યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.101

એકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિન્માત્રમેવ પુરુષસ્તદેવેત્થમવસ્થિતમ્ ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ કિમન્યદુપપદ્યતે

તચ્ચાવદાતમાકાશં તન્મયે દ્રષ્ટૃ દૃશ્યતે ।
તાવન્માત્રં જગદતો હેયોપાદેયધીઃ કુતઃ

ન વિદ્યતે પરો લોકો બાર્હસ્પત્યસ્ય યસ્ય તુ ।
વિદોઽન્યત્તસ્ય કિં સારં રાગદ્વેષાવતઃ કુતઃ

ઇષ્ટાનિષ્ટદૃશો રાગદ્વેષદોષાઃ કિમાત્મકાઃ ।
સંવિદ્વ્યોમમયે સ્વપ્ને જગદાખ્યેઽઙ્ગ કથ્યતામ્

ઇદં હેયમુપાદેયં વેતિ સંવિત્ખમાત્મનિ ।
નિર્મલે નિર્મલં ભાતિ કેવાત્ર તદતદ્દૃશૌ

સંવિન્નરોઽમરો નાગઃ સંવિત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
ભાવાભાવાદયોઽસ્યાબ્ધેસ્તરઙ્ગાવર્તવૃત્તયઃ

સંવિદાકાશમેવાહં ભવાનપિ જના અપિ ।
મ્રિયામહે નો કદાચિત્સંવિત્કિલ કદા મૃતા

સંવિદો નાસ્તિ સંવેદ્યં સ્વયં સંવેદ્યતામિતા ।
ચિત્ત્વાદતો વિશાલાક્ષ દ્વિતૈકત્વે ક્વ વા સ્થિતે

સંવિન્માત્રાદૃતે તસ્માદ્ભૂતં કિમિવ કથ્યતામ્ ।
કથ્યતાં મ્રિયતે તચ્ચેત્તદદ્યેમે કુતો વયમ્

વાદિનઃ સૌગતાદ્યા યે યે લોકાયતિકાદયઃ ।
સંવિદાકાશમુત્સૃજ્ય યન્મન્યન્તે તદુચ્યતામ્

સંવિદાકાશમેવૈતત્કેનચિદ્બ્રહ્મ કથ્યતે ।
કેનચિત્પ્રોચ્યતે જ્ઞાનં કેનચિચ્છૂન્યમુચ્યતે

કેનચિન્મદશક્ત્યાભં કેનચિત્પુરુષાભિધમ્ ।
કેનચિચ્ચ ચિદાકાશં શિવ આત્મા ચ કેનચિત્

ચિન્માત્રમેવમપ્યુક્તં યાતિ ન ક્વચિદન્યતામ્ ।
યસ્માત્સ્વયં તદેવૈવમાત્માનં વેત્તિ નેતરત્

ચૂર્ણતાં યાન્તુ મેઽઙ્ગાનિ સન્તુ મેરૂપમાનિ ચ ।
કા ક્ષતિઃ કા ચ વા વૃદ્ધિશ્ચિદ્રૂપવપુષો મમ

મૃતાઃ પિતામહાદ્યાશ્ચિન્ન મૃતા સા મ્રિયેત ચેત્ ।
તજ્જન્મ નૈવ નામ સ્યાદસ્માકં મૃતસંવિદામ્

ન જાયતે ન મ્રિયતે સંવિદાકાશમક્ષયમ્ ।
ભવેત્કથં કથય કિં કિલાકાશસ્ય સંક્ષયઃ

જગદ્રૂપૈકકચનમવિનાશિ ચિદમ્બરમ્ ।
ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તં સ્થિતમાત્મનિ કેવલમ્

જગદ્ભાનં દધદ્દાહં ચિન્નભઃસ્ફટિકાચલઃ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તઃ સ્વચ્છ આત્મનિ તિષ્ઠતિ

યથા યથાન્ધકારેણ પ્રેક્ષ્યમાણં પ્રણશ્યતિ ।
કિમપ્યઙ્ગાભ્રચક્રાભં તથેદં વિશ્વમાત્મનિ

યથામ્બુધિઃ સ્વયં યાતિ તોયાદ્યાવર્તકાદિકમ્ ।
સ્થિતો દધત્તથૈવેદં ચિદાકાશોઽઙ્ગમાત્મનિ

ચિન્માત્રમેવ પુરુષઃ ખવત્સ ચ ન નશ્યતિ ।
કદાચનાપિ તદ્વ્યર્થં યન્નશ્યામીતિ શોકિતા

દેહાદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તૌ નવ એવ મહોત્સવઃ ।
મરણાત્મનિ કિં મૂઢા હર્ષસ્થાને વિષીદથ

મૃતશ્ચેન્ન ભવેદ્ભૂયઃ સોઽત્રાપ્યુપચયો મહાન્ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગજ્વરઃ પ્રશમમાગતઃ

મરણં જીવિતં તસ્માન્ન દુઃખં ન સુખં યતઃ ।
નાસ્ત્યેવૈતચ્ચિદાકાશઃ કિલેત્થમભિજૃમ્ભતે

મૃતસ્ય દેહલાભશ્ચેન્નવ એવ તદુત્સવઃ ।
મૃતિર્નાશો હિ દેહસ્ય સા મૃતિઃ પરમં સુખમ્

મૃતિરત્યન્તનાશશ્ચેત્તદ્ભવામયસંક્ષયઃ ।
ભૂયઃ શરીરલાભશ્ચેન્નવ એવ તદુત્સવઃ

કુકર્મભ્યોઽથ ભીતિશ્ચેત્સા સમેહ પરત્ર ચ ।
તાનિ મા કાર્ષ ભોસ્તસ્માલ્લોકદ્વિતયસિદ્ધયે

મરિષ્યામિ મરિષ્યામિ મરિષ્યામીતિ ભાષસે ।
ભવિષ્યામિ ભવિષ્યામિ ભવિષ્યામીતિ નેક્ષસે

ક્વ નામ જન્મમરણે ક્વ ભવાભવભૂમયઃ ।
સંવિદાત્મકમેવેદં વ્યોમ વ્યોમ્નિ વિવર્તતે

સંવિદાકાશમાત્રાત્મા પિબ ભુંક્ષ્વાસ્વ નિર્મમઃ ।
આકાશકોશકાન્તસ્ય કુત ઇચ્છોદયસ્તવ

સ્વપ્રવાહબલોદ્યુક્તદેશકાલવશાદિતાન્ ।
ભાવાન્ભુઙ્ક્તેઽભયો ભવ્યઃ પાવનાન્પાવનાદપિ

મધ્યમધ્યગતાન્દોષાન્દેશકાલવશોદિતાન્।
અનાદૃત્યાન્તરેવાસ્તે સુપ્તધીરવહેલયન્

ન દુઃખમેતિ મરણાત્સુખમેતિ ન જીવિતાત્ ।
નાભિવાઞ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ સ તદાસ્તે વિવાસનઃ

મરણજીવિતજન્મજરત્તૃણા-
ન્યવિમૃશન્વિગતેચ્છમવાસનઃ ।
વિદિતવેદ્ય ઇહાજ્ઞ ઇવોદિતો
વસતિ વીતભયસ્ત્વચલો યથા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે પરમોપદેશો નામૈકાધિકશતતમઃ સર્ગઃ