥ

6.103.70

jaḍasya buddhipūrvehā maruto nāsti tāṃ vinā /
na saṃbhavatyaṇucayo nānyatkartopapadyate

6.103.71

vayamātmāna eveme khātmānaḥ khātmakā janāḥ /
tathā sthitā yathā svapne bhavatāṃ svapnamānavāḥ

6.103.72

tasmānna jāyate kiṃcidviśvaṃ nāpi ca vidyate /
itthaṃ cinnabha evācchaṃ prakacatyātmanātmani

6.103.73

viśvākāśaṃ cidākāśe viṣvagviśrāntimāgatam /
spando dravatvaṃ śūnyatvamanile'mbhasi khe yathā

6.103.74

deśāddeśāntaraprāptau nimeṣeṇātidūrataḥ /
saṃvido yadvapurmadhye cidvyomno viddhi tadvapuḥ

6.103.75

sa svabhāvo hi sarveṣāmarthānāṃ te ca tanmayāḥ /
tādṛśāstannabhorūpāstena viśvamato nabhaḥ

6.103.76

svabhāvasya parā vṛttirmanāgevāśu tasya sā /
svabhāvādavibhinnaiva sedaṃ jagaditi sthitā

6.103.77

jagaccinnabhasostasmānna kadācana bhinnatā /
ekameva dvayo rūpaṃ pavanaspandayoriva

6.103.78

deśāddeśāntaraprāptau vido madhye hi yadvapuḥ /
śāntāśeṣaviśeṣātma tanmukhyaṃ netaradviduḥ

6.103.79

sa svabhāvo'ṅga bhūtānāṃ tatra tiṣṭhanti paṇḍitāḥ /
tasmānna vicalantyete nityadhyānāddharādayaḥ

6.103.80

ābhāsākāśamevedaṃ bhāmātramavabhāsanam /
viśvamākārarahitaṃ svabhāvaṃ viduravyayam

6.103.81

na jāyate na mriyate na bhūtvā bhāvi kutracit /
ananyadeva cidvyomnaḥ śūnyatvamiva khājjagat

6.103.82

na viśvamasti naivāsīnna ca nāma bhaviṣyati /
idamābhāsate śāntaṃ cidvyoma paramātmani

6.103.83

cinmātrameva kacati svapne puratayā yathā /
tathaiva jāgradākhye'sminsa svapne kacati svayam

6.103.84

sargādāveva bhāvānāmasattetyasti dehakaḥ /
kutastasmāccharīratvaṃ svapna eva nabhaściteḥ

6.103.85

svayaṃbhvākhyaṃ śarīraṃ svaṃ pūrvaḥ svapno mahāciteḥ /
ita utthānāstadanu svapnātsvapnāntaraṃ vayam

6.103.86

gaṇḍasyopari jātānāṃ sphoṭānāmata eva naḥ /
parameṇa prayatnena na mano nāma yāsyati

6.103.87

brahmaivāsatyapuruṣaḥ satyavaccānubhūyate /
sthitaṃ tataḥprabhṛtyeva na tvalīkamidaṃ tatam

6.103.88

ābrahmastambaparyantamalīkaṃ jāyate jagat /
yathā svapne tathālīkamevamāśu vinaśyati

6.103.89

cidvyomaivaitya viśvatvaṃ yathā svapne vinaśyati /
anuditvaiva viśvatvaṃ jāgradākhye tathaiva ca

6.103.90

anubhūtamalīkaṃ cāpyalīkaṃ satyavatsthitam /
saṃvideva yathā svapne nagarāditayoditā

6.103.91

sākāreva nirākārā sthitā tadvajjagattayā /
saṃvidākāśamākāśādaṇu meroraṇuryathā

6.103.92

kila yattasya nāma syādākāśādaṇutā kutaḥ /
kāraṇābhāvato'nyasya nākāra upapadyate

6.103.93

sargādāveva yo'jāto jāto'yaṃ jagataḥ kutaḥ /
yadeva vedanākāśe puraṃ svapne tadeva naḥ

6.103.94

bhedaḥ svapnādricidvyomnorna śūnyāmbarayoriva /
yadeva cinnabho nābha tadeva svapnapattanam

6.103.95

yadeva spandanaṃ nāma sa eva pavano yathā /
spandāspandaikarūpātmā vāyurvyomopamo yathā

6.103.96

tasmāccinnabha evedaṃ jagadākṛti lakṣyate /
sarvaṃ śūnyaṃ nirālambaṃ bhāsanaṃ cidvivasvataḥ

6.103.97

śāntamevedamakhilaṃ nirastāstamayodayam /
sakṛdvibhātamamalaṃ dṛṣanmaunamanāmayam

6.103.98

tasmādvada kathaṃ bhāvāḥ kuto bhāvāḥ kva bhāvadhīḥ /
kva dvaitaṃ kvaikatā kvāhaṃ kva bhāvāḥ kva ca bhāvanāḥ

6.103.99

nityodito vyavaharannapi nirvikāro
dvitvaikyamuktamatiruttamaśītalo'ntaḥ /
nirvāṇa āsva vigatāmayaśuddhabodha-
bodhaikatāmupagato'ṅga na santi bhāvāḥ

6.103.103

ityārṣe śrīvā० vālmī० de० mo० nirvā० u० sakalabhāvābhāvopadeśena paramārthaikatāpratipādanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc