Yoga Vasistha · Chapter 6.101

ekādhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
cinmātrameva puruṣastadevetthamavasthitam /
cinmātravyatirekeṇa kimanyadupapadyate

taccāvadātamākāśaṃ tanmaye draṣṭṛ dṛśyate /
tāvanmātraṃ jagadato heyopādeyadhīḥ kutaḥ

na vidyate paro loko bārhaspatyasya yasya tu /
vido'nyattasya kiṃ sāraṃ rāgadveṣāvataḥ kutaḥ

iṣṭāniṣṭadṛśo rāgadveṣadoṣāḥ kimātmakāḥ /
saṃvidvyomamaye svapne jagadākhye'ṅga kathyatām

idaṃ heyamupādeyaṃ veti saṃvitkhamātmani /
nirmale nirmalaṃ bhāti kevātra tadataddṛśau

saṃvinnaro'maro nāgaḥ saṃvitsthāvarajaṃgamam /
bhāvābhāvādayo'syābdhestaraṅgāvartavṛttayaḥ

saṃvidākāśamevāhaṃ bhavānapi janā api /
mriyāmahe no kadācitsaṃvitkila kadā mṛtā

saṃvido nāsti saṃvedyaṃ svayaṃ saṃvedyatāmitā /
cittvādato viśālākṣa dvitaikatve kva vā sthite

saṃvinmātrādṛte tasmādbhūtaṃ kimiva kathyatām /
kathyatāṃ mriyate taccettadadyeme kuto vayam

vādinaḥ saugatādyā ye ye lokāyatikādayaḥ /
saṃvidākāśamutsṛjya yanmanyante taducyatām

saṃvidākāśamevaitatkenacidbrahma kathyate /
kenacitprocyate jñānaṃ kenacicchūnyamucyate

kenacinmadaśaktyābhaṃ kenacitpuruṣābhidham /
kenacicca cidākāśaṃ śiva ātmā ca kenacit

cinmātramevamapyuktaṃ yāti na kvacidanyatām /
yasmātsvayaṃ tadevaivamātmānaṃ vetti netarat

cūrṇatāṃ yāntu me'ṅgāni santu merūpamāni ca /
kā kṣatiḥ kā ca vā vṛddhiścidrūpavapuṣo mama

mṛtāḥ pitāmahādyāścinna mṛtā sā mriyeta cet /
tajjanma naiva nāma syādasmākaṃ mṛtasaṃvidām

na jāyate na mriyate saṃvidākāśamakṣayam /
bhavetkathaṃ kathaya kiṃ kilākāśasya saṃkṣayaḥ

jagadrūpaikakacanamavināśi cidambaram /
udayāstamayonmuktaṃ sthitamātmani kevalam

jagadbhānaṃ dadhaddāhaṃ cinnabhaḥsphaṭikācalaḥ /
anādimadhyaparyantaḥ svaccha ātmani tiṣṭhati

yathā yathāndhakāreṇa prekṣyamāṇaṃ praṇaśyati /
kimapyaṅgābhracakrābhaṃ tathedaṃ viśvamātmani

yathāmbudhiḥ svayaṃ yāti toyādyāvartakādikam /
sthito dadhattathaivedaṃ cidākāśo'ṅgamātmani

cinmātrameva puruṣaḥ khavatsa ca na naśyati /
kadācanāpi tadvyarthaṃ yannaśyāmīti śokitā

dehāddehāntaraprāptau nava eva mahotsavaḥ /
maraṇātmani kiṃ mūḍhā harṣasthāne viṣīdatha

mṛtaścenna bhavedbhūyaḥ so'trāpyupacayo mahān /
bhāvābhāvagrahotsargajvaraḥ praśamamāgataḥ

maraṇaṃ jīvitaṃ tasmānna duḥkhaṃ na sukhaṃ yataḥ /
nāstyevaitaccidākāśaḥ kiletthamabhijṛmbhate

mṛtasya dehalābhaścennava eva tadutsavaḥ /
mṛtirnāśo hi dehasya sā mṛtiḥ paramaṃ sukham

mṛtiratyantanāśaścettadbhavāmayasaṃkṣayaḥ /
bhūyaḥ śarīralābhaścennava eva tadutsavaḥ

kukarmabhyo'tha bhītiścetsā sameha paratra ca /
tāni mā kārṣa bhostasmāllokadvitayasiddhaye

mariṣyāmi mariṣyāmi mariṣyāmīti bhāṣase /
bhaviṣyāmi bhaviṣyāmi bhaviṣyāmīti nekṣase

kva nāma janmamaraṇe kva bhavābhavabhūmayaḥ /
saṃvidātmakamevedaṃ vyoma vyomni vivartate

saṃvidākāśamātrātmā piba bhuṃkṣvāsva nirmamaḥ /
ākāśakośakāntasya kuta icchodayastava

svapravāhabalodyuktadeśakālavaśāditān /
bhāvānbhuṅkte'bhayo bhavyaḥ pāvanānpāvanādapi

madhyamadhyagatāndoṣāndeśakālavaśoditān/
anādṛtyāntarevāste suptadhīravahelayan

na duḥkhameti maraṇātsukhameti na jīvitāt /
nābhivāñchati na dveṣṭi sa tadāste vivāsanaḥ

maraṇajīvitajanmajarattṛṇā-
nyavimṛśanvigatecchamavāsanaḥ /
viditavedya ihājña ivodito
vasati vītabhayastvacalo yathā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe paramopadeśo nāmaikādhikaśatatamaḥ sargaḥ