યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.101-2

એકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ કુમ્ભવચો રાજા ભાવયંસ્તદકૃત્રિમમ્ ।
સ્વયમાત્મપદે તસ્મિન્ક્ષણં પરિણતોઽભવત્

બભૂવામીલિતમનોલોચનઃ શાન્તવાઙ્મુનિઃ ।
શિલાતલાદિવોત્કીર્ણો નિસ્પન્દાવયવાકૃતિઃ

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ પ્રબુદ્ધં સ્ફુરિતેક્ષણમ્ ।
તમુવાચ મહાબાહો ચૂડાલા કુમ્ભરૂપિણી

કુમ્ભ ઉવાચ ।
કચ્ચિદસ્મિન્પદે સ્ફારે શુદ્ધે વિતતનિર્મલે ।
સુતલ્પે નિર્વિકલ્પાનાં સુખં વિશ્રાન્તવાનસિ

કચ્ચિદન્તઃ પ્રબુદ્ધોસિ કચ્ચિદ્ભ્રાન્તિસ્ત્વયોજ્ઝિતા ।
કચ્ચિજ્જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતં દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમેવ વા

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન મહાવિભવભૂમિકા ।
મહતી પદવી દૃષ્ટા સર્વસ્યોર્ધ્વં સ્થિતા મયા

સતાં વિદિતવેદ્યાનામહો બત મહાત્મનામ્ ।
અપૂર્વૈકામૃતમયઃ સઙ્ગઃ સારફલપ્રદઃ

જન્મનાપિ મયા લબ્ધં યન્નામ ન મહામૃતમ્ ।
તદદ્ય ત્વત્સમાસઙ્ગાત્તેનૈવાસાદિતં સ્વયમ્

અનન્તમાદ્યમમૃતં ચૈતત્કમલલોચન ।
કથં નાસાદિતમભૂત્પૂર્વમાત્મપદં મયા

કુમ્ભ ઉવાચ ।
મનસ્યુપશમં યાતે ત્યક્તભોગૈષણે સ્થિતે ।
કષાયપાકે નિર્વૃત્તે સર્વેન્દ્રિયગણસ્ય ચ

યાન્તિ ચેતસિ વિશ્રાન્તિં વિમલા દેશિકોક્તયઃ ।
યથા સિતાંશુકે શુદ્ધે બિન્દવઃ કુઙ્કુમામ્ભસઃ

કષાયાણામનન્તાનાં સંભૃતાનાં શરીરકૈઃ ।
સ્વવાસનાસ્વરૂપાણામદ્ય પાકસ્તવોદિતઃ

દેહાન્મલાનિ સર્વાણિ કાલેન કમલેક્ષણ ।
સાધો વૃક્ષાત્ફલાનીવ પાકેન વિગલન્ત્યધઃ

વાસનાત્મસુ યાતેષુ મલેષુ વિમલં સખે ।
યદ્વક્તિ ગુરુરન્તસ્તદ્વિશતીષુર્યથા વિસે

કષાયપાકે સંપન્ને ત્વં મયાદ્ય વિબોધિતઃ ।
તેનાદ્યૈવ તવાજ્ઞાનક્ષયો જાતો મહામતે

અદ્ય પક્વકષાયસ્ત્વમદ્યૈવ જ્ઞાનસંકથામ્ ।
અદ્યેહ સોપદેશસ્ત્વમદ્યૈવાસિ પ્રબુદ્ધવાન્

શુભાશુભાનાં સર્વેષાં કર્મણામદ્ય સંક્ષયઃ ।
સત્સઙ્ગવ્યપદેશેન તવ નિષ્પત્તિમાગતઃ

યાવદસ્ય દિનસ્યૈષ પૂર્વભાગો મહીપતે ।
તાવચ્ચેતોહંમમેતિ તવાજ્ઞાનં બભૂવ હ

ઇદાનીં મદ્વચોબોધાચ્ચેતસિ ક્ષયમાગતે ।
હૃદયાત્સંપરિત્યક્તે સંપ્રબુદ્ધોઽસિ ભૂપતે

હૃદિ યાવન્મનઃસત્તા તાવદજ્ઞાનસસ્થિતિઃ ।
ચિત્તે ચિત્તતયા ત્યક્તે જ્ઞાનસ્યાભ્યુદયો ભવેત્

દ્વિત્વૈકત્વદૃશૌ ચિત્તં તદેવાજ્ઞાનમુચ્યતે ।
એતયોર્યો લયો દૃષ્ટેસ્તજ્જ્ઞાનં સા પરા ગતિઃ

પ્રબુદ્ધોઽસિ વિમુક્તોઽસિ ત્યક્તં ચિત્તં ત્વયા નૃપ ।
સદસત્તામયત્વં હિ ત્વયા ત્યક્તમસત્પદમ્

વીતશોકો નિરાયાસો નિઃસઙ્ગોઽનન્ય આત્મવાન્ ।
મહોદયો મુનિર્મૌની સ્વરૂપે તિષ્ઠ નિર્મલે

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
એવં હિ ભગવન્ જન્તોર્મૂર્ખસ્યૈવાસ્તિ ચિત્તભૂઃ ।
પ્રબુદ્ધસ્ય ન તજ્જ્ઞસ્ય ચિત્તં નામ કિલ પ્રભો

જીવન્મુક્તાસ્તદેતે હિ વિહરન્તિ કથં વદ ।
અવિદ્યમાનમનસો યુષ્મદાદ્યાસ્તથા નરાઃ

ઇતિ મે કથયાશેષમન્યૈઃ સ્વવચનાંશુભિઃ ।
હાર્દં તમો મે નિપુણમેવંપ્રાયૈઃ પ્રમાર્જય

કુમ્ભ ઉવાચ ।
યથા વદસિ તત્ત્વજ્ઞ તત્તથૈવ હિ નાન્યથા ।
ચિત્તં હિ જીવન્મુક્તાનાં નાસ્ત્યઙ્કુર ઇવાશ્મનામ્

પુનર્જનનયોગ્યા યા વાસના ઘનવાસના ।
સા પ્રોક્તા ચિત્તશબ્દેન ન સા તજ્જ્ઞસ્ય વિદ્યતે

યયા વાસનયા તજ્જ્ઞા વિહરન્તીહ કર્મસુ ।
તાં ત્વં સત્ત્વાભિધાં વિદ્ધિ પુનર્જનનવર્જિતામ્

જીવન્મુક્તા મહાત્માનઃ સત્ત્વસ્થાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
વિહરન્તિ ગતાસઙ્ગં ન ચિત્તસ્થાઃ કદાચન

મૂઢં ચિત્તં ચિત્તમાહુઃ પ્રબુદ્ધં સત્ત્વમુચ્યતે ।
અપ્રબુદ્ધા હિ ચિત્તસ્થાઃ સત્ત્વસ્થાસ્તુ મહાધિયઃ

ભૂયઃ પ્રજાયતે ચિત્તં સત્ત્વં ભૂયો ન જાયતે ।
અપ્રબુદ્ધસ્ય બન્ધોસ્તિ ન પ્રબુદ્ધસ્ય ભૂપતે

સત્વવાનસિ સંજાતો મહાત્યાગી સ્થિતો ભવાન્ ।
અશેષેણ ત્વયા ચિત્તં ત્યક્તમદ્યેતિ વેદ્મ્યહમ્

સમસ્તવાસનોન્મુક્તો રાજન્નદ્યૈવ રાજસે ।
આકાશસામ્યમાયાતં મન્યે તવ મુને મનઃ

શમં પ્રાપ્તોઽસિ પરમં સિદ્ધઃ સમસમસ્થિતિઃ ।
અયં હિ સ મહાત્યાગઃ સર્વં યત્તત્સમુજ્ઝિતમ્

સ્વર્ગાપવર્ગવિત્તાદિ તપોદાનફલાદ્યપિ ।
પ્રબુદ્ધમેધયા સાધો ધિયા પરમબોધયા

તપો નામ કિયન્માત્રદુઃખક્ષયકરં ભવેત્ ।
ક્ષયાતિશયનિર્મુક્તં યત્સુખં સમતામયમ્

તત્સત્તદ્વસ્તુ તત્કિંચિન્ન તુ સ્વર્ગાદિ ભઙ્ગુરમ્ ।
ભાવાભાવૈરુપારૂઢં સ્થિતાધિગતવેદનમ્

સ્વર્ગો નામ કિમાનન્દઃ સોપિ સંદેહસંસ્થિતઃ ।
અપ્રાપ્તસ્વાત્મસંસિદ્ધેઃ ક્રિયાકાણ્ડઃ શુભો ભવેત્

યેન નાસાદિતં હેમ રીતિં કિં સ પરિત્યજેત્ ।
ચૂડાલાદિસમાસઙ્ગાદ્ભવેજ્જ્ઞત્વં સુખેન તે

તત્કિમર્થમનર્થેઽસ્મિન્નિમગ્નસ્ત્વં તપોમયે ।
આશ્રમાદિવિકલ્પાંશસાધ્યસ્યાદ્ય કુકર્મણઃ

આદ્યન્તાવસ્ય સુમતે મધ્ય એવ સુખં સ્મ ભો ।
યતસ્તે સમયો જાતો યસ્મિન્પરિણમન્તિ ચ

તપોરૂપા વિકલ્પાંશાસ્તત્ર બદ્ધપદો ભવ ।
ચિદ્વ્યોમ્નોનભસોત્યચ્છાત્સર્વેભાવાઃ સમુત્થિતાઃ

તથૈવ પરિદૃશ્યન્તે તત્રૈવ વિલયં ગતાઃ ।
ઇદં કાર્યમિદં નેતિ સંકલ્પા બ્રહ્મબિન્દવઃ

વન્ધ્યં શિખિધ્વજ ત્યક્ત્વા પૂર્ણમેવ સમાશ્રય ।
ઇષ્ટં મે પ્રાર્થયસ્વેતિ યથૈવ પ્રાર્થ્યતે સખે

સ્ત્રિયા તથૈવ સ કથં દયિતઃ પ્રાર્થ્યતે સ્વયમ્ ।
સંકલ્પરચિતાનેતાન્ભાવાનાપતભાસુરાન્

ગૃહ્ણન્તિ ન મહાત્માનઃ પ્રાજ્ઞા જલરવીનિવ ।
સ્વર્ગમોક્ષાદિફલદં યત્કિંચિત્સર્વમેવ તત્

ત્યક્ત્વા સમસમાભાસો યોઽસ્યસાવેવ વૈ ભવ ।
સત્ત્વં સત્ત્વેન નાશેન નાશ્યં હિ વિગતસ્પૃહઃ

પદાર્થૌઘમિમં ગૃહ્ણંસ્તિષ્ઠાસ્પન્દિતચિત્તભૂઃ ।
અપરિસ્પન્દચિત્તસ્ય સંસૃતિર્નેહ ધાવતિ

પૌરુષપ્રભવા સાધો વિપત્તિર્હિ મતૌ યથા ।
યાનિ યાનીહ દુઃખાનિ પ્રસ્ફુરન્તિ જગત્ત્રયે

ચેતશ્ચાપલજાન્યેવ તાનિ તાનિ મહીપતે ।
સ્થિરં શાન્તં ગતસ્પન્દં યસ્ય ચિત્તમચાપલમ્ ।
સદૈવ સ મહાનન્દી સામ્રાજ્યસ્ય સ ભાજનમ્

અથ ચેતસિ તત્ત્વજ્ઞ સ્પન્દાસ્પન્દૌ ત્વમેકતામ્ ।
નીત્વા તિષ્ઠ યથાકામમૈક્યમાગત્ય શાશ્વતમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
કથમૈક્યં વિભો યાતઃ સ્પન્દાસ્પન્દાવિમાવુભૌ ।
સર્વસંશયવિચ્છેદકારિન્નેતદ્વદાશુ મે

કુમ્ભ ઉવાચ ।
એકં વસ્તુ જગત્સર્વં ચિન્માત્રં વારિવામ્બુધિ ।
તદેવ સ્પન્દતે ધીભિઃ શુદ્ધવારિવ વીચિભિઃ

બ્રહ્મ ચિન્માત્રમમલં સત્ત્વમિત્યાદિનામકમ્ ।
યદ્ગીતં તદિદં મૂઢાઃ પશ્યન્ત્યઙ્ગ જગત્તયા

ચિત્સ્પન્દ એવ સર્વસ્વં સર્ગે તસ્માદ્ધિ સંસૃતિઃ ।
પરિસ્પન્દો હિ વિન્ધ્યાદિશબ્દસ્પન્દસમં પરમ્

ચિતઃ સ એવ ચેત્સ્પન્દસ્તથાઽસ્પન્દશ્ચ ભાવિતઃ ।
એકરૂપતયા નામ તત્રેદમમલં શિવમ્

સર્ગશ્ચિત્સ્પન્દમાત્રાત્મા સમ્યગ્દૃષ્ટૌ વિલીયતે ।
ઉદેત્યસમ્યગ્દૃષ્ટીનાં રજ્જ્વાં સર્પભ્રમો યથા

સસ્પન્દા ચિત્તદભિધા નિઃસ્પન્દા ત્વિયમાતતા ।
તુર્યાતીતપદારૂઢા વાચા વક્તું ન પાર્યતે

શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કસંતતાભ્યાસયોગતઃ ।
કાલેનામલતાં યાતે ચેતસીન્દાવિવોદિતા

એતત્કેવલમાભાતં સ્વાનુભૂતિભિરાતતમ્ ।
કથ્યતે સ્વાનુભૂતેષુ સ્વયં સ્વં રૂપમાત્મના

પ્રાપ્તોઽસિ સારં સ્વમનાદિમધ્ય-
મત્રૈવ તિષ્ઠ સ્વપદે નિવિષ્ટઃ ।
નો રૂપનિર્ભેદમહાચિદાત્મા
જાતોઽસિ સાધો ખલુ વીતશોકઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજબોધનં નામૈકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ