Yoga Vasistha · Chapter 6.100
śatatamaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
yuktiḥ syātkīdṛśī brahmansaṃsāre duḥkhaśāntaye /
teṣāṃ yeṣāmayaṃ pakṣaḥ śrūyatāmucyatāṃ tataḥ
yāvajjīvaṃ sukhaṃ jīvennāsti mṛtyuragocaraḥ /
bhasmībhūtasya śāntasya punarāgamanaṃ kutaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
yaṃ yaṃ niścayamādatte saṃvidantarakhaṇḍitam /
tattathaivānubhavati pratyakṣamiti sarvagam
yathā khaṃ sarvagaṃ śāntaṃ tathā cidvyoma sarvagam /
tadevaikyamatha dvaitamanyārthasyātyasaṃbhavāt
sargādau tadṛte'nyo'rtho mahāpralayarūpiṇi /
akāṇaratvānnāstyeva brahmaivedamatastatam
samastavedaśāstrārthaṃ ye mahāpralayādi ca /
necchanti te mahāmūḍhā niḥśāstrā no mṛtā iva
sarvaśāstrāviruddhena sarvaṃ brahmedamityalam /
sthitaṃ sānubhavaṃ yoktṛ yeṣāṃ tairna kathākramaḥ
nityā nirantarodeti yādṛśī saṃvidāśaye /
bhūyate tanmayenaiva puṃsā deho'stu māthavā
bodhāccetsaṃvido jātaḥ sa duḥkhī puruṣo bhavet /
viruddhaṃ vedanaṃ yāvattāvajjīvo'ṅga tanmayaḥ
jagaccidvyomakacanamātrameveti bhāvite /
tatkathaṃ vedanaṃ vyomnā bodhaḥ kasya kuto bhavet
na kānicitpradhāvanti ekaniścayasaṃvidām /
puṃsāṃ sukhāni duḥkhāni rajāṃsi nabhasāmiva
saṃvitsatyāstvasatyā vā niścayastāvadīdṛśaḥ /
ābālametatsaṃsiddhaṃ kenāpahnūyate katham
na dehaḥ puruṣo vāpi jīvo'nya upalabhyate /
saṃvitsarvamidaṃ sā tu yathā vetti tathā jagat
sā satyāpyathavāsatyā tayā deho'nubhūyate /
svātantryeṇa yathā svapne pātāle khe jale divi
saṃvitsatyāstvasatyā vā tāvanmātraḥ smṛtaḥ pumān /
sa yathāniścayo nūnaṃ tatsatyamiti niścayaḥ
prāmāṇyaṃ sarvaśāstrāṇāmetenaiva prasiddhyati /
sarvasiddhāntasiddhānta eṣa eveti me matiḥ
tasmādabodhatā yāste yathā saṃvittathaiva sā /
bhavatyakaluṣākārā tathaiva phalabhāginī
deśakālakriyādravyavedaśāstraiṣaṇābhramaiḥ /
abodhatā tu yā saṃvitkadācitsā na naśyati
āvirbhavati sā bhūyaḥ kṣīṇāśaṅkā kṣaṇena cet /
tatkena saṃvido duḥkhaṃ kadā nāmopaśāmyati
saṃvideva nṛṇāṃ jīvaḥ sa yathā dṛḍhabhāvanaḥ /
tathā sukhī vā duḥkhī vā bhavedityeṣa niścayaḥ
saṃviccedasti tajjñānāṃ śaraṇaṃ bhavabhedane /
nāsti cettacchilāmūkamāndhyamevāvaśiṣyate
yattayaiva ca saṃvittyā vedanenaiva labhyate /
ayaṃ svabhāvajñaptyāntarjāḍyaṃ puṃseva nidrayā
śrīrāma uvāca /
dikṣvadhastācca nānto'syā bhāvī nāpi jagatkṣayaḥ /
astīti bhāvitaṃ yena saṃtyaktā'bhāvabuddhinā
vijñānaghanamevedamiti nūnamapaśyatā /
paśyatā ca yathādṛṣṭaṃ sarvakṣayamapaśyatā
tasya syātkīdṛśī brahmatyuktirādhivināśane /
iti me saṃśayaṃ chindhi bhūyo bodhābhivṛddhaye
śrīvasiṣṭha uvāca /
atraikaṃ tāvaducitaṃ pūrvameva tathottaram /
dvitīyamuttaraṃ nyāyyaṃ vakṣyamāṇamidaṃ śrṛṇu
īdṛgbhāvastvayā prokto yaḥ pumānpuruṣottama /
sa tāvaccetanāmātraṃ bhavatītyanubhūyate
sa cākāravināśena yujyate nātra saṃśayaḥ /
athāvināśo dehaścettaduḥkhasyātra kaḥ kramaḥ
bhavedbhāgavibhāgātmavināśastvavicāritaḥ /
avaśyaṃ tasya bhavati kileti nanu niścayaḥ
mṛtaḥ sa saṃvidātmatvādbhūyo no vetti saṃsṛtim /
jñānadhautā na yā saṃvinna sā tiṣṭhatyasaṃsṛtiḥ
athavā nāsti saṃvittiriti niścayavānyadi /
tatastādṛgvedanato bhavatyeva dṛṣajjaḍaḥ
yathāvedanamartheṣu cittve dehakṣayātkṣate /
mṛtireva paraṃ śreyo dṛṣṭaṃ nānubhavāditi
asaṃbhavācchuddhavido niḥśarīrā bhavanti ye /
jaḍabhāvā jaḍībhūya durbhedāndhyā bhavanti te
ye cāpi svapnapuravatsarvaṃ paśyanti cinmayāḥ /
teṣāmidamivāśeṣaṃ jagajjālaṃ pravartate
sthairyāsthairyeṇa bhūtānāṃ kimapūrvamatau bhavet /
bhūtasthairye tathāsthairye sukhaṃ caivāsukhaṃ samam
sthiramastvasthiraṃ vāpi mahyādimahatāmapi /
cidbhāmātramidaṃ bhāti yāvadajñānamātatam
saṃvidā saṃvido'sattāmihāvyāpya vinaṣṭayā /
nirṇīyāṅgīkṛtaṃ yairvā jāḍyaṃ tadvālakairalam
yeṣāṃ vidbhyaḥ śarīrāṇi te vandyāḥ puruṣottamāḥ /
śarīrebhyo vido yeṣāṃ tairalaṃ puruṣādhamaiḥ
cidrūpo jīvabījaugha ākāśakṛmijālavat
ūrdhvaṃ tiryagadho yāti pūryamāṇa iva svayam
cetyate yena kartānyo bījaughena sa tatparaḥ /
tathaivānubhavatyantaḥ svayameva vivalgati
yadyathā cetyate yena tajjīvenāśu tena tat /
cidrūpeṇāpyate siddhametadābālamakṣatam
yathā dhūmasya nabhasi yathāmbhodhau mahāmbhasaḥ /
āvartavṛttayaścitrāstathā cidvyomni saṃsṛteḥ
purī bhavati cidvyoma yathā svapne naraṃ prati /
tathādisargātprabhṛti tadevedaṃ jagatsthitam
sahakārinimittāni yathā svapne na santi vai /
pṛthivyādīni bhūtāni tathaivādau jagatsthiteḥ
aṅgānāṃ svapnanagare vasudhā vividhāḥ kṛtāḥ /
yāstā eva jagatsvapnanagare puṣṭatāṃ gatāḥ
cinmātrākāśamevemāḥ prajā dvaitaikyavarjitāḥ /
ke vātra rañjanānyā khe yadvābhāti khameva tat
ciccandrikā caturdikkaṃ śītalāhlādakāriṇī /
tanoti cetanālokaṃ tasyedaṃ kacanaṃ jagat
adyaivādyantayorvyomni cinmaye sargadarśanam /
cidunmeṣanimeṣābhyāṃ khātmodetyastameti ca
yadyathā vetti yattatsattathaivānubhavatyalam /
yasmātsamastaṃ cinmātraṃ kimivātra na vidyate
śaradākāśaviśadaṃ saṃvidaḥ saumyamānasāḥ /
asanta eva tiṣṭhanti santo'dhigatatatpadāḥ
nirmānamohā jitasaṅgadoṣāḥ
pravāhasaṃprāptanijārthabhājaḥ /
tiṣṭhanti kāryavyavahāradṛṣṭau
nirāmayā yantramayā ivaite
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe nāstikyanirākaraṇaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0