Yoga Vasistha · Verses 6.10-2

daśamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
tasmānnakiṃcidevedaṃ jagatsthāvarajaṃgamam /
nakiṃcidbhūtatāṃ prāptaṃ yatkiṃciditi viddhi he

yatra kācinna kalanā bhāvābhāvamayātmikā /
tadidaṃ rāma jīvādi sarvaṃ vyarthaṃ kimīhase

saṃbandho'yamasāvantarhradi yo vyapadiśyate /
na taṃ labhāmahe sarpaṃ rajjusarpabhramādiva

aparijñāta ātmaiva bhramatāṃ samupāgataḥ /
jñāta ātmatvamāyāti sīmāntaḥ sarvasaṃvidām

avidyetyucyate loke ciccetyamalamāśritā /
cetyātītātmatāmeti sarvopādhivivarjitā

cittamātraṃ hi puruṣastasminnaṣṭe ca naśyati /
sthite tiṣṭhati cātmāyaṃ ghaṭe sati ghaṭāmbaram

gacchanpaśyati gacchantaṃ sthitaṃ tiṣṭhañchiśuryathā /
bhrāntamevamidaṃ cetaḥ paśyatyātmānamākulam

kośakāravadātmānaṃ vāsanātanutantubhiḥ /
veṣṭayaccaiva ceto'ntarbālatvānnāvabudhyate

śrīrāma uvāca /
maurkhyamatyantaghanatāmāgataṃ samavasthitam /
sthāvarādi tanu prāptaṃ kīdṛśaṃ bhavati prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
amanastvamasaṃprāptaṃ manastvādapi ca cyutam /
taṭasthaṃ rūpamāśritya sthitaiṣā sthāvareṣu cit

tatra dūrasthitā muktirmanye vedyavidāṃ vara /
suptapuryaṣṭakā yatra citsthitā duḥkhadāyinī /
mūkāndhajaḍavattatra sattāmātreṇa tiṣṭhati

śrīrāma uvāca /
sattādvaitatayā yatra saṃsthitā sthāvareṣu cit /
tatrādūrasthitā muktirmanye vedyavidāṃ vara

śrīvasiṣṭha uvāca /
buddhipūrvaṃ vicāryedaṃ yathāvastvavalokanāt /
sattāsāmānyabodho yaḥ sa mokṣaścedanantakaḥ

parijñāya parityāgo vāsanānāṃ ya uttamaḥ /
sattāsāmānyarūpatvaṃ tatkaivalyapadaṃ viduḥ

vicāryāryaiḥ sahālokya śāstrāṇyadhyātmabhāvanāt /
sattāsāmānyaniṣṭhatvaṃ yattadbrahma paraṃ viduḥ

antaḥ suptā sthitā mandā yatra bīja ivāṅkuraḥ /
vāsanā tatsuṣuptatvaṃ viddhi janmapradaṃ punaḥ

antaḥ saṃlīnamananaṃ paritaḥ suptavāsanam /
suṣuptaṃ jaḍadharmāpi janma duḥkhaśatapradam

sthāvarādaya ete hi samastā jaḍadharmiṇaḥ /
suṣuptapadamārūḍhā janmayogyāḥ punaḥpunaḥ

yathā bījeṣu puṣpādi mṛdo rāśau ghaṭo yathā /
tathāntaḥ saṃsthitā sādho sthāvareṣu svavāsanā

yatrāsti vāsanābījaṃ tatsuṣuptaṃ na siddhaye /
nirbījā vāsanā yatra tatturyaṃ siddhidaṃ smṛtam

vāsanāyāstathā vahnerṛṇavyādhidviṣāmapi /
snehavairaviṣāṇāṃ yaḥ śeṣaḥ svalpo'pi bādhate

nirdagdhavāsanābījasattāsāmānyarūpavān /
sadeho vā videho vā na bhūyo duḥkhabhāgbhavet

cicchaktirvāsanābījarūpiṇī svāpadharmiṇī /
sthitā rasatayā nityaṃ sthāvarādiṣu vastuṣu

bījeṣūllāsarūpeṇa jāḍyena jaḍarūpiṣu /
dravyeṣu dravyabhāvena kāṭhinyenetareṣu ca

bhasmanyathānityarūpā pāṃsuṣvapyaṇurūpiṇī /
asiteṣvasitasthityā sitadhāratayāsiṣu

ātmā śaktiḥ padārtheṣu tathā ghaṭapaṭādiṣu /
sarvatra sattāsāmānyarūpamāśritya tiṣṭhati

itīyamakhilā dṛśyadaśāmāpūrya saṃsthitā /
yathā ghaṭāpaṭā prāvṛḍambarālambinī tathā

svarūpamasyāścaivaitatkathitaṃ pravicāritam /
asarvaṃ sarvato vyāpi sadivāsanmayātmakam

ātmadṛṣṭiradṛṣṭaiṣā saṃsārabhramadāyinī /
dṛṣṭā satī samagrāṇāṃ duḥkhānāṃ kṣayakāriṇī

asyāstvadarśanaṃ yattadavidyetyucyate budhaiḥ /
avidyā hi jagaddhetustataḥ sarvaṃ pravartate

avidyā rūparahitā yāvadevāvalokyate /
tāvadeva galatyāśu tuhināṇuryathātape

yathā naro galannidro yāvatkalanayā manāk /
vimṛśatyāśayaṃ tāvannidrā tasya vilīyate

yathā kīdṛgavastvetaditi yāvadvikalpyate /
avidyā kṣīyate tāvadālokenāndhatā yathā

dīpahasto yathābhyeti tamorūpadidṛkṣayā /
tathā vilīyate sarvaṃ tamastāpairghṛtaṃ yathā

naca saṃlakṣyate dīpe tamaso rūpaniścayaḥ /
udeti kevalaṃ dhvāntadhvaṃso vimalamūrtimān

evamālokyamānaiṣā kvāpi yāti palāyate /
asadrūpā hyavastutvāddṛśyate hyavicāraṇāt

āloka āgate yādṛktamastaddṛśyate tathā /
yā'vastutve tvavidyāyāstvavastutvaṃ pratīyate

yāvannālokyate tāvanna kiṃcidapi dṛśyate /
ālokite yathā'vidyā tattathā pratipadyate

raktamāṃsāsthiyantre'sminkaḥ syāmahamiti svayam /
yāvadvicāryate tāvatsarvamāśu vilīyate

ādyantayorasadrūpe nūnaṃ parihṛte hṛdā /
sarvasminneva yaḥ śeṣastamavidyākṣayaṃ viduḥ

tanna kiṃcicca kiṃcidvā tatsadbrahmaiva śāśvatam /
tadvastu tadupādeyaṃ yadavidyā nivartate

rūpaṃ svanāmna evāsyā jñāyate niḥsvabhāvakam /
nahi jihvāgatasvādyasvādo'nyasmātpratīyate

nāvidyā kvacidapyasti brahmaivedamakhaṇḍitam /
sadasatkalanāsphāramaśeṣaṃ yena maṇḍitam

etāvadevāvidyāyā nedaṃ brahmeti niścayaḥ /
etadeva kṣayo yasyā brahmedamiti niścayaḥ

ghaṭapaṭaśakaṭāvabhāsajālaṃ
na vibhuritītyuditeha sā tvavidyā /
ghaṭapaṭaśakaṭāvabhāsajālaṃ
vibhuriti cedgalitaiva sā tvavidyā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० avidyācikitsā nāma daśamaḥ sargaḥ