યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.100

શતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યુક્તિઃ સ્યાત્કીદૃશી બ્રહ્મન્સંસારે દુઃખશાન્તયે ।
તેષાં યેષામયં પક્ષઃ શ્રૂયતામુચ્યતાં તતઃ

યાવજ્જીવં સુખં જીવેન્નાસ્તિ મૃત્યુરગોચરઃ ।
ભસ્મીભૂતસ્ય શાન્તસ્ય પુનરાગમનં કુતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યં યં નિશ્ચયમાદત્તે સંવિદન્તરખણ્ડિતમ્ ।
તત્તથૈવાનુભવતિ પ્રત્યક્ષમિતિ સર્વગમ્

યથા ખં સર્વગં શાન્તં તથા ચિદ્વ્યોમ સર્વગમ્ ।
તદેવૈક્યમથ દ્વૈતમન્યાર્થસ્યાત્યસંભવાત્

સર્ગાદૌ તદૃતેઽન્યોઽર્થો મહાપ્રલયરૂપિણિ ।
અકાણરત્વાન્નાસ્ત્યેવ બ્રહ્મૈવેદમતસ્તતમ્

સમસ્તવેદશાસ્ત્રાર્થં યે મહાપ્રલયાદિ ચ ।
નેચ્છન્તિ તે મહામૂઢા નિઃશાસ્ત્રા નો મૃતા ઇવ

સર્વશાસ્ત્રાવિરુદ્ધેન સર્વં બ્રહ્મેદમિત્યલમ્ ।
સ્થિતં સાનુભવં યોક્તૃ યેષાં તૈર્ન કથાક્રમઃ

નિત્યા નિરન્તરોદેતિ યાદૃશી સંવિદાશયે ।
ભૂયતે તન્મયેનૈવ પુંસા દેહોઽસ્તુ માથવા

બોધાચ્ચેત્સંવિદો જાતઃ સ દુઃખી પુરુષો ભવેત્ ।
વિરુદ્ધં વેદનં યાવત્તાવજ્જીવોઽઙ્ગ તન્મયઃ

જગચ્ચિદ્વ્યોમકચનમાત્રમેવેતિ ભાવિતે ।
તત્કથં વેદનં વ્યોમ્ના બોધઃ કસ્ય કુતો ભવેત્

ન કાનિચિત્પ્રધાવન્તિ એકનિશ્ચયસંવિદામ્ ।
પુંસાં સુખાનિ દુઃખાનિ રજાંસિ નભસામિવ

સંવિત્સત્યાસ્ત્વસત્યા વા નિશ્ચયસ્તાવદીદૃશઃ ।
આબાલમેતત્સંસિદ્ધં કેનાપહ્નૂયતે કથમ્

ન દેહઃ પુરુષો વાપિ જીવોઽન્ય ઉપલભ્યતે ।
સંવિત્સર્વમિદં સા તુ યથા વેત્તિ તથા જગત્

સા સત્યાપ્યથવાસત્યા તયા દેહોઽનુભૂયતે ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ યથા સ્વપ્ને પાતાલે ખે જલે દિવિ

સંવિત્સત્યાસ્ત્વસત્યા વા તાવન્માત્રઃ સ્મૃતઃ પુમાન્ ।
સ યથાનિશ્ચયો નૂનં તત્સત્યમિતિ નિશ્ચયઃ

પ્રામાણ્યં સર્વશાસ્ત્રાણામેતેનૈવ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
સર્વસિદ્ધાન્તસિદ્ધાન્ત એષ એવેતિ મે મતિઃ

તસ્માદબોધતા યાસ્તે યથા સંવિત્તથૈવ સા ।
ભવત્યકલુષાકારા તથૈવ ફલભાગિની

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યવેદશાસ્ત્રૈષણાભ્રમૈઃ ।
અબોધતા તુ યા સંવિત્કદાચિત્સા ન નશ્યતિ

આવિર્ભવતિ સા ભૂયઃ ક્ષીણાશઙ્કા ક્ષણેન ચેત્ ।
તત્કેન સંવિદો દુઃખં કદા નામોપશામ્યતિ

સંવિદેવ નૃણાં જીવઃ સ યથા દૃઢભાવનઃ ।
તથા સુખી વા દુઃખી વા ભવેદિત્યેષ નિશ્ચયઃ

સંવિચ્ચેદસ્તિ તજ્જ્ઞાનાં શરણં ભવભેદને ।
નાસ્તિ ચેત્તચ્છિલામૂકમાન્ધ્યમેવાવશિષ્યતે

યત્તયૈવ ચ સંવિત્ત્યા વેદનેનૈવ લભ્યતે ।
અયં સ્વભાવજ્ઞપ્ત્યાન્તર્જાડ્યં પુંસેવ નિદ્રયા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
દિક્ષ્વધસ્તાચ્ચ નાન્તોઽસ્યા ભાવી નાપિ જગત્ક્ષયઃ ।
અસ્તીતિ ભાવિતં યેન સંત્યક્તાઽભાવબુદ્ધિના

વિજ્ઞાનઘનમેવેદમિતિ નૂનમપશ્યતા ।
પશ્યતા ચ યથાદૃષ્ટં સર્વક્ષયમપશ્યતા

તસ્ય સ્યાત્કીદૃશી બ્રહ્મત્યુક્તિરાધિવિનાશને ।
ઇતિ મે સંશયં છિન્ધિ ભૂયો બોધાભિવૃદ્ધયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્રૈકં તાવદુચિતં પૂર્વમેવ તથોત્તરમ્ ।
દ્વિતીયમુત્તરં ન્યાય્યં વક્ષ્યમાણમિદં શ્રૃણુ

ઈદૃગ્ભાવસ્ત્વયા પ્રોક્તો યઃ પુમાન્પુરુષોત્તમ ।
સ તાવચ્ચેતનામાત્રં ભવતીત્યનુભૂયતે

સ ચાકારવિનાશેન યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
અથાવિનાશો દેહશ્ચેત્તદુઃખસ્યાત્ર કઃ ક્રમઃ

ભવેદ્ભાગવિભાગાત્મવિનાશસ્ત્વવિચારિતઃ ।
અવશ્યં તસ્ય ભવતિ કિલેતિ નનુ નિશ્ચયઃ

મૃતઃ સ સંવિદાત્મત્વાદ્ભૂયો નો વેત્તિ સંસૃતિમ્ ।
જ્ઞાનધૌતા ન યા સંવિન્ન સા તિષ્ઠત્યસંસૃતિઃ

અથવા નાસ્તિ સંવિત્તિરિતિ નિશ્ચયવાન્યદિ ।
તતસ્તાદૃગ્વેદનતો ભવત્યેવ દૃષજ્જડઃ

યથાવેદનમર્થેષુ ચિત્ત્વે દેહક્ષયાત્ક્ષતે ।
મૃતિરેવ પરં શ્રેયો દૃષ્ટં નાનુભવાદિતિ

અસંભવાચ્છુદ્ધવિદો નિઃશરીરા ભવન્તિ યે ।
જડભાવા જડીભૂય દુર્ભેદાન્ધ્યા ભવન્તિ તે

યે ચાપિ સ્વપ્નપુરવત્સર્વં પશ્યન્તિ ચિન્મયાઃ ।
તેષામિદમિવાશેષં જગજ્જાલં પ્રવર્તતે

સ્થૈર્યાસ્થૈર્યેણ ભૂતાનાં કિમપૂર્વમતૌ ભવેત્ ।
ભૂતસ્થૈર્યે તથાસ્થૈર્યે સુખં ચૈવાસુખં સમમ્

સ્થિરમસ્ત્વસ્થિરં વાપિ મહ્યાદિમહતામપિ ।
ચિદ્ભામાત્રમિદં ભાતિ યાવદજ્ઞાનમાતતમ્

સંવિદા સંવિદોઽસત્તામિહાવ્યાપ્ય વિનષ્ટયા ।
નિર્ણીયાઙ્ગીકૃતં યૈર્વા જાડ્યં તદ્વાલકૈરલમ્

યેષાં વિદ્ભ્યઃ શરીરાણિ તે વન્દ્યાઃ પુરુષોત્તમાઃ ।
શરીરેભ્યો વિદો યેષાં તૈરલં પુરુષાધમૈઃ

ચિદ્રૂપો જીવબીજૌઘ આકાશકૃમિજાલવત્
ઊર્ધ્વં તિર્યગધો યાતિ પૂર્યમાણ ઇવ સ્વયમ્

ચેત્યતે યેન કર્તાન્યો બીજૌઘેન સ તત્પરઃ ।
તથૈવાનુભવત્યન્તઃ સ્વયમેવ વિવલ્ગતિ

યદ્યથા ચેત્યતે યેન તજ્જીવેનાશુ તેન તત્ ।
ચિદ્રૂપેણાપ્યતે સિદ્ધમેતદાબાલમક્ષતમ્

યથા ધૂમસ્ય નભસિ યથામ્ભોધૌ મહામ્ભસઃ ।
આવર્તવૃત્તયશ્ચિત્રાસ્તથા ચિદ્વ્યોમ્નિ સંસૃતેઃ

પુરી ભવતિ ચિદ્વ્યોમ યથા સ્વપ્ને નરં પ્રતિ ।
તથાદિસર્ગાત્પ્રભૃતિ તદેવેદં જગત્સ્થિતમ્

સહકારિનિમિત્તાનિ યથા સ્વપ્ને ન સન્તિ વૈ ।
પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ તથૈવાદૌ જગત્સ્થિતેઃ

અઙ્ગાનાં સ્વપ્નનગરે વસુધા વિવિધાઃ કૃતાઃ ।
યાસ્તા એવ જગત્સ્વપ્નનગરે પુષ્ટતાં ગતાઃ

ચિન્માત્રાકાશમેવેમાઃ પ્રજા દ્વૈતૈક્યવર્જિતાઃ ।
કે વાત્ર રઞ્જનાન્યા ખે યદ્વાભાતિ ખમેવ તત્

ચિચ્ચન્દ્રિકા ચતુર્દિક્કં શીતલાહ્લાદકારિણી ।
તનોતિ ચેતનાલોકં તસ્યેદં કચનં જગત્

અદ્યૈવાદ્યન્તયોર્વ્યોમ્નિ ચિન્મયે સર્ગદર્શનમ્ ।
ચિદુન્મેષનિમેષાભ્યાં ખાત્મોદેત્યસ્તમેતિ ચ

યદ્યથા વેત્તિ યત્તત્સત્તથૈવાનુભવત્યલમ્ ।
યસ્માત્સમસ્તં ચિન્માત્રં કિમિવાત્ર ન વિદ્યતે

શરદાકાશવિશદં સંવિદઃ સૌમ્યમાનસાઃ ।
અસન્ત એવ તિષ્ઠન્તિ સન્તોઽધિગતતત્પદાઃ

નિર્માનમોહા જિતસઙ્ગદોષાઃ
પ્રવાહસંપ્રાપ્તનિજાર્થભાજઃ ।
તિષ્ઠન્તિ કાર્યવ્યવહારદૃષ્ટૌ
નિરામયા યન્ત્રમયા ઇવૈતે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે નાસ્તિક્યનિરાકરણં નામ શતતમઃ સર્ગઃ