Yoga Vasistha · Chapter 6.102

dvyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
parijñāte pare vastunyanādinidhanātmani /
saṃpadyate vada brahmankīdṛśaḥ puruṣottamaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
śrṛṇu saṃpadyate kīdṛgjñātajñeyo narottamaḥ /
yāvajjīvaṃ kathaṃ caiṣa kimācāro'vatiṣṭhate

upalā api mitrāṇi bandhavo vanapādapāḥ /
vanamadhye sthitasyāpi svajanā mṛgapotakāḥ

ākīrṇaṃ śūnyamevāsya vipadaścātisaṃpadaḥ /
sthitasyāpi mahārājye vyasanānyeva sūtsavāḥ

asamādhiḥ samādhānaṃ duḥkhameva mahatsukham /
vyavahāro'pi sanmaunaṃ karmāṇyevātyakarmatā

jāgradeva suṣuptastho jīvanneva mṛtopamaḥ /
karoti sarvamācāraṃ na karoti ca kiṃcana

rasiko'tyantaviraso nirghṛṇo bandhuvatsalaḥ /
nirdayo'tyantakaruṇo vitṛṣṇastṛṣṇayānvitaḥ

sarvābhinanditācāraḥ sarvācārabahiṣkṛtaḥ /
vītaśokabhayāyāsaḥ saśoka iva lakṣyate

tasmānnodvijate loko lokānnodvijate tu saḥ /
paramudvegamāpannaḥ saṃsṛtau rasiko'pi san

nābhinandati saṃprāptaṃ nāprāptamabhivāñchati /
āste'nubhūyamāne'rthe na ca harṣaviṣādayoḥ

duḥkhite duḥkhitakathaḥ sukhite sukhasaṃkathaḥ /
āste sarvāsvavasthāsu hṛdayenāparājitaḥ

karmaṇaḥ sukṛtādanyadasmai kiṃcinna rocate /
svabhāva eva mahatāṃ nanu yanna viceṣṭitam

nālambate rasikatāṃ na ca nīrasatāṃ kvacit /
nārtheṣu vicaratyarthī vītarāgaḥ sarāgavat

yathā śāstravyavahṛteḥ sukhaduḥkhaiḥ kramāgataiḥ /
anāgato'pi cāyāti na harṣaṃ na viṣāditām

saṃprahṛṣṭāśca lakṣyante lakṣyante duḥkhitāstathā /
na svabhāvaṃ tyajantyantaḥ saṃsārārabhaṭīnaṭāḥ

ātmīyeṣvarthajāteṣu mithyātmasu sutādiṣu /
budbudeṣviva toyānāṃ na snehastattvadarśinām

asneha eva sughanasnehārdrahṛdayo yathā /
vatsalāṃ darśayanvṛttiṃ jñastiṣṭhati yathākramam

vāyūniva pravāhasthāḥ spṛśanti viṣayānmudhā /
dehasattāviṣānmūḍhā līyante viṣayodare

bahiḥ sarvasamācāramantaḥ sarvārthaśītalam /
nityamantaranāviṣṭa āviṣṭa iva tiṣṭhati

śrīrāma uvāca /
svarūpamīdṛśaṃ tasya ko vetti munināyaka /
vada satyamasatyaṃ vā bhavatyajño hyapīdṛśaḥ

aśvavadbrahmacaryeṇa caranto'cārucetasaḥ /
mithyātapasvidārḍhyāya bhavantyevaṃvidhā mune

śrīvasiṣṭha uvāca /
asatyaṃ vāstu satyaṃ vā svarūpaṃ varamīdṛśam /
viddhi vedavidāṃ tveṣa svabhāvānubhavasthitaḥ

anāviṣṭā viceṣṭante vītarāgāḥ sarāgavat /
gatahāsā hasantyajñānsahasā karuṇākulāḥ

cittādarśagataṃ dṛśyaṃ sarvaṃ kapaṭakuṭṭimam /
paśyantyasatparijñātaṃ svapne hemeva hastagam

antaḥśītalatāmeṣāṃ tāṃ na jānanti kecana /
dūrāccandanadārūṇāmāmodamiva jantavaḥ

ye tu vijñātavijñeyāstādṛśāḥ pāvanāśayāḥ /
jānanti tāṃstathaivāntaraheḥ pādānivāhayaḥ

bhāvaṃ nigūhayantyete tamuttamamanuttamāḥ /
grāmyairdhanaiḥ kilānarghya kaścintāmaṇirāpaṇe

tasminnigūhane bhāvo yatasteṣāṃ na darśane /
nirvāsanā gatadvaitā gatamānāḥ kilāṅga te

ekāntāmānadaurgatyajanāvajñaptayastu tān /
sukhayanti yathā rāma na tathaiva maharddhayaḥ

svasaṃvedanasaṃvedyasārā viditavedyatā /
naiṣā darśayituṃ śakyā dṛśyate na ca tadvidā

guṇaṃ mamemaṃ jānātu janaḥ pūjāṃ karotu me /
ityahaṃkāriṇāmīhā na tu tanmuktacetasām

kriyāphalāni cidvyomagamanādīni rāghava /
ajñānāmapi sidhyanti mantrauṣadhivaśādiha

yo yādṛk kleśamādhātuṃ samarthastādṛgeva saḥ /
avaśyaṃ phalamāpnoti prabuddho'stvajña eva vā

āmodaścandanasyeva spandanasya phalaṃ hṛdi /
sarvasyaivāsti tannūnaṃ tadvatā samavāpyate

ahaṃtāvāsanādvaitaṃ vastutā dṛśyavastuṣu /
yasyāstyasau sādhayati khagamādikriyāphalam

idaṃ na kiṃcidbhrāntirvā khaṃ ceti jñastu vetti yaḥ /
so'vāsanaḥ karmavātyāḥ kathaṃ sādhayati kriyāḥ

naiva tasya kṛtenārtho nā'kṛteneha kaścana /
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā kvacit /
yadudāramanovṛtterlobhāya viditātmanaḥ

jagadeva tṛṇaṃ yasya na kiṃcidraja eva vā /
kiṃ nāma tasya bhavatu anyadādeyatāṃ gatam

nirvāhitajagadyātraḥ paripūrṇamanā muniḥ /
yathāsthitamasāvāste saṃprayāti yathāgatam

nityāntaḥśītalo maunī sattvībhūtamanovaniḥ /
paripūrṇārṇavākāro gambhīraprakaṭāśayaḥ

rasāyanaparāpūrṇahṛdavat hlādamātmani /
dhatte karoti vānyasya sakalendurivāmalaḥ

mandāramañjarīkuñjapiñjarā devabhūmayaḥ /
na tathā hlādayantyetā yathā paṇḍitabuddhayaḥ

candrabimbairvasantaiśca mahatāmahatāśayaiḥ /
sāraṃ saubhāgyasaugandhyasaurabhālokabhogiṣu

bhrāntimātramidaṃ viśvamindrajālamasanmayam /
tyajatīti viniścitya dinānudinameṣaṇāḥ

śītātapādiduḥkhāni nijadehagatānyapi /
anyadehagatānīva jñaḥ paśyatyavahelayā

karuṇodārayā vṛttyā vṛttyā vratatidhīrayā /
nīraso nīrasārāṃ tu sāratāṃ sarati sthitim

vyavahāraṃ yathāprāptaṃ lokasāmānyamācaran /
carācarāṇāṃ bhūtānāmuparyevāvatiṣṭhate

prajñāprāsādamārūḍhastvaśocyaḥ śocate janān /
bhūmiṣṭhāniva śailasthaḥ sarvānprajño'nupaśyati

ciraṃ kallolavalitaḥ sumanā jaladhau bhrame /
paraṃ pāramupāgatya parāṃ viśrāntimeti saḥ

hasansa śāntayā vṛttyā prāktanīrjāgatīrgatīḥ /
smayamāna ivāste'ntarjanatāśca ghanabhramāḥ

etāḥ kāntāranirmagnamitāḥ saṃsāradṛṣṭayaḥ /
asatyo hṛtavatyo māmityantaryāti vismayam

dṛṣṭyāṣṭaguṇamaiśvaryamaniṣṭaṃ me tṛṇāyate /
ityupaityupaśāntatvātsmayamāno'pi na smayam

kaścidgiriguhāgehaḥ kaścitpuṇyāśramāśrayaḥ /
kaścidgṛhasthāśramavānkaścidvahuraṭansthitaḥ

kaścidbhikṣācarācāraḥ kaścidekāntatāpasaḥ /
kaścinmaunavratadharaḥ kaściddhyānaparāyaṇaḥ

kaścidvipaścidvikhyātaḥ kaścicchrotā śruteḥ smṛteḥ /
kaścidrājā dvijaḥ kaścitkaścidajña iva sthitaḥ

guṭikāñjanakhaṅgādisiddhaḥ kaścinnabhogataḥ /
kaścicchilpakalājīvī kaścitpāmararūpabhṛt

kaścittyaktasamācāraḥ kaścicchrotriyanāyakaḥ /
kaścidunmattacaritaḥ pravrajyāṃ kaścidāśritaḥ

puruṣo na śarīrādi na ca cittādi kiṃcana /
puruṣaścetanaṃ nāma na sa naśyati karhicit

acchedyo'sāvadāhyo'sāvakledyo'śoṣya eva ca /
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'sau sanātanaḥ

iti samyakprabuddho yaḥ sa yathā yatra tiṣṭhati /
tathā tiṣṭhatu tatrātra sthānāsthāniyamena kim

pātālamāviśatu yātu nabho vilaṅghya
diṅmaṇḍalaṃ bhramatu peṣaṇameva yena /
cinmātrametadajaraṃ na tu yātu nāśa-
mākāśakośa ivaśāntamajaṃ śivaṃ tat

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० maraṇādyabhāvopadeśo nāma dvyuttaraśatatamaḥ sargaḥ