યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.10-2

દશમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્માન્નકિંચિદેવેદં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
નકિંચિદ્ભૂતતાં પ્રાપ્તં યત્કિંચિદિતિ વિદ્ધિ હે

યત્ર કાચિન્ન કલના ભાવાભાવમયાત્મિકા ।
તદિદં રામ જીવાદિ સર્વં વ્યર્થં કિમીહસે

સંબન્ધોઽયમસાવન્તર્હ્રદિ યો વ્યપદિશ્યતે ।
ન તં લભામહે સર્પં રજ્જુસર્પભ્રમાદિવ

અપરિજ્ઞાત આત્મૈવ ભ્રમતાં સમુપાગતઃ ।
જ્ઞાત આત્મત્વમાયાતિ સીમાન્તઃ સર્વસંવિદામ્

અવિદ્યેત્યુચ્યતે લોકે ચિચ્ચેત્યમલમાશ્રિતા ।
ચેત્યાતીતાત્મતામેતિ સર્વોપાધિવિવર્જિતા

ચિત્તમાત્રં હિ પુરુષસ્તસ્મિન્નષ્ટે ચ નશ્યતિ ।
સ્થિતે તિષ્ઠતિ ચાત્માયં ઘટે સતિ ઘટામ્બરમ્

ગચ્છન્પશ્યતિ ગચ્છન્તં સ્થિતં તિષ્ઠઞ્છિશુર્યથા ।
ભ્રાન્તમેવમિદં ચેતઃ પશ્યત્યાત્માનમાકુલમ્

કોશકારવદાત્માનં વાસનાતનુતન્તુભિઃ ।
વેષ્ટયચ્ચૈવ ચેતોઽન્તર્બાલત્વાન્નાવબુધ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મૌર્ખ્યમત્યન્તઘનતામાગતં સમવસ્થિતમ્ ।
સ્થાવરાદિ તનુ પ્રાપ્તં કીદૃશં ભવતિ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અમનસ્ત્વમસંપ્રાપ્તં મનસ્ત્વાદપિ ચ ચ્યુતમ્ ।
તટસ્થં રૂપમાશ્રિત્ય સ્થિતૈષા સ્થાવરેષુ ચિત્

તત્ર દૂરસ્થિતા મુક્તિર્મન્યે વેદ્યવિદાં વર ।
સુપ્તપુર્યષ્ટકા યત્ર ચિત્સ્થિતા દુઃખદાયિની ।
મૂકાન્ધજડવત્તત્ર સત્તામાત્રેણ તિષ્ઠતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સત્તાદ્વૈતતયા યત્ર સંસ્થિતા સ્થાવરેષુ ચિત્ ।
તત્રાદૂરસ્થિતા મુક્તિર્મન્યે વેદ્યવિદાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બુદ્ધિપૂર્વં વિચાર્યેદં યથાવસ્ત્વવલોકનાત્ ।
સત્તાસામાન્યબોધો યઃ સ મોક્ષશ્ચેદનન્તકઃ

પરિજ્ઞાય પરિત્યાગો વાસનાનાં ય ઉત્તમઃ ।
સત્તાસામાન્યરૂપત્વં તત્કૈવલ્યપદં વિદુઃ

વિચાર્યાર્યૈઃ સહાલોક્ય શાસ્ત્રાણ્યધ્યાત્મભાવનાત્ ।
સત્તાસામાન્યનિષ્ઠત્વં યત્તદ્બ્રહ્મ પરં વિદુઃ

અન્તઃ સુપ્તા સ્થિતા મન્દા યત્ર બીજ ઇવાઙ્કુરઃ ।
વાસના તત્સુષુપ્તત્વં વિદ્ધિ જન્મપ્રદં પુનઃ

અન્તઃ સંલીનમનનં પરિતઃ સુપ્તવાસનમ્ ।
સુષુપ્તં જડધર્માપિ જન્મ દુઃખશતપ્રદમ્

સ્થાવરાદય એતે હિ સમસ્તા જડધર્મિણઃ ।
સુષુપ્તપદમારૂઢા જન્મયોગ્યાઃ પુનઃપુનઃ

યથા બીજેષુ પુષ્પાદિ મૃદો રાશૌ ઘટો યથા ।
તથાન્તઃ સંસ્થિતા સાધો સ્થાવરેષુ સ્વવાસના

યત્રાસ્તિ વાસનાબીજં તત્સુષુપ્તં ન સિદ્ધયે ।
નિર્બીજા વાસના યત્ર તત્તુર્યં સિદ્ધિદં સ્મૃતમ્

વાસનાયાસ્તથા વહ્નેરૃણવ્યાધિદ્વિષામપિ ।
સ્નેહવૈરવિષાણાં યઃ શેષઃ સ્વલ્પોઽપિ બાધતે

નિર્દગ્ધવાસનાબીજસત્તાસામાન્યરૂપવાન્ ।
સદેહો વા વિદેહો વા ન ભૂયો દુઃખભાગ્ભવેત્

ચિચ્છક્તિર્વાસનાબીજરૂપિણી સ્વાપધર્મિણી ।
સ્થિતા રસતયા નિત્યં સ્થાવરાદિષુ વસ્તુષુ

બીજેષૂલ્લાસરૂપેણ જાડ્યેન જડરૂપિષુ ।
દ્રવ્યેષુ દ્રવ્યભાવેન કાઠિન્યેનેતરેષુ ચ

ભસ્મન્યથાનિત્યરૂપા પાંસુષ્વપ્યણુરૂપિણી ।
અસિતેષ્વસિતસ્થિત્યા સિતધારતયાસિષુ

આત્મા શક્તિઃ પદાર્થેષુ તથા ઘટપટાદિષુ ।
સર્વત્ર સત્તાસામાન્યરૂપમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ

ઇતીયમખિલા દૃશ્યદશામાપૂર્ય સંસ્થિતા ।
યથા ઘટાપટા પ્રાવૃડમ્બરાલમ્બિની તથા

સ્વરૂપમસ્યાશ્ચૈવૈતત્કથિતં પ્રવિચારિતમ્ ।
અસર્વં સર્વતો વ્યાપિ સદિવાસન્મયાત્મકમ્

આત્મદૃષ્ટિરદૃષ્ટૈષા સંસારભ્રમદાયિની ।
દૃષ્ટા સતી સમગ્રાણાં દુઃખાનાં ક્ષયકારિણી

અસ્યાસ્ત્વદર્શનં યત્તદવિદ્યેત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
અવિદ્યા હિ જગદ્ધેતુસ્તતઃ સર્વં પ્રવર્તતે

અવિદ્યા રૂપરહિતા યાવદેવાવલોક્યતે ।
તાવદેવ ગલત્યાશુ તુહિનાણુર્યથાતપે

યથા નરો ગલન્નિદ્રો યાવત્કલનયા મનાક્ ।
વિમૃશત્યાશયં તાવન્નિદ્રા તસ્ય વિલીયતે

યથા કીદૃગવસ્ત્વેતદિતિ યાવદ્વિકલ્પ્યતે ।
અવિદ્યા ક્ષીયતે તાવદાલોકેનાન્ધતા યથા

દીપહસ્તો યથાભ્યેતિ તમોરૂપદિદૃક્ષયા ।
તથા વિલીયતે સર્વં તમસ્તાપૈર્ઘૃતં યથા

નચ સંલક્ષ્યતે દીપે તમસો રૂપનિશ્ચયઃ ।
ઉદેતિ કેવલં ધ્વાન્તધ્વંસો વિમલમૂર્તિમાન્

એવમાલોક્યમાનૈષા ક્વાપિ યાતિ પલાયતે ।
અસદ્રૂપા હ્યવસ્તુત્વાદ્દૃશ્યતે હ્યવિચારણાત્

આલોક આગતે યાદૃક્તમસ્તદ્દૃશ્યતે તથા ।
યાઽવસ્તુત્વે ત્વવિદ્યાયાસ્ત્વવસ્તુત્વં પ્રતીયતે

યાવન્નાલોક્યતે તાવન્ન કિંચિદપિ દૃશ્યતે ।
આલોકિતે યથાઽવિદ્યા તત્તથા પ્રતિપદ્યતે

રક્તમાંસાસ્થિયન્ત્રેઽસ્મિન્કઃ સ્યામહમિતિ સ્વયમ્ ।
યાવદ્વિચાર્યતે તાવત્સર્વમાશુ વિલીયતે

આદ્યન્તયોરસદ્રૂપે નૂનં પરિહૃતે હૃદા ।
સર્વસ્મિન્નેવ યઃ શેષસ્તમવિદ્યાક્ષયં વિદુઃ

તન્ન કિંચિચ્ચ કિંચિદ્વા તત્સદ્બ્રહ્મૈવ શાશ્વતમ્ ।
તદ્વસ્તુ તદુપાદેયં યદવિદ્યા નિવર્તતે

રૂપં સ્વનામ્ન એવાસ્યા જ્ઞાયતે નિઃસ્વભાવકમ્ ।
નહિ જિહ્વાગતસ્વાદ્યસ્વાદોઽન્યસ્માત્પ્રતીયતે

નાવિદ્યા ક્વચિદપ્યસ્તિ બ્રહ્મૈવેદમખણ્ડિતમ્ ।
સદસત્કલનાસ્ફારમશેષં યેન મણ્ડિતમ્

એતાવદેવાવિદ્યાયા નેદં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચયઃ ।
એતદેવ ક્ષયો યસ્યા બ્રહ્મેદમિતિ નિશ્ચયઃ

ઘટપટશકટાવભાસજાલં
ન વિભુરિતીત્યુદિતેહ સા ત્વવિદ્યા ।
ઘટપટશકટાવભાસજાલં
વિભુરિતિ ચેદ્ગલિતૈવ સા ત્વવિદ્યા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ અવિદ્યાચિકિત્સા નામ દશમઃ સર્ગઃ