Yoga Vasistha · Verses 6.101-2
ekādhikaśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
iti kumbhavaco rājā bhāvayaṃstadakṛtrimam /
svayamātmapade tasminkṣaṇaṃ pariṇato'bhavat
babhūvāmīlitamanolocanaḥ śāntavāṅmuniḥ /
śilātalādivotkīrṇo nispandāvayavākṛtiḥ
tato muhūrtamātreṇa prabuddhaṃ sphuritekṣaṇam /
tamuvāca mahābāho cūḍālā kumbharūpiṇī
kumbha uvāca /
kaccidasminpade sphāre śuddhe vitatanirmale /
sutalpe nirvikalpānāṃ sukhaṃ viśrāntavānasi
kaccidantaḥ prabuddhosi kaccidbhrāntistvayojjhitā /
kaccijjñeyaṃ parijñātaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyameva vā
śikhidhvaja uvāca /
bhagavaṃstvatprasādena mahāvibhavabhūmikā /
mahatī padavī dṛṣṭā sarvasyordhvaṃ sthitā mayā
satāṃ viditavedyānāmaho bata mahātmanām /
apūrvaikāmṛtamayaḥ saṅgaḥ sāraphalapradaḥ
janmanāpi mayā labdhaṃ yannāma na mahāmṛtam /
tadadya tvatsamāsaṅgāttenaivāsāditaṃ svayam
anantamādyamamṛtaṃ caitatkamalalocana /
kathaṃ nāsāditamabhūtpūrvamātmapadaṃ mayā
kumbha uvāca /
manasyupaśamaṃ yāte tyaktabhogaiṣaṇe sthite /
kaṣāyapāke nirvṛtte sarvendriyagaṇasya ca
yānti cetasi viśrāntiṃ vimalā deśikoktayaḥ /
yathā sitāṃśuke śuddhe bindavaḥ kuṅkumāmbhasaḥ
kaṣāyāṇāmanantānāṃ saṃbhṛtānāṃ śarīrakaiḥ /
svavāsanāsvarūpāṇāmadya pākastavoditaḥ
dehānmalāni sarvāṇi kālena kamalekṣaṇa /
sādho vṛkṣātphalānīva pākena vigalantyadhaḥ
vāsanātmasu yāteṣu maleṣu vimalaṃ sakhe /
yadvakti gururantastadviśatīṣuryathā vise
kaṣāyapāke saṃpanne tvaṃ mayādya vibodhitaḥ /
tenādyaiva tavājñānakṣayo jāto mahāmate
adya pakvakaṣāyastvamadyaiva jñānasaṃkathām /
adyeha sopadeśastvamadyaivāsi prabuddhavān
śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāmadya saṃkṣayaḥ /
satsaṅgavyapadeśena tava niṣpattimāgataḥ
yāvadasya dinasyaiṣa pūrvabhāgo mahīpate /
tāvaccetohaṃmameti tavājñānaṃ babhūva ha
idānīṃ madvacobodhāccetasi kṣayamāgate /
hṛdayātsaṃparityakte saṃprabuddho'si bhūpate
hṛdi yāvanmanaḥsattā tāvadajñānasasthitiḥ /
citte cittatayā tyakte jñānasyābhyudayo bhavet
dvitvaikatvadṛśau cittaṃ tadevājñānamucyate /
etayoryo layo dṛṣṭestajjñānaṃ sā parā gatiḥ
prabuddho'si vimukto'si tyaktaṃ cittaṃ tvayā nṛpa /
sadasattāmayatvaṃ hi tvayā tyaktamasatpadam
vītaśoko nirāyāso niḥsaṅgo'nanya ātmavān /
mahodayo munirmaunī svarūpe tiṣṭha nirmale
śikhidhvaja uvāca /
evaṃ hi bhagavan jantormūrkhasyaivāsti cittabhūḥ /
prabuddhasya na tajjñasya cittaṃ nāma kila prabho
jīvanmuktāstadete hi viharanti kathaṃ vada /
avidyamānamanaso yuṣmadādyāstathā narāḥ
iti me kathayāśeṣamanyaiḥ svavacanāṃśubhiḥ /
hārdaṃ tamo me nipuṇamevaṃprāyaiḥ pramārjaya
kumbha uvāca /
yathā vadasi tattvajña tattathaiva hi nānyathā /
cittaṃ hi jīvanmuktānāṃ nāstyaṅkura ivāśmanām
punarjananayogyā yā vāsanā ghanavāsanā /
sā proktā cittaśabdena na sā tajjñasya vidyate
yayā vāsanayā tajjñā viharantīha karmasu /
tāṃ tvaṃ sattvābhidhāṃ viddhi punarjananavarjitām
jīvanmuktā mahātmānaḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ /
viharanti gatāsaṅgaṃ na cittasthāḥ kadācana
mūḍhaṃ cittaṃ cittamāhuḥ prabuddhaṃ sattvamucyate /
aprabuddhā hi cittasthāḥ sattvasthāstu mahādhiyaḥ
bhūyaḥ prajāyate cittaṃ sattvaṃ bhūyo na jāyate /
aprabuddhasya bandhosti na prabuddhasya bhūpate
satvavānasi saṃjāto mahātyāgī sthito bhavān /
aśeṣeṇa tvayā cittaṃ tyaktamadyeti vedmyaham
samastavāsanonmukto rājannadyaiva rājase /
ākāśasāmyamāyātaṃ manye tava mune manaḥ
śamaṃ prāpto'si paramaṃ siddhaḥ samasamasthitiḥ /
ayaṃ hi sa mahātyāgaḥ sarvaṃ yattatsamujjhitam
svargāpavargavittādi tapodānaphalādyapi /
prabuddhamedhayā sādho dhiyā paramabodhayā
tapo nāma kiyanmātraduḥkhakṣayakaraṃ bhavet /
kṣayātiśayanirmuktaṃ yatsukhaṃ samatāmayam
tatsattadvastu tatkiṃcinna tu svargādi bhaṅguram /
bhāvābhāvairupārūḍhaṃ sthitādhigatavedanam
svargo nāma kimānandaḥ sopi saṃdehasaṃsthitaḥ /
aprāptasvātmasaṃsiddheḥ kriyākāṇḍaḥ śubho bhavet
yena nāsāditaṃ hema rītiṃ kiṃ sa parityajet /
cūḍālādisamāsaṅgādbhavejjñatvaṃ sukhena te
tatkimarthamanarthe'sminnimagnastvaṃ tapomaye /
āśramādivikalpāṃśasādhyasyādya kukarmaṇaḥ
ādyantāvasya sumate madhya eva sukhaṃ sma bho /
yataste samayo jāto yasminpariṇamanti ca
taporūpā vikalpāṃśāstatra baddhapado bhava /
cidvyomnonabhasotyacchātsarvebhāvāḥ samutthitāḥ
tathaiva paridṛśyante tatraiva vilayaṃ gatāḥ /
idaṃ kāryamidaṃ neti saṃkalpā brahmabindavaḥ
vandhyaṃ śikhidhvaja tyaktvā pūrṇameva samāśraya /
iṣṭaṃ me prārthayasveti yathaiva prārthyate sakhe
striyā tathaiva sa kathaṃ dayitaḥ prārthyate svayam /
saṃkalparacitānetānbhāvānāpatabhāsurān
gṛhṇanti na mahātmānaḥ prājñā jalaravīniva /
svargamokṣādiphaladaṃ yatkiṃcitsarvameva tat
tyaktvā samasamābhāso yo'syasāveva vai bhava /
sattvaṃ sattvena nāśena nāśyaṃ hi vigataspṛhaḥ
padārthaughamimaṃ gṛhṇaṃstiṣṭhāspanditacittabhūḥ /
aparispandacittasya saṃsṛtirneha dhāvati
pauruṣaprabhavā sādho vipattirhi matau yathā /
yāni yānīha duḥkhāni prasphuranti jagattraye
cetaścāpalajānyeva tāni tāni mahīpate /
sthiraṃ śāntaṃ gataspandaṃ yasya cittamacāpalam /
sadaiva sa mahānandī sāmrājyasya sa bhājanam
atha cetasi tattvajña spandāspandau tvamekatām /
nītvā tiṣṭha yathākāmamaikyamāgatya śāśvatam
śikhidhvaja uvāca /
kathamaikyaṃ vibho yātaḥ spandāspandāvimāvubhau /
sarvasaṃśayavicchedakārinnetadvadāśu me
kumbha uvāca /
ekaṃ vastu jagatsarvaṃ cinmātraṃ vārivāmbudhi /
tadeva spandate dhībhiḥ śuddhavāriva vīcibhiḥ
brahma cinmātramamalaṃ sattvamityādināmakam /
yadgītaṃ tadidaṃ mūḍhāḥ paśyantyaṅga jagattayā
citspanda eva sarvasvaṃ sarge tasmāddhi saṃsṛtiḥ /
parispando hi vindhyādiśabdaspandasamaṃ param
citaḥ sa eva cetspandastathā'spandaśca bhāvitaḥ /
ekarūpatayā nāma tatredamamalaṃ śivam
sargaścitspandamātrātmā samyagdṛṣṭau vilīyate /
udetyasamyagdṛṣṭīnāṃ rajjvāṃ sarpabhramo yathā
saspandā cittadabhidhā niḥspandā tviyamātatā /
turyātītapadārūḍhā vācā vaktuṃ na pāryate
śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ /
kālenāmalatāṃ yāte cetasīndāvivoditā
etatkevalamābhātaṃ svānubhūtibhirātatam /
kathyate svānubhūteṣu svayaṃ svaṃ rūpamātmanā
prāpto'si sāraṃ svamanādimadhya-
matraiva tiṣṭha svapade niviṣṭaḥ /
no rūpanirbhedamahācidātmā
jāto'si sādho khalu vītaśokaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० śikhidhvajabodhanaṃ nāmaikādhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0